श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 1641–1650

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1641–1650

पृष्ठ 1641

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1641 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रसन्नताके साथ ग्वालोंसे घिरकर उस वनमें विहार करने लगा ॥ ६ ॥

स च पौरजनः सर्वः सैनिकाश्च सहस्रशः ।

यथोपजोषं चिक्रीडुर्वने तस्मिन् यथामराः ॥ ७ ॥

वे समस्त पुरवासी और सहस्रोंकी संख्यामें आये हुए सैनिक उस वनमें अपनी - अपनी रुचिके अनुसार देवताओंके समान क्रीड़ा करने लगे ॥ ७ ॥

ततो गोपाः प्रगातारः कुशला नृत्यवादने ।

धार्तराष्ट्रमुपातिष्ठन् कन्याश्चैव स्वलंकृताः ॥ ८ ॥

तदनन्तर नृत्य और वादनकी कलामें कुशल कुछ गवैये गोप तथा गहने - कपड़ोंसे सजी हुई उनकी कन्याएँ दुर्योधनके समीप आयीं ॥ ८ ॥

स स्त्रीगणावृतो राजा प्रहृष्टः प्रददौ वसु ।

तेभ्यो यथार्हमन्नानि पानानि विविधानि च ॥ ९ ॥

अपनी स्त्रियोंके साथ राजा दुर्योधन उनको देखकर बहुत प्रसन्न हुआ और उन्हें बहुत-सा धन दिया तथा यथायोग्य नाना प्रकारकी खाने - पीनेकी वस्तुएँ अर्पित कीं ॥ ९ ॥

ततस्ते सहिताः सर्वे तरक्षून् महिषान् मृगान् ।

गवयर्क्षवराहांश्च समन्तात् पर्यकालयन् ॥ १० ॥

तदनन्तर वे सब लोग तरक्षुओं ( जरखों ), जंगली भैंसों, गवयों, रीछों और शूकरों एवं अन्य जंगली हिंसक पशुओंका सब ओरसे शिकार करने लगे ॥ १० ॥

स ताञ्छरैर्विनिर्भिद्य गजांश्च सुबहून् वने ।

रमणीयेषु देशेषु ग्राहयामास वै मृगान् ॥ ११ ॥

उन्होंने वनके रमणीय प्रदेशोंमें बहुत-से हाथियोंको अपने बाणोंसे विदीर्ण करके अनेकानेक हिंस्र पशुओंको पकड़ लिया ॥ ११ ॥

गोरसानुपयुञ्जान उपभोगांश्च भारत ।

पश्यन् स रमणीयानि वनान्युपवनानि च ॥ १२ ॥

मत्तभ्रमरजुष्टानि बर्हिणाभिरुतानि च ।

अगच्छदानुपूर्व्येण पुण्यं द्वैतवनं सरः ॥ १३ ॥

भरतनन्दन! दुर्योधन अपने साथियोंसहित दूध आदि गोरसोंका उपयोग करता और भाँति - भाँतिके भोग भोगता हुआ वहाँके रमणीय वनों और उपवनोंकी शोभा देखने लगा । उनमें मतवाले भ्रमर गुंजार करते थे और मयूरोंकी मधुर वाणी सब ओर गूँज रही थी । इस प्रकार क्रमशः आगे बढ़ता हुआ वह परम पवित्र द्वैतवननामक सरोवरके समीप जा पहुँचा ॥ १२-१३ ॥

मत्तभ्रमरसंजुष्टं नीलकण्ठरवाकुलम् ।

सप्तच्छदसमाकीर्णं पुन्नागबकुलैर्युतम् ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1642

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1642 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वहाँ मधुमत्त भ्रमर कमलपुष्पोंका रस ले रहे थे । मयूरोंकी मधुर वाणीसे वह सारा प्रदेश व्याप्त हो रहा था । सप्तच्छद ( छितवन) - के वृक्षोंसे वह सरोवर आच्छादित - सा जान पड़ता था । उसके तटोंपर मौलसिरी और नागकेसरके वृक्ष शोभा पा रहे थे ॥ १४ ॥

ऋद्धया परमया युक्तो महेन्द्र इव वज्रभृत् ।

यदृच्छया च तत्रस्थो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ १५ ॥

ईजे राजर्षियज्ञेन साद्यस्केन विशाम्पते ।

दिव्येन विधिना चैव वन्येन कुरुसत्तम ॥ १६ ॥

( विद्वद्भिः सहितो धीमान् ब्राह्मणैर्वनवासिभिः । )

कृत्वा निवेशमभितः सरसस्तस्य कौरव ।

द्रौपद्या सहितो धीमान् धर्मपत्न्या नराधिपः ॥ १७ ॥

उसी सरोवरके तटपर वज्रधारी इन्द्रके समान उत्तम ऐश्वर्यसे सम्पन्न बुद्धिमान् धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर अपनी धर्मपत्नी महारानी द्रौपदीके साथ साद्यस्क (एक दिनमें पूर्ण होनेवाले) राजर्षियज्ञका अनुष्ठान कर रहे थे । कुरुश्रेष्ठ जनमेजय! उस यज्ञमें उनके साथ बहुत - से वनवासी विद्वान् ब्राह्मण भी थे । राजा वनमें सुलभ होनेवाली सामग्रीद्वारा दिव्य विधिसे यज्ञ कर रहे थे । वे उसी सरोवरके आस - पास कुटी बनाकर रहते थे ॥ १५–१७ ॥

ततो दुर्योधनः प्रेष्यानादिदेश सहस्रशः ।

आक्रीडावसथाः क्षिप्रं क्रियन्तामिति भारत ॥ १८ ॥

भारत! तदनन्तर दुर्योधनने अपने सहस्रों सेवकोंको आज्ञा दी - ' तुमलोग बहुत - से क्रीडामण्डप तैयार करो ' ॥

ते तथेत्येव कौरव्यमुक्त्वा वचनकारिणः ।

चिकीर्षन्तस्तदाऽऽक्रीडाञ्जग्मुर्द्वैतवनं सरः ॥ १ ९ ॥

आज्ञाकारी सेवक दुर्योधनसे ' तथास्तु ' कहकर क्रीडाभवन बनानेकी इच्छासे द्वैतवनके सरोवरके निकट गये ॥ १ ९ ॥

प्रविशन्तं वनद्वारि गन्धर्वाः समवारयन् ।

सेनाग्रयं धार्तराष्ट्रस्य प्राप्तं द्वैतवनं सरः ॥ २० ॥

दुर्योधनका सेनानायक द्वैतवन सरोवरके अत्यन्त निकटतक पहुँच गया था, उस वनके द्वारपर पैर रखते ही उसको गन्धर्वोंने रोक दिया ॥ २० ॥

तत्र गन्धर्वराजो वै पूर्वमेव विशाम्पते ।

कुबेरभवनाद् राजन्नाजगाम गणावृतः ॥ २१ ॥

राजन्! वहाँ गन्धर्वराज चित्रसेन पहलेसे ही अपने सेवकगणोंके साथ कुबेरभवनसे आये हुए थे ॥ २१ ॥

गणैरप्सरसां चैव त्रिदशानां तथाऽऽत्मजैः ।

विहारशीलः क्रीडार्थं तेन तत् संवृतं सरः ॥ २२ ॥

पृष्ठ 1643

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1643 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वे उन दिनों अप्सराओं तथा देवकुमारोंके साथ विभिन्न स्थानोंमें भ्रमण करते थे ।

उन्होंने स्वयं ही क्रीड़ाविहारके लिये उस सरोवरको सब ओरसे घेर लिया था ॥ २२ ॥

तेन तत् संवृतं दृष्ट्वा ते राजपरिचारकाः ।

प्रतिजग्मुस्ततो राजन् यत्र दुर्योधनो नृपः ॥ २३ ॥

स तु तेषां वचः श्रुत्वा सैनिकान् युद्धदुर्मदान् ।

प्रेषयामास कौरव्य उत्सारयत तानिति ॥ २४ ॥

राजन्! उस सरोवरको गन्धर्वराजने घेर रखा है, यह देखकर वे राजसेवक जहाँ राजा दुर्योधन था, वहाँ लौट गये । जनमेजय! अपने सेवकोंका कथन सुनकर राजा दुर्योधनने युद्धके लिये उन्मत्त रहनेवाले सैनिकोंको यह आदेश देकर भेजा कि ‘ गन्धर्वोंको वहाँसे मार भगाओ ' ॥ २३-२४ ॥

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राज्ञः सेनाग्रयायिनः ।

सरो द्वैतवनं गत्वा गन्धर्वानिदमब्रुवन् ॥ २५ ॥

राजाका यह आदेश सुनकर उसकी सेनाके नायक द्वैतवन सरोवरके समीप जाकर गन्धर्वोंसे इस प्रकार बोले- ॥ २५ ॥

राजा दुर्योधनो नाम धृतराष्ट्रसुतो बली ।

विजिहीर्षुरिहायाति तदर्थमपसर्पत ॥ २६ ॥

‘ गन्धर्वो! महाराज धृतराष्ट्रके बलवान् पुत्र राजा दुर्योधन यहाँ विहार करनेकी इच्छासे पधार रहे हैं । तुमलोग उनके लिये यह स्थान खाली करके दूर चले जाओ ' ॥ २६ ॥

एवमुक्तास्तु गन्धर्वाः प्रहसन्तो विशाम्पते ।

प्रत्यब्रुवंस्तान् पुरुषानिदं हि परुषं वचः ॥ २७ ॥

राजन्! उनके ऐसा कहनेपर गन्धर्व जोर - जोर से हँसने लगे; और उन राजसेवकोंको उत्तर देते हुए उनसे इस प्रकार कठोर वाणीमें बोले— ॥ २७ ॥

न चेतयति वो राजा मन्दबुद्धिः सुयोधनः ।

योऽस्मानाज्ञापयत्येवं वैश्यानिव दिवौकसः ॥ २८ ॥

' तुम्हारा राजा दुर्योधन मूर्ख है । उसे तनिक भी चेत नहीं है; क्योंकि वह हम देवलोकवासी गन्धर्वको भी बनियोंके समान समझकर इस प्रकार आज्ञा दे रहा है ॥

यूयं मुमूर्षवश्चापि मन्दप्रज्ञा न संशयः ।

ये तस्य वचनादेवमस्मान् ब्रूत विचेतसः ॥ २ ९ ॥

' तुमलोगोंकी भी बुद्धि मारी गयी है । इसमें संदेह नहीं कि तुम सब- के - सब मरना चाहते हो । तभी तो उस दुर्योधनके कहनेसे तुम इस प्रकार हमसे विचारहीन होकर बातें कर रहे हो ॥ २ ९ ॥

गच्छध्वं त्वरिताः सर्वे यत्र राजा स कौरवः ।

न चेदद्यैव गच्छध्वं धर्मराजनिवेशनम् ॥ ३० ॥

पृष्ठ 1644

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1644 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' या तो तुम सब लोग तुरन्त वहीं लौट जाओ, जहाँ तुम्हारा राजा दुर्योधन रहता है । या यदि ऐसा नहीं करना है, तो अभी धर्मराजके नगर ( यमलोक ) की राह लो ' ॥ ३० ॥

एवमुक्तास्तु गन्धर्वै राज्ञः सेनाग्रयायिनः ।

सम्प्राद्रवन् यतो राजा धृतराष्ट्रसुतोऽभवत् ॥ ३१ ॥

गन्धर्वोंके ऐसा कहनेपर राजाके सेनानायक योद्धा वहीं भाग गये, जहाँ धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधन स्वयं विराजमान था ॥ ३१ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि गन्धर्वदुर्योधनसेनासंवादे चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें गन्धर्वदुर्योधनसेनासंवादविषयक दो सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २४० ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठका श्लोक मिलाकर कुल ३१३ श्लोक हैं )

पृष्ठ 1645

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1645 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः कौरवोंका गन्धर्वोंके साथ युद्ध और कर्णकी पराजय वैशम्पायन उवाच

ततस्ते सहिताः सर्वे दुर्योधनमुपागमन् ।

अब्रुवंश्च महाराज यदूचुः कौरवं प्रति ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - महाराज! तदनन्तर वे सब लोग एक साथ कुरुराज दुर्योधनके पास गये और गन्धर्वोंने राजासे कहनेके लिये जो -जो बातें कही थीं, उन्हें कह सुनाया ॥ १ ॥

गन्धर्वैर्वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् ।

अमर्षपूर्णः सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत ॥ २ ॥

भारत! गन्धर्वोंद्वारा अपनी सेनाके रोक दिये जानेपर प्रतापी राजा दुर्योधनने अमर्षमें भरकर समस्त सैनिकोंसे कहा— ॥ २ ॥

शासतैनानधर्मज्ञान् मम विप्रियकारिणः ।

यदि प्रक्रीडते सर्वैर्देवैः सह शतक्रतुः ॥ ३ ॥

‘ अरे! यदि समस्त देवताओंके साथ इन्द्र भी यहाँ आकर क्रीडा करते हों, तो वे भी मेरा

अप्रिय करनेवाले हैं । तुमलोग इन सब पापात्माओंको दण्ड दो ' ॥ ३ ॥

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः ।

सर्व एवाभिसंनद्धा योधाश्चापि सहस्रशः ॥ ४ ॥

दुर्योधनकी यह बात सुनकर महाबली कौरव और उनके सहस्रों योद्धा सब - के - सब युद्धके लिये कमर कसकर तैयार हो गये ॥ ४ ॥

ततः प्रमथ्य सर्वांस्तांस्तद् वनं विविशुर्बलात् ।

सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश ॥ ५ ॥

तदनन्तर वे अपने महान् सिंहनादसे दसों दिशाओंको गुँजाते हुए उन समस्त गन्धर्वोंको रौंदकर बलपूर्वक द्वैतवनमें घुस गये ॥ ५ ॥

ततोऽपरैरवार्यन्त गन्धर्वैः कुरुसैनिकाः ।

ते वार्यमाणा गन्धर्वैः साम्नैव वसुधाधिप ॥ ६ ॥

ताननादृत्य गन्धर्वांस्तद् वनं विविशुर्महत् ।

यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥ ७ ॥

ततस्ते खेचराः सर्वे चित्रसेने न्यवेदयन् ।

पृष्ठ 1646

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1646 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजन्! उस समय दूसरे- दूसरे गन्धर्वोंने शान्तिपूर्ण वचनोंद्वारा ही कौरव सैनिकोंको रोका । रोकनेपर भी उन गन्धर्वोंकी अवहेलना करके वे समस्त सैनिक उस महान् वनके भीतर प्रविष्ट हो गये । जब राजा दुर्योधनसहित समस्त कौरव वाणीद्वारा मना करनेपर न रुके, तब आकाशमें विचरनेवाले उन सभी गन्धर्वोंने राजा चित्रसेनसे यह सारा समाचार निवेदन किया ॥ ६-७३ ॥ गन्धर्वराजस्तान् सर्वानब्रवीत् कौरवान् प्रति ॥ ८ ॥

अनार्याञ्छासतेत्येतांश्चित्रसेनोऽत्यमर्षणः । यह सुनकर गन्धर्वराज चित्रसेनको बड़ा अमर्ष हुआ । उन्होंने कौरवोंको लक्ष्य करके समस्त गन्धर्वोंको आज्ञा दी, ' अरे! इन दुष्टोंका दमन करो ' ॥ ८३ ॥

अनुज्ञाताश्च गन्धर्वाश्चित्रसेनेन भारत ॥ ९ ॥

प्रगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रानभिद्रवन् । भारत! चित्रसेनकी आज्ञा पाते ही सब गन्धर्व अस्त्र- शस्त्र लेकर कौरवोंकी ओर दौड़े ॥ ९ ३ ॥ तान् दृष्ट्वा पततः शीघ्रान् गन्धर्वानुद्यतायुधान् ॥ १० ॥

प्राद्रवंस्ते दिशः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः । गन्धर्वोंको अस्त्र - शस्त्र लिये तीव्र वेगसे अपनी ओर आते देख वे सभी कौरव सैनिक दुर्योधनके देखते - देखते चारों ओर भागने लगे ॥ १०६ ॥

तान् दृष्ट्वा द्रवतःसर्वान् धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान् ॥ ११ ॥

राधेयस्तु तदा वीरो नासीत् तत्र पराङ्मुखः । धृतराष्ट्रके सब पुत्रोंको युद्धसे विमुख हो भागते देखकर भी राधानन्दन वीर कर्णने वहाँ पीठ नहीं दिखायी ॥ आपतन्तीं तु सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् ॥ १२ ॥

महता शरवर्षेण राधेयः प्रत्यवारयत् । गन्धर्वोंकी उस विशाल सेनाको अपनी ओर आती देख कर्णने भारी बाणवर्षा करके उसे आगे बढ़नेसे रोक दिया ॥ १२३ ॥

क्षुरप्रैर्विशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथाऽऽयसैः ॥ १३ ॥

गन्धर्वाञ्छतशोऽभ्यघ्नँल्लघुत्वात् सूतनन्दन । सूतपुत्र कर्णने अपने हाथोंकी फुर्तीके कारण लोहेके क्षुरप्र, विशिख, भल्ल और वत्सदन्त नामक बाणोंकी वर्षा करके सैकड़ों गन्धर्वोंको घायल कर दिया ॥ १३३ ॥

पातयन्नुत्तमाङ्गानि गन्धर्वाणां महारथः ॥ १४ ॥

क्षणेन व्यधमत् सर्वां चित्रसेनस्य वाहिनीम् ।

पृष्ठ 1647

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1647 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गन्धर्वोंके मस्तक काटकर गिराते हुए महारथी कर्णने चित्रसेनकी सारी सेनाको क्षणभरमें छिन्न - भिन्न कर डाला ॥ १४३ ॥

ते वध्यमाना गन्धर्वाः सूतपुत्रेण धीमता ॥ १५ ॥

भूय एवाभ्यवर्तन्त शतशोऽथ सहस्रशः ।

गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत ॥ १६ ॥

आपतद्भिर्महावेगैश्चित्रसेनस्य सैनिकैः । परम बुद्धिमान् सूतपुत्र कर्णके द्वारा ज्यों- ज्यों गन्धर्वोपर मार पड़ने लगी, त्यों-ही- त्यों वे सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें वहाँ आ - आकर एकत्र होने लगे । इस प्रकार चित्रसेनके अत्यन्त वेगशाली सैनिकोंके आनेसे क्षणभरमें वहाँकी सारी पृथ्वी गन्धर्वमयी हो गयी ॥ १५-१६३ ॥ अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः ॥ १७ ॥

दुःशासनो विकर्णश्च ये चान्ये धृतराष्ट्रजाः ।

न्यहनंस्तत् तदा सैन्यं रथैर्गरुडनिःस्वनैः ॥ १८ ॥

तदनन्तर राजा दुर्योधन, सुबलपुत्र शकुनि, दुःशासन, विकर्ण तथा अन्य जो धृतराष्ट्रपुत्र वहाँ आये थे, उन सबने गरुड़के समान भयंकर शब्द करनेवाले रथोंपर आरूढ़ हो गन्धर्वोंकी उस सेनाका संहार आरम्भ किया ॥

भूयश्च योधयामासुः कृत्वा कर्णमथाग्रतः ।

महता रथसङ्घेन रथचारेण चाप्युत ॥ १ ९ ॥

वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वान् समवाकिरन् । उन्होंने कर्णको आगे करके पुनः बड़े वेगसे गन्धर्वोंका सामना किया । उनके साथ रथोंका विशाल समूह था । वे रथोंको विचित्र गतियोंसे चलाते हुए कर्णकी रक्षा करने और गन्धर्वोपर बाण बरसाने लगे ॥ १ ९ ३ ॥ ततः संन्यपतन् सर्वे गन्धर्वाः कौरवैः सह ॥ २० ॥

तदा सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।

ततस्ते मृदवोऽभूवन् गन्धर्वाः शरपीडिताः ॥ २१ ॥

उच्चक्रुशुश्च कौरव्या गन्धर्वान् प्रेक्ष्य पीडितान् । तत्पश्चात् सारे गन्धर्व संगठित हो कौरवोंके साथ भिड़ गये । उस समय उनमें घमासान युद्ध होने लगा, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था । तदनन्तर कौरवोंके बाणोंसे पीड़ित हो गन्धर्व कुछ ढीले पड़ने लगे और उन्हें कष्ट पाते देख कौरव- योद्धा जोर- जोरसे गरजने लगे ॥ २०-२१ ॥ गन्धर्वांस्त्रासितान् दृष्ट्वा चित्रसेनो ह्यमर्षणः ॥ २२ ॥

उत्पपातासनात् क्रुद्धो वधे तेषां समाहितः ।

पृष्ठ 1648

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1648 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गन्धर्वोंको भयभीत देखकर गन्धर्वराज चित्रसेनको बड़ा क्रोध हुआ । वे शत्रुओंके वधका दृढ़ संकल्प लेकर अपने आसनसे उछल पड़े ॥ २२ ॥

ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित् ।

तयामुह्यन्त कौरव्याश्चित्रसेनस्य मायया ॥ २३ ॥

वे युद्धकी विचित्र पद्धतियोंके ज्ञाता थे । उन्होंने मायामय अस्त्रका आश्रय लेकर युद्ध आरम्भ किया । चित्रसेनकी उस मायासे समस्त कौरवोंपर मोह छा गया ॥

एकैको हि तदा योधो धार्तराष्ट्रस्य भारत ।

पर्यवर्तत गन्धर्वैर्दशभिर्दशभिः सह ॥ २४ ॥

भारत! उस समय दुर्योधनका एक- एक सैनिक दस-दस गन्धर्वोंके साथ लोहा ले रहा था ॥ २४ ॥

ततः सम्पीड्यमानास्ते बलेन महता तदा ।

प्राद्रवन्त रणे भीता ये च राजञ्जिगीषवः ॥ २५ ॥

राजन्! तदनन्तर गन्धर्वोंकी विशाल सेनासे पीड़ित हो वे सभी योद्धा, जो पहले जीतनेका हौसला रखते थे, भयभीत हो युद्धसे भाग चले ॥ २५ ॥

भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः ।

कर्णो वैकर्तनो राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ २६ ॥

जनमेजय! जब कौरवोंके सभी सैनिक युद्ध छोड़कर भागने लगे, उस समय भी सूर्यपुत्र कर्ण पर्वतकी भाँति अविचलभावसे उस युद्धभूमिमें डटा रहा ॥ २६ ॥

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।

गन्धर्वान् योधयामासुः समरे भृशविक्षताः ॥ २७ ॥

दुर्योधन, कर्ण और सुबलपुत्र शकुनि - ये उस समरांगणमें यद्यपि बहुत घायल हो गये थे, तथापि गन्धर्वोंसे युद्ध करते रहे ॥ २७ ॥

सर्व एव तु गन्धर्वाः शतशोऽथ सहस्रशः ।

जिघांसमानाः सहिताः कर्णमभ्यद्रवन् रणे ॥ २८ ॥

इसपर सभी गन्धर्व एक साथ संगठित हो कर्णको मार डालनेकी इच्छासे सौ - सौ तथा हजार- हजारका दल बाँधकर रणभूमिमें कर्णके ऊपर टूट पड़े ॥ २८ ॥

असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिश्च महाबलाः ।

सूतपुत्रं जिघांसन्तः समन्तात् पर्यवाकिरन् ॥ २ ९ ॥

उन महाबली वीरोंने सूतपुत्र कर्णके वधकी इच्छा रखकर उसके ऊपर चारों ओरसे तलवार, पट्टिश, शूल और गदाओंद्वारा प्रहार आरम्भ किया ॥ २ ९ ॥

अन्येऽस्य युगमच्छिन्दन् ध्वजमन्ये न्यपातयन् ।

ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन् ॥ ३० ॥

पृष्ठ 1649

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1649 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

किन्हींने उसके रथका जुआ काट दिया, दूसरोंने ध्वजा काटकर गिरा दी । कुछ लोगोंने ईषादण्डके टुकड़े -टुकड़े कर दिये । कुछ गन्धर्वोंने कर्णके घोड़ोंको यमलोक पहुँचा दिया तथा दूसरोंने सारथिको मार गिराया ॥ ३० ॥

अन्ये छत्रं वरूथं च बन्धुरं च तथापरे ।

गन्धर्वा बहुसाहस्रास्तिलशो व्यधमन् रथम् ॥ ३१ ॥

किसी एकने छत्र, दूसरोंने वरूथ* और अन्य सैनिकोंने रथके बन्धन काट डाले । गन्धर्वोंकी संख्या कई हजार थी । उन्होंने कर्णके रथको तिल-तिल करके काट दिया ॥ ३१ ॥

ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोऽसिचर्मभृत् ।

विकर्णरथमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत् ॥ ३२ ॥

तब सूतपुत्र कर्ण हाथमें तलवार और ढाल लिये अपने रथसे कूद पड़ा और विकर्णके रथपर बैठकर अपने प्राण बचानेके लिये उसके घोड़ोंको जोर- जोरसे हाँकने लगा ॥ ३२ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णपराभवे एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्णपराजयविषयक दो सौ इकतालीसवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ २४१ ॥

लोहेकी चद्दर या सीकड़ोंका बना हुआ आवरण वरूथ कहलाता है । पहले यह शत्रुके आघातसे रथको रक्षित रखनेके लिये उसके ऊपर डाला जाता था ।

पृष्ठ 1650

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1650 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः गन्धर्वोद्वारा दुर्योधन आदिकी पराजय और उनका अपहरण वैशम्पायन उवाच

गन्धर्वैस्तु महाराज भग्ने कर्णे महारथे ।

सम्प्राद्रवच्चमूः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - महाराज! गन्धर्वोंने जब महारथी कर्णको भगा दिया, तब दुर्योधनके देखते - देखते उसकी सारी सेना भी भाग चली ॥ १ ॥

तान् दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान् धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान् ।

दुर्योधनो महाराजो नासीत् तत्र पराङ्मुखः ॥ २ ॥

धृतराष्ट्रके सभी पुत्रोंको युद्धसे पीठ दिखाकर भागते देखकर भी राजा दुर्योधन स्वयं

वहीं डटा रहा । उसने पीठ नहीं दिखायी ॥ २ ॥

तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् ।

महता शरवर्षेण सोऽभ्यवर्षदरिंदमः ॥ ३ ॥

गन्धर्वोंकी उस विशाल सेनाको अपनी ओर आती देख शत्रुओंका दमन करनेवाले वीर दुर्योधनने उसपर बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा प्रारम्भ कर दी ॥ ३ ॥

अचिन्त्य शरवर्षं तु गन्धर्वास्तस्य तं रथम् ।

दुर्योधनं जिघांसन्तः समन्तात् पर्यवारयन् ॥ ४ ॥

परंतु गन्धर्वोंने उस बाणवर्षाकी कुछ भी परवाह नहीं की । उन्होंने दुर्योधनको मार डालनेकी इच्छासे उसके रथको चारों ओरसे घेर लिया ॥ ४ ॥

युगमीषां वरूथं च तथैव ध्वजसारथी ।

अश्वांस्त्रिवेणुं तल्पं च तिलशो व्यधमञ्छरैः ॥ ५ ॥

और उसके युग, ईषादण्ड, वरूथ, ध्वजा, सारथि, घोड़ों, तीन वेणुदण्डवाले छत्र और तल्प ( बैठनेके स्थान) को बाणोंद्वारा तिल - तिल करके काट डाला ॥ ५ ॥

दुर्योधनं चित्रसेनो विरथं पतितं भुवि ।

अभिद्रुत्य महाबाहुर्जीवग्राहमथाग्रहीत् ॥ ६ ॥

उस समय दुर्योधन रथहीन होकर धरतीपर गिर पड़ा । यह देख महाबाहु चित्रसेनने झटपट जाकर उसे जीते - जी ही बंदी बना लिया ॥ ६ ॥

तस्मिन् गृहीते राजेन्द्र स्थितं दुःशासनं रथे ।

पर्यगृह्णन्त गन्धर्वाः परिवार्य समन्ततः ॥ ७ ॥