02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 1011–1020

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1011–1020

पृष्ठ 1011

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1011 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः हनुमान्जीका भीमसेनको संक्षेपसे श्रीरामका चरित्र सुनाना हनूमानुवाच

हृतदारः सह भ्रात्रा पत्नीं मार्गन् स राघवः ।

दृष्टवान् शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम् ॥ १ ॥

हनुमानजी कहते हैं— भीमसेन! इस प्रकार स्त्रीका अपहरण हो जानेपर अपने भाईके साथ उसकी खोज करते हुए श्रीरघुनाथजी जनस्थानसे आगे बढ़े । उन्होंने ऋष्यमूकपर्वतके शिखरपर रहनेवाले वानरराज सुग्रीवसे भेंट की ॥ १ ॥

तेन तस्याभवत् सख्यं राघवस्य महात्मनः ।

स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवमभिषिक्तवान् ॥ २ ॥

वहाँ सुग्रीवके साथ महात्मा श्रीरघुनाथजीकी मित्रता हो गयी । तब उन्होंने वालीको मारकर किष्किन्धाके राज्यपर सुग्रीवका अभिषेक कर दिया ॥ २ ॥

स राज्यं प्राप्य सुग्रीवः सीतायाः परिमार्गणे ।

वानरान् प्रेषयामास शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३ ॥

राज्य पाकर सुग्रीवने सीताजीकी खोजके लिये सौ -सौ तथा हजार- हजार वानरोंकी टोली इधर - उधर भेजी ॥ ३ ॥

ततो वानरकोटीभिः सहितोऽहं नरर्षभ ।

सीतां मार्गन् महाबाहो प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ ४ ॥

नरश्रेष्ठ! महाबाहो! उस समय करोड़ों वानरोंके साथ मैं भी सीताजीका पता लगाता हुआ दक्षिण दिशा की ओर गया ॥ ४ ॥

ततः प्रवृत्तिः सीताया गृध्रेण सुमहात्मना ।

सम्पातिना समाख्याता रावणस्य निवेशने ॥ ५ ॥

तदनन्तर गृध्रजातीय महाबुद्धिमान् सम्पातिने सीताजीके सम्बन्धमें यह समाचार दिया कि वे रावणके नगरमें विद्यमान हैं ॥ ५ ॥

ततोऽहं कार्यसिद्धयर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।

शतयोजनविस्तीर्णमर्णवं सहसाऽऽप्लुतः ॥ ६ ॥

तब मैं अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरघुनाथजीकी कार्यसिद्धिके लिये सहसा सौ योजन विस्तृत समुद्रको लाँघ गया ॥ ६ ॥

अहं स्ववीर्यादुत्तीर्य सागरं मकरालयम् ।

सुतां जनकराजस्य सीतां सुरसुतोपमाम् ॥७ ॥

दृष्टवान् भरतश्रेष्ठ रावणस्य निवेशने ।

पृष्ठ 1012

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1012 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

समेत्य तामहं देवीं वैदेहीं राघवप्रियाम् ॥ ८ ॥

दग्ध्वा लङ्कामशेषेण साट्टप्राकारतोरणाम् ।

प्रत्यागतश्चास्य पुनर्नाम तत्र प्रकाश्य वै ॥ ९ ॥

भरतश्रेष्ठ! मगर और ग्राह आदिसे भरे हुए उस समुद्रको अपने पराक्रमसे पार करके मैं रावणके नगरमें देवकन्याके समान तेजस्विनी जनकराजनन्दिनी सीतासे मिला । रघुनाथजीकी प्रियतमा विदेहराजकुमारी सीता - देवीसे भेंट करके अट्टालिका, चहारदिवारी और नगर- द्वारसहित समूची लंकापुरीको जलाकर वहाँ श्रीराम- नामकी घोषणा करके मैं पुनः लौट आया ॥ ७ – ९ ॥

मद्वाक्यं चावधार्याशु रामो राजीवलोचनः ।

स बुद्धिपूर्वं सैन्यस्य बद्ध्वा सेतुं महोदधौ ॥। १० ॥

वृतो वानरकोटीभिः समुत्तीर्णो महार्णवम् ।

ततो रामेण वीरेण हत्वा तान् सर्वराक्षसान् ॥ ११ ॥

रणे तु राक्षसगणं रावणं लोकरावणम् ।

निशाचरेन्द्रं हत्वा तु सभ्रातृसुतबान्धवम् ॥ १२ ॥

मेरी बात मानकर कमलनयन भगवान् श्रीरामने बुद्धिपूर्वक विचार करके सैनिकोंकी सलाहसे महासागर- पर पुल बँधवाया और करोड़ों वानरोंसे घिरे हुए वे महासमुद्रको पार करके लंकापर जा चढ़े । तदनन्तर वीरवर श्रीरामने उन समस्त राक्षसोंको मारकर युद्धमें समस्त लोकोंको रुलानेवाले राक्षसराज रावणको भी भाई, पुत्र और बन्धु - बान्धवोंसहित मार डाला ॥ १०–१२ ॥

राज्येऽभिषिच्य लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।

धार्मिकं भक्तिमन्तं च भक्तानुगतवत्सलम् ॥ १३ ॥

ततः प्रत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर्यथा ।

तयैव सहितः साध्व्या पत्न्या रामो महायशाः ॥ १४ ॥

गत्वा ततोऽतित्वरितः स्वां पुरीं रघुनन्दनः ।

अध्यावसत् ततोऽयोध्यामयोध्यां द्विषतां प्रभुः ॥ १५ ॥

ततः प्रतिष्ठितो राज्ये रामो नृपतिसत्तमः ।

वरं मया याचितोऽसौ रामो राजीवलोचनः ॥ १६ ॥

यावद् राम कथेयं ते भवेल्लोकेषु शत्रुहन् ।

तावज्जीवेयमित्येवं तथास्त्विति च सोऽब्रवीत् ॥ १७ ॥

तत्पश्चात् धर्मात्मा, भक्तिमान् तथा भक्तों और सेवकोंपर स्नेह रखनेवाले राक्षसराज विभीषणको लंकाके राज्यपर अभिषिक्त किया और खोयी हुई वैदिकी श्रुतिकी भाँति अपनी पत्नीका वहाँसे उद्धार करके महायशस्वी रघुनन्दन श्रीराम अपनी उस साध्वी पत्नीके साथ ही बड़ी उतावलीके साथ अपनी अयोध्यापुरीमें लौट आये । इसके बाद

पृष्ठ 1013

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1013 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शत्रुओंको भी वशमें करनेवाले नृपश्रेष्ठ भगवान् श्रीराम अवधके राज्यसिंहासनपर आसीन हो उस अजेय अयोध्यापुरीमें रहने लगे । उस समय मैंने कमलनयन श्रीरामसे यह वर माँगा कि ‘ शत्रुसूदन! जबतक आपकी यह कथा संसारमें प्रचलित रहे तबतक मैं अवश्य जीवित रहूँ’ । भगवान्ने ‘ तथास्तु ' कहकर मेरी यह प्रार्थना स्वीकार कर ली ॥ १३–१७ ॥

सीताप्रसादाच्च सदा मामिहस्थमरिंदम ।

उपतिष्ठन्ति दिव्या हि भोगा भीम यथेप्सिताः ॥ १८ ॥

शत्रुओंका दमन करनेवाले भीमसेन! श्रीसीताजीकी कृपासे यहाँ रहते हुए ही मुझे इच्छानुसार सदा दिव्य भोग प्राप्त हो जाते हैं ॥ १८ ॥

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।

राज्यं कारितवान् रामस्ततः स्वभवनं गतः ॥ १ ९ ॥

श्रीरामजीने ग्यारह हजार वर्षोंतक इस पृथ्वीपर राज्य किया, फिर वे अपने परमधामको चले गये ॥ १ ९ ॥

तदिहाप्सरसस्तात गन्धर्वाश्च सदानघ ।

तस्य वीरस्य चरितं गायन्तो रमयन्ति माम् ॥ २० ॥

निष्पाप भीम! इस स्थानपर गन्धर्व और अप्सराएँ वीरवर रघुनाथजीके चरित्रोंको गाकर मुझे आनन्दित करते रहते हैं ॥ २० ॥

अयं च मार्गो मर्त्यानामगम्यः कुरुनन्दन ।

ततोऽहं रुद्धवान् मार्गं तवेमं देवसेवितम् ॥ २१ ॥

धर्षयेद् वा शपेद् वापि मा कश्चिदिति भारत ।

दिव्यो देवपथो ह्येष नात्र गच्छन्ति मानुषाः ।

यदर्थमागतश्चासि अत एव सरश्च तत् ॥ २२ ॥

कुरुनन्दन! यह मार्ग मनुष्योंके लिये अगम्य है । अतः इस देवसेवित पथको मैंने इसीलिये तुम्हारे लिये रोक दिया था कि इस मार्गसे जानेपर कोई तुम्हारा तिरस्कार न कर दे या शाप न दे दे; क्योंकि यह दिव्य देवमार्ग है । इसपर मनुष्य नहीं जाते हैं । भारत! तुम जहाँ जानेके लिये आये हो वह सरोवर तो यहीं है ॥ २१-२२ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां हनुमद्भीमसंवादे अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४८ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें हनुमान्जी और भीमसेनका संवाद नामक एक सौ अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १४८ ॥

पृष्ठ 1014

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1014 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः हनुमान्जीके द्वारा चारों युगोंके धर्मोका वर्णन वैशम्पायन उवाच

एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।

प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः ॥ १ ॥

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ।

मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ॥ २ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! हनुमानजीके ऐसा कहनेपर प्रतापी वीर महाबाहु भीमसेनके मनमें बड़ा हर्ष हुआ । उन्होंने बड़े प्रेमसे अपने भाई वानरराज हनुमान्को प्रणाम करके मधुर वाणीमें कहा- ' अहा! आज मेरे समान बड़भागी दूसरा कोई नहीं है; क्योंकि आज मुझे अपने ज्येष्ठ भ्राताका दर्शन हुआ है ॥ १-२ ॥

अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् ।

एकं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मनः ॥ ३ ॥

' आर्य! आपने मुझपर बड़ी कृपा की है । आपके दर्शनसे मुझे बड़ा सुख मिला है । अब मैं पुनः आपके द्वारा अपना एक और प्रिय कार्य पूर्ण करना चाहता हूँ ॥

यत् ते तदाऽऽसीत् प्लवतः सागरं मकरालयम् ।

रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ॥ ४ ॥

एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः ।

एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत् ॥ ५ ॥

‘ वीरवर! मकरालय समुद्रको लाँघते समय आपने जो अनुपम रूप धारण किया था, उसका दर्शन करनेकी मुझे बड़ी इच्छा हो रही है । उसे देखनेसे मुझे संतोष तो होगा ही, आपकी बातपर श्रद्धा भी हो जायगी । ' भीमसेनके ऐसा कहनेपर महातेजस्वी हनुमान्जीने हँसकर कहा— ॥ ४-५ ॥

न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् ।

कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न साम्प्रतम् ॥ ६ ॥

‘ भैया! तुम उस स्वरूपको नहीं देख सकते, कोई दूसरा मनुष्य भी उसे नहीं देख सकता । उस समयकी अवस्था कुछ और ही थी, अब वह नहीं है ॥ ६ ॥

अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरे परः ।

अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद् रूपमस्ति मे ॥ ७ ॥

भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः ।

कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे ॥ ८ ॥

पृष्ठ 1015

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1015 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च ।

तदलं बत तद् रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह ।

युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ९ ॥

‘ सत्ययुगका समय दूसरा था तथा त्रेता और द्वापरका दूसरा ही है। यह काल सभी वस्तुओंको नष्ट करनेवाला है । अब मेरा वह रूप है ही नहीं । पृथ्वी, नदी, वृक्ष, पर्वत, सिद्ध, देवता और महर्षि — ये सभी कालका अनुसरण करते हैं । प्रत्येक युगके अनुसार सभी वस्तुओंके शरीर, बल और प्रभावमें न्यूनाधिकता होती रहती है । अतः कुरुश्रेष्ठ! तुम उस स्वरूपको देखनेका आग्रह न करो । मैं भी युगका अनुसरण करता हूँ; क्योंकि कालका उल्लंघन करना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन है ' ॥ ७– ९ ॥ भीम उवाच

युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे ।

धर्मकामार्थभावांश्च कर्मवीर्ये भवाभवौ ॥ १० ॥

भीमसेनने कहा— कपिप्रवर! आप मुझे युगोंकी संख्या बताइये और प्रत्येक युगमें जो आचार, धर्म, अर्थ एवं कामके तत्त्व शुभाशुभ कर्म, उन कर्मोंकी शक्ति तथा उत्पत्ति और विनाशादि भाव होते हैं, उनका भी वर्णन कीजिये ॥ १० ॥

हनूमानुवाच

कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः ।

कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे ॥ ११ ॥

हनुमान्जी बोले — तात! सबसे पहला कृतयुग है । उसमें सनातनधर्मकी पूर्ण स्थिति रहती है । उसका कृतयुग नाम इसलिये पड़ा है कि उस उत्तम युगके लोग अपना सब कर्तव्यकर्म सम्पन्न ही कर लेते थे । उनके लिये कुछ करना शेष नहीं रहता था ( अतः ' कृतम् एव सर्वं शुभं यस्मिन् युगे ' इस व्युत्पत्तिके अनुसार वह ' कृतयुग ' कहलाया ) ॥ ११ ॥

न तत्र धर्माः सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजाः ।

ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥ १२ ॥

उस समय धर्मका ह्रास नहीं होता था । प्रजाका अर्थात् ( माता -पिताके रहते हुए )

संतानका नाश नहीं होता था । तदनन्तर कालक्रमसे उसमें गौणता आ गयी ॥ १२ ॥

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।

नासन् कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयः ॥ १३ ॥

तात! कृतयुगमें देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और नाग नहीं थे, अर्थात् ये परस्पर

भेद - भाव नहीं रखते थे । उस समय क्रय - विक्रयका व्यवहार भी नहीं था ॥ १३ ॥

न सामऋग्यजुर्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी ।

अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1016

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1016 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ऋक्, साम और यजुर्वेदके मन्त्रवर्णोंका पृथक् - पृथक् विभाग नहीं था । कोई मानवी क्रिया ( कृषि आदि ) भी नहीं होती थी । उस समय चिन्तन करनेमात्रसे सबको अभीष्ट

फलकी प्राप्ति हो जाती थी । सत्ययुगमें एक ही धर्म था, स्वार्थका त्याग ॥ १४ ॥

न तस्मिन् युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः ।

नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि वैकृतम् ॥ १५ ॥

उस युगमें बीमारी नहीं होती थी । इन्द्रियोंमें भी क्षीणता नहीं आने पाती थी । कोई किसीके गुणोंमें दोष - दर्शन नहीं करता था । किसीको दुःखसे रोना नहीं पड़ता था और न किसीमें घमंड था; तथा न कोई अन्य विकार ही होता था ॥ १५ ॥

न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो न च पैशुनम् ।

न भयं नापि संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः ॥ १६ ॥

कहीं लड़ाई- झगड़ा नहीं था, आलसी भी नहीं थे । द्वेष, चुगली, भय, संताप, ईर्ष्या और मात्सर्य भी नहीं था ॥ १६ ॥

ततः परमकं ब्रह्म सा गतिर्योगिनां परा ।

आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा ॥ १७ ॥

उस समय योगियोंके परम आश्रय और सम्पूर्ण भूतोंकी अन्तरात्मा परब्रह्मस्वरूप भगवान् नारायणका वर्ण शुक्ल था ॥ १७ ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः 1 कृते युगे समभवन् स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ १८ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र सभी शम-दम आदि स्वभावसिद्ध शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न थे । सत्ययुगमें समस्त प्रजा अपने - अपने कर्तव्यकर्मोंमें तत्पर रहती थी ॥ १८ ॥

समाश्रयं समाचारं समज्ञानं च केवलम् ।

तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन् ॥ १ ९ ॥

उस समय परब्रह्म परमात्मा ही सबके एकमात्र आश्रय थे । उन्हींकी प्राप्तिके लिये सदाचारका पालन किया जाता था । सब लोग एक परमात्माका ही ज्ञान प्राप्त करते थे । सभी वर्णोंके मनुष्य परब्रह्म परमात्माके उद्देश्यसे ही समस्त सत्कर्मोंका अनुष्ठान करते थे और इस प्रकार उन्हें उत्तम धर्म- फलकी प्राप्ति होती थी ॥ १ ९ ॥

एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः ।

पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः ॥ २० ॥

सब लोग सदा एक परमात्मदेवमें ही चित्त लगाये रहते थे । सब लोग एक परमात्माके ही नामका जप और उन्हींकी सेवा- पूजा किया करते थे । सबके वर्णाश्रमानुसार पृथक्- पृथक् धर्म होनेपर भी वे एकमात्र वेदको ही माननेवाले थे और एक ही सनातनधर्मके अनुयायी थे ॥ चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना ।

पृष्ठ 1017

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1017 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अकामफलसंयोगात् प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ २१ ॥

सत्ययुगके लोग समय- समयपर किये जानेवाले चार आश्रमसम्बन्धी सत्कर्मोंका अनुष्ठान करके कर्म - फलकी कामना और आसक्ति न होनेके कारण परम गति प्राप्त कर लेते थे ॥ २१ ॥

आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः ।

कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वण्यस्य शाश्वतः ॥ २२ ॥

चित्तवृत्तियोंको परमात्मामें स्थापित करके उनके साथ एकताकी प्राप्ति करानेवाला यह योग नामक धर्म सत्ययुगका सूचक है । सत्ययुगमें चारों वर्णोंका यह सनातन धर्म चारों चरणोंसे सम्पन्न – सम्पूर्ण रूपसे विद्यमान था ॥ २२ ॥

एतत् कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन् सत्रं प्रवर्तते ॥ २३ ॥

यह तीनों गुणोंसे रहित सत्ययुगका वर्णन हुआ । अब त्रेताका वर्णन सुनो, जिसमें यज्ञ-कर्मका आरम्भ होता है ॥

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ।

सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥ २४ ॥

उस समय धर्मके एक चरणका ह्रास हो जाता है और भगवान् अच्युतका स्वरूप लाल वर्णका हो जाता है । लोग सत्यमें तत्पर रहते हैं । शास्त्रोक्त यज्ञक्रिया तथा धर्मके पालनमें परायण रहते हैं ॥ २४ ॥

ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः ।

त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोपगाः ॥ २५ ॥

त्रेतायुगमें ही यज्ञ, धर्म तथा नाना प्रकारके सत्कर्म आरम्भ होते हैं । लोगोंको अपनी भावना तथा संकल्पके अनुसार वेदोक्त कर्म तथा दान आदिके द्वारा अभीष्ट फलकी प्राप्ति होती है ॥ २५ ॥

प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणाः ।

स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगेऽभवन् ॥ २६ ॥

त्रेतायुगके मनुष्य तप और दानमें तत्पर रहकर अपने धर्मसे कभी विचलित नहीं होते थे । सभी स्वधर्मपरायण तथा क्रियावान् थे ॥ २६ ॥

द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते ।

विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ २७ ॥

द्वापरमें हमारे धर्मके दो ही चरण रह जाते हैं, उस समय भगवान् विष्णुका स्वरूप पीले वर्णका हो जाता है और वेद (ऋक्, यजुः, साम और अथर्व - इन) चार भागोंमें बँट जाता है ॥ २७ ॥

ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे ।

पृष्ठ 1018

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1018 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे ॥ २८ ॥

उस समय कुछ द्विज चार वेदोंके ज्ञाता, कुछ तीन वेदोंके विद्वान्, कुछ दो ही वेदोंके जानकार, कुछ एक ही वेदके पण्डित और कुछ वेदकी ऋचाओंके ज्ञानसे सर्वथा शून्य होते ॥ २८ ॥

एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया ।

तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ २ ९ ॥

इस प्रकार भिन्न - भिन्न शास्त्रोंके होनेसे उनके बताये हुए कर्मोंमें भी अनेक भेद हो जाते हैं तथा प्रजा तप और दान- इन दो ही धर्मोंमें प्रवृत होकर राजसी हो जाती है ॥ २ ९ ॥

एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास्ते बहवः कृताः ।

सत्त्वस्य चेह विभ्रंशात् सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ३० ॥

द्वापरमें सम्पूर्ण एक वेदका भी ज्ञान न होनेसे वेदके बहुत- से विभाग कर लिये गये हैं । इस युगमें सात्त्विक बुद्धिका क्षय होनेसे कोई विरला ही सत्यमें स्थित होता है ॥ ३० ॥

सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवोऽभवन् ।

कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा वै दैवकारिताः ॥ ३१ ॥

सत्यसे भ्रष्ट होनेके कारण द्वापरके लोगोंमें अनेक प्रकारके रोग उत्पन्न हो जाते हैं । उनके मनमें अनेक प्रकारकी कामनाएँ पैदा होती हैं और वे बहुत - से दैवी उपद्रवोंसे भी पीड़ित हो जाते हैं ॥ ३१ ॥

यैरर्द्यमानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः ।

कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे ॥ ३२ ॥

उन सबसे अत्यन्त पीड़ित होकर लोग तप करने लगते हैं । कुछ लोग भोग और स्वर्गकी कामनासे यज्ञोंका अनुष्ठान करते हैं ॥ ३२ ॥

एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः ।

पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ ३३ ॥

इस प्रकार द्वापरयुगके आनेपर अधर्मके कारण प्रजा क्षीण होने लगती है । ( तत्पश्चात् कलियुगका आगमन होता है। ) कुन्तीनन्दन! कलियुगमें धर्म एक ही चरणसे स्थित होता है ॥ ३३ ॥

तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः ।

वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा ॥ ३४ ॥

इस तमोगुणी युगको पाकर भगवान् विष्णुके श्रीविग्रहका रंग काला हो जाता है ।

वैदिक सदाचार, धर्म तथा यज्ञ- कर्म नष्ट हो जाते हैं ॥ ३४ ॥

ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा ।

उपद्रवाः प्रवर्तन्ते आधयः क्षुद्भयं तथा ॥ ३५ ॥

पृष्ठ 1019

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1019 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ईति, व्याधि, आलस्य, क्रोध आदि दोष, मानसिक रोग तथा भूख- प्यासका भय — ये सभी उपद्रव बढ़ जाते हैं ॥ ३५ ॥

युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ।

धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥ ३६ ॥

युगोंके परिवर्तन होनेपर आनेवाले युगोंके अनुसार धर्मका भी ह्रास होता जाता है । इस प्रकार धर्मके क्षीण होनेसे लोक ( की सुख - सुविधा ) - का भी क्षय होने लगता है ॥ ३६ ॥

लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः ।

युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥ ३७ ॥

लोकके क्षीण होनेपर उसके प्रवर्तक भावोंका भी क्षय हो जाता है । युग- क्षयजनित धर्म मनुष्यकी अभीष्ट कामनाओंके विपरीत फल देते हैं ॥ ३७ ॥

एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते ।

युगानुवर्तनं त्वेतत् कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥ ३८ ॥

यह कलियुगका वर्णन किया गया, जो शीघ्र ही आनेवाला है । चिरजीवीलोग भी इस प्रकार युगका अनुसरण करते हैं ॥ ३८ ॥

यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम ।

अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ ३ ९ ॥

शत्रुदमन! तुम्हें मेरे पुरातन स्वरूपको देखने या जाननेके लिये जो कौतूहल हुआ है, वह ठीक नहीं है । किसी भी समझदार मनुष्यका निरर्थक विषयोंके लिये आग्रह क्यों होना चाहिये? ॥ ३ ९ ॥

एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।

युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥ ४० ॥

महाबाहो! तुमने युगोंकी संख्याके विषयमें मुझसे जो प्रश्न किया है, उसके उत्तरमें मैंने

यह सब बातें बतायी हैं। तुम्हारा कल्याण हो, अब तुम लौट जाओ ॥ ४० ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कदलीषण्डे हनुमद्भीमसंवादे एकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४ ९ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें कदलीवनके भीतर हनुमान्जी और भीमसेनका संवादविषयक एक सौ उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १४९ ॥

* सत्ययुगके मनुष्य आदि प्राणियोंमें दोषोंका अभाव बतलाया है, उसका यह अभिप्राय समझना चाहिये कि अधिकांशमें उनमें इन दोषोंका अभाव था ।

पृष्ठ 1020

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1020 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः श्रीहनुमान्जीके द्वारा भीमसेनको अपने विशाल रूपका प्रदर्शन और चारों वर्णोंके धर्मोंका प्रतिपादन भीमसेन उवाच

पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन ।

यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना ॥ १ ॥

भीमसेनने कहा— कपिप्रवर! मैं आपका वह पूर्वरूप देखे बिना किसी प्रकार नहीं जाऊँगा । यदि मैं आपका कृपापात्र होऊँ, तो आप स्वयं ही अपने- आपको मेरे सामने प्रकट कर दीजिये ॥ १ ॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः ।

तद् रूपं दर्शयामास यद् वै सागरलङ्घने ॥ २ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! भीमसेनके ऐसा कहनेपर हनुमान्जीने मुसकराकर उन्हें अपना वह रूप दिखाया, जो उन्होंने समुद्र- लंघनके समय धारण किया था ॥ २ ॥

भ्रातुः प्रियमभीप्सन् वै चकार सुमहद् वपुः ।

देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः ॥ ३ ॥

सद्रुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः ।

गिरेश्चोच्छ्रयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानरः ॥ ४ ॥

उन्होंने अपने भाईका प्रिय करनेकी इच्छासे अत्यन्त विशाल शरीर धारण किया । उनका शरीर लंबाई, चौड़ाई और ऊँचाईमें बहुत बड़ा हो गया । वे अमित तेजस्वी वानरवीर वृक्षोंसहित समूचे कदलीवनको आच्छादित करते हुए गन्धमादन पर्वतकी ऊँचाईको भी लाँघकर वहाँ खड़े हो गये ॥ ३-४ ॥

समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः ।

ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकुटिलाननः ॥ ५ ॥

उनका वह उन्नत विशाल शरीर दूसरे पर्वतके समान प्रतीत होता था । लाल आँखों, तीखी दाढ़ों और टेढ़ी भौंहोंसे युक्त उनका मुख था ॥ ५ ॥