श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 1891–1900

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1891–1900

पृष्ठ 1891

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1891 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स तत् सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः ॥ १५ ॥

सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः ।

इदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम् ॥ १६ ॥

राजेन्द्र! वह सब कुछ पूरा- पूरा सुनकर नम्रतापूर्वक हाथ जोड़े हुए भार्या तथा सेवकोंसहित वानरराज सुग्रीवने नरश्रेष्ठ लक्ष्मणसे सहर्ष निवेदन किया - ॥

नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा नाकृतज्ञो न निर्घृणः ।

श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः ॥ १७ ॥

' लक्ष्मण! मैं न तो दुर्बुद्धि हूँ, न अकृतज्ञ हूँ और न निर्दय ही हूँ । मैंने सीताकी खोजके लिये जो प्रयत्न किया है, उसे सुनिये ॥ १७ ॥

दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया ।

सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः ॥ १८ ॥

‘ मैंने सब दिशाओंमें सभी विनयशील वानरोंको भेज दिया है और उन सबके लिये एक महीनेके अंदर ही लौट आनेका समय निश्चित कर दिया है ॥ १८ ॥

यैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा ।

विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा ॥ १ ९ ॥

‘ वीर! वे सब लोग वन, पर्वत, पुर, ग्राम, नगर तथा आकरोंसहित समुद्रवसना इस सारी पृथ्वीपर सीताकी खोज करेंगे ॥ १ ९ ॥

स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हति ।

ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत् प्रियम् ॥ २० ॥

‘ वह एक मास, जिसके समाप्त होनेतक वानरोंको लौट आना है, पाँच रातमें पूरा हो जायगा । तत्पश्चात् आप रामचन्द्रजीके साथ सीताका अत्यन्त प्रिय समाचार सुनेंगे ' ॥ २० ॥

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तेन वानरेन्द्रेण धीमता ।

त्यक्त्वा रोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत् ॥ २१ ॥

बुद्धिमान् वानरराज सुग्रीवके ऐसा कहनेपर उदार हृदयवाले लक्ष्मणने रोष त्यागकर उनकी भूरि- भूरि प्रशंसा की ॥ २१ ॥

स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठमास्थितम् ।

अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत् ॥ २२ ॥

तत्पश्चात् वे सुग्रीवको साथ लेकर माल्यवान् पर्वतके पृष्ठभागमें रहनेवाले श्रीरामचन्द्रजीके पास गये । वहाँ उन्होंने बताया कि सीताका अनुसंधानकार्य आरम्भ हो गया है ॥ २२ ॥

इत्येवं वानरेन्द्रास्ते समाजग्मुः सहस्रशः ।

दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः ॥ २३ ॥

पृष्ठ 1892

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1892 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इसके बाद मास पूर्ण होनेपर तीन दिशाओंकी खोज करके सहस्रों वानरप्रमुख वहाँ आये । केवल वे ही नहीं आये जो दक्षिण दिशामें पता लगाने गये थे ॥

आचख्युस्तत्र रामाय महीं सागरमेखलाम् ।

विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा ॥ २४ ॥

आये हुए वानरोंने श्रीरामचन्द्रजीसे बताया कि समुद्रसे घिरी हुई सारी पृथ्वी हमने देख डाली, परंतु कहीं भी सीता अथवा रावणका दर्शन नहीं हुआ ॥ २४ ॥

गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुङ्गवाः ।

आशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽभ्यधारयत् ॥ २५ ॥

जो प्रमुख वानर दक्षिण दिशाकी ओर गये थे, उन्हींसे सीताका वास्तविक समाचार मिलनेकी आशा बँधी हुई थी, इसीलिये व्यथित होनेपर भी श्रीरामचन्द्रजी अपने प्राणोंको धारण किये रहे ॥ २५ ॥

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः ।

सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन् ॥ २६ ॥

दो मास व्यतीत हो जानेपर कुछ वानर बड़ी उतावलीके साथ सुग्रीवके पास आये और इस प्रकार कहने लगे— ॥ २६ ॥

रक्षितं वालिना यत् तत् स्फीतं मधुवनं महत् ।

त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद् भुङ्क्ते पवनात्मजः ॥ २७ ॥

‘ वानरराज! वालीने तथा आपने भी जिस समृद्धिशाली महान् मधुवनकी रक्षा की थी, उसे पवननन्दन हनुमान्जी ( राजाज्ञाके बिना ही ) अपने उपभोगमें ला रहे हैं ॥ २७ ॥

वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः ।

विचेतुं दक्षिणामाशां राजन् प्रस्थापितास्त्वया ॥ २८ ॥

‘ राजन्! उनके साथ वालिपुत्र अंगद तथा अन्य सभी श्रेष्ठ वानर इस काममें भाग ले रहे हैं, जिन्हें आपने दक्षिण दिशामें सीताजीकी खोजके लिये भेजा था' ॥ २८ ॥

तेषामपनयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम् ।

कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद् भवति चेष्टितम् ॥ २ ९ ॥

उन वानरोंके अनुचित बर्तावका समाचार सुनकर सुग्रीवको यह विश्वास हो गया कि वे सब काम पूरा करके लौटे हैं; क्योंकि ऐसी धृष्टतापूर्ण चेष्टा उन्हीं सेवकोंकी होती है जो अपने कार्यमें सफल हो जाते हैं ॥ २ ९ ॥ स तद् रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः रामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम् ॥ ३० ॥

बुद्धिमान् वानरप्रवर सुग्रीवने श्रीरामचन्द्रजीसे अपना निश्चय बताया। श्रीरामचन्द्रजीने भी अनुमानसे यह मान लिया कि उन वानरोंने अवश्य ही मिथिलेशकुमारी सीताका दर्शन किया होगा ॥ ३० ||

पृष्ठ 1893

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1893 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हनुमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवङ्गमाः ।

अभिजग्मुर्हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ ॥ ३१ ॥

हनुमान् आदि श्रेष्ठ वानर विश्राम कर लेनेके पश्चात् श्रीराम और लक्ष्मणके समीप बैठे हुए उन वानरराज सुग्रीवके पास गये ॥ ३१ ॥

गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः ।

अगमत् प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत ॥ ३२ ॥

युधिष्ठिर! हनुमान्जीकी चाल- ढाल और मुखकी कान्ति देखकर श्रीरामचन्द्रजीको यह विश्वास हो गया कि इन्होंने सीताको देखा है ॥ ३२ ॥

हनुमत्प्रमुखास्ते तु वानराः पूर्णमानसाः ।

प्रणेमुर्विधिवद् रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा ॥ ३३ ॥

सफलमनोरथ हुए हनुमान् आदि प्रमुख वानरोंने श्रीराम, सुग्रीव तथा लक्ष्मणको विधिपूर्वक प्रणाम किया ॥ ३३ ॥

तानुवाचानतान् रामः प्रगृह्य सशरं धनुः ।

अपि मां जीवयिष्यध्वमपि वः कृतकृत्यता ॥ ३४ ॥

उस समय श्रीरामचन्द्रजी धनुष- बाण लेकर उन प्रणाम करते हुए वानरोंसे पूछा –-'क्या तुमलोग सीताका अमृतमय समाचार सुनाकर मुझे जीवनदान दोगे? क्या तुम लोगोंको अपने कार्यमें सफलता मिली है? ॥ ३४ ॥

अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनः ।

निहत्य समरे शत्रूनाहृत्य जनकात्मजाम् ॥ ३५ ॥

' क्या मैं युद्धमें शत्रुओंको मारकर जनकनन्दिनी सीताको साथ ले पुनः अयोध्यामें रहकर राज्य करूँगा? ॥

अमोक्षयित्वा वैदेहीमहत्वा च रणे रिपून् ।

हृतदारोऽवधूतश्च नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ३६ ॥

‘ विदेहनन्दिनी सीताको बिना छुड़ाने तथा समरभूमिमें शत्रुओंका बिना संहार किये पत्नीको खोकर और अवधूत बनकर मैं जीवित नहीं रह सकता' ॥ ३६ ॥

इत्युक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः ।

प्रियमाख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया ॥ ३७ ॥

श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर वायुपुत्र हनुमानजीने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया - ' श्रीराम! मैं आपको प्रिय समाचार सुना रहा हूँ । मैंने जनकनन्दिनी सीताका दर्शन किया ॥ ३७ ॥

विचित्य दक्षिणामाशां सपर्वतवनाकराम् ।

श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहाम् ॥ ३८ ॥

पृष्ठ 1894

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1894 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ पर्वत, वन तथा आकरोंसहित सम्पूर्ण दक्षिण दिशामें श्रीसीताजीका अनुसंधान करके जब हमलोग थक गये और यहाँ लौटनेका समय व्यतीत हो गया, तब हमें एक बहुत बड़ी गुफा दिखायी दी ॥ ३८ ॥

प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनमायताम् ।

सान्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम् ॥ ३ ९ ॥

गत्वा सुमहदध्वानमादित्यस्य प्रभां ततः ।

दृष्टवन्तः स्म तत्रैव भवनं दिव्यमन्तरा ॥ ४० ॥

' वह कई योजन लंबी थी । उसमें अन्धकार भरा हुआ था । उसके भीतर घने जंगल थे । उस गहन गुफामें बहुत- से कीड़े रहा करते थे । उसमें प्रवेश करके हमने बहुत दूरतकका रास्ता पार कर लिया । तत्पश्चात् सूर्यके प्रकाशका दर्शन हुआ । उसी गुफाके अंदर एक दिव्य भवन शोभा पा रहा था ॥ ३ ९ -४० ॥

मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद् वेश्म राघव ।

तत्र प्रभावती नाम तपोऽतप्यत तापसी ॥ ४१ ॥

‘ रघुनन्दन! वह सुन्दर भवन दैत्यराज मयका निवासस्थान बताया जाता है । उसमें प्रभावती नामकी एक तपस्विनी तप कर रही थी ॥ ४१ ॥

पृष्ठ 1895

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1895 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तया दत्तानि भोज्यानि पानानि विविधानि च ।

भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस्तयोक्तेन पथा ततः ॥ ४२ ॥

निर्याय तस्मादुद्देशात् पश्यामो लवणाम्भसः ।

समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम् ॥ ४३ ॥

‘ उसने हमें अनेक प्रकारके भोज्य पदार्थ तथा भाँति- भाँतिके पीने योग्य रस दिये । उन्हें खाकर हमें नूतन बल प्राप्त हुआ । फिर उसीके बताये हुए मार्गसे जब हम गुफासे बाहर निकले, तब हमें लवणसमुद्रके निकटवर्ती सह्य, मलय और दर्दुर नामक महान् पर्वत दिखायी दिये ॥ ४२-४३ ॥

ततो मलयमारुह्य पश्यन्तो वरुणालयम् ।

विषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम् ॥ ४४ ॥

'फिर हमलोग मलयाचलपर चढ़कर समुद्रकी ओर देखने लगे । उसकी विशालता देखकर हमारा हृदय विषादसे भर गया । हम खिन्न और व्यथित हो गये । हमें जीवनकी कोई आशा न रही ॥ ४४ ॥

अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम् ।

तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः ॥ ४५ ॥

‘ उस महासागरका विस्तार कई सौ योजनोंमें था । उसमें तिमि, मगर और बड़े - बड़े मत्स्य निवास करते थे । उसके इस स्वरूपका स्मरण करके हम सब लोग बहुत दुःखी हो गये ॥ ४५ ॥

तत्रानशनसंकल्पं कृत्वाऽऽसीना वयं तदा ।

ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोरभवत् कथा ॥ ४६ ॥

‘ अन्तमें अनशन करके प्राण त्याग देनेका संकल्प लेकर हम सब लोग वहाँ बैठ गये ।

फिर आपसमें बातचीत होने लगी और बीचमें जटायुका प्रसंग छिड़ गया ॥ ४६ ॥

ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम् ।

पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतेयमिवापरम् ॥ ४७ ॥

' इतनेमें ही हमने दूसरे गरुड़की भाँति एक भयंकर पक्षीको देखा जो पर्वतशिखरके

समान जान पड़ता था । उसका स्वरूप बड़ा डरावना था ॥ ४७ ॥

सोऽस्मानतर्कयद् भोक्तुमथाभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।

भोः क एष मम भ्रातुर्जटायोः कुरुते कथाम् ॥ ४८ ॥

सम्पातिर्नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः ।

अन्योन्यस्पर्धयारूढावावामादित्यसत्पदम् ॥ ४ ९ ॥

' वह पक्षी हमें खा जानेकी युक्ति सोचने लगा । फिर हमारे पास आकर बोला — ‘ अजी! कौन मेरे भाई जटायुकी बात कर रहा था । मैं उसका बड़ा भाई पक्षिराज सम्पाति हूँ । हम

पृष्ठ 1896

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1896 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दोनों एक- दूसरेसे होड़ लगाकर आकाशमें सूर्यमण्डलतक पहुँचनेके लिये उड़े थे ॥ ४८-४९ ॥

ततो दग्धाविमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः ।

तदा मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतिः प्रियः ॥ ५० ॥

निर्दग्धपक्षः पतितो ह्यहमस्मिन् महागिरौ । ‘ इससे मेरी ये दोनों पाँखें जल गयीं, परंतु जटायुके पंख नहीं जले । तबसे दीर्घकाल व्यतीत हो गया । उन्हीं दिनों मैंने अपने प्रिय भाई गृध्रराज जटायुको देखा था । पंख जल जानेसे मैं इसी महान् पर्वतपर गिर पड़ा' ॥ ५०३ ॥

तस्यैवं वदतोऽस्माभिर्हतो भ्राता निवेदितः ॥ ५१ ॥

व्यसनं भवतश्चेदं संक्षेपाद् वै निवेदितम् । ‘ सम्पाति जब इस तरहकी बातें कर रहा था, उस समय हमलोगोंने बताया कि जटायु मारे गये । साथ ही हमने संक्षेपसे आपके ऊपर आये हुए इस संकटका समाचार भी निवेदन कर दिया ॥ ५१ ॥

स सम्पातिस्तदा राजन् श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ॥ ५२ ॥

विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनरस्मानरिंदम ।

कः स रामः कथं सीता जटायुश्च कथं हतः ॥ ५३ ॥

इच्छामि सर्वमेवैतच्छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः । ‘ राजन्! यह अत्यन्त अप्रिय वृत्तान्त सुनकर उस सम्पातिके मनमें बड़ा खेद हुआ । शत्रुदमन! उसने पुनः हमलोगोंसे पूछा— ' श्रेष्ठ वानरगण! वे श्रीराम कौन हैं, सीता कैसी है और जटायु किस प्रकार मारे गये? ये सब बातें मैं विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ' ॥ ५२-५३ ॥ तस्याहं सर्वमेवैतद् भवतो व्यसनागमम् ॥ ५४ ॥

प्रायोपवेशने चैव हेतुं विस्तरशोऽब्रुवम् । ‘ तब मैंने सम्पातिके समक्ष आपपर संकट आनेका यह सारा वृत्तान्त और अपने आमरण अनशनका कारण विस्तारपूर्वक बताया ॥ ५४३ ॥

सोऽस्मानुत्थापयामास वाक्येनानेन पक्षिराट् ॥ ५५ ॥

रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी ।

दृष्टा पारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे ॥ ५६ ॥

भवित्री तत्र वैदेही न मेऽस्त्यत्र विचारणा ।

पृष्ठ 1897

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1897 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ तब पक्षिराज सम्पातिने अपने निम्नांकित वचनद्वारा हमें उत्साहित करके उठाया । ‘ वानरो! मैं रावणको जानता हूँ । उसकी महापुरी लंका भी मैंने देखी है। वह समुद्रके उस पार त्रिकूटगिरिकी कन्दरामें बसी है । विदेहकुमारी सीता अवश्य वहीं होंगी, इस विषयमें मुझे कोई अन्यथा विचार नहीं हो रहा है ' ॥ ५५-५६३ ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा वयमुत्थाय सत्वतः ॥ ५७ ॥

सागरक्रमणे मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप । परंतप! उसकी यह बात सुनकर हमलोग तुरंत उठे और समुद्र पार करनेके विषयमें परस्पर सलाह करने लगे ॥ ५७३ ॥

नाध्यवास्यद् यदा कश्चित् सागरस्य विलङ्घनम् ॥ ५८ ॥

ततः पितरमाविश्य पुप्लवेऽहं महार्णवम् ।

शतयोजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम् ॥ ५ ९ ॥

'जब कोई भी समुद्रको लाँघनेका साहस न कर सका, तब मैं अपने पिता वायुके स्वरूपमें प्रविष्ट होकर वह सौ योजन विस्तृत महासागर लाँघ गया । उस समय समुद्रके जलमें एक राक्षसी रहती थी, जिसे अपने मार्गमें विघ्न डालनेपर मैंने मार डाला था ॥ ५८-५९ ॥

तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सती ।

उपवासतपःशीला भर्तृदर्शनलालसा ॥ ६० ॥

लंकामें पहुँचकर रावणके अन्तःपुरमें मैंने सती सीताका दर्शन किया, जो अपने पतिदेवताके दर्शनकी लालसासे निरन्तर उपवास और तपस्या किया करती हैं ॥

जटिला मलदिग्धाङ्गी कृशा दीना तपस्विनी ।

निमित्तैस्तामहं सीतामुपलभ्य पृथग्विधैः ॥ ६१ ॥

उपसृत्याब्रुवं चार्यामभिगम्य रहोगताम् ।

सीते रामस्य दूतोऽहं वानरो मारुतात्मजः ॥ ६२ ॥

‘ उनके केश जटाके रूपमें परिणत हो गये थे । अंग- अंगमें मैल जम गयी थी । वे दीन, दुर्बल और तपस्विनी दिखायी देती थीं । कई भिन्न -भिन्न कारणोंसे उन्हें आर्या सीताके रूपमें पहचानकर मैं एकान्तमें उनके निकट गया और इस प्रकार बोला- 'देवि सीते! मैं श्रीरामचन्द्रजीका दूत पवनपुत्र हनुमान् नामक वानर हूँ ॥ ६१-६२ ॥

त्वद्दर्शनमभिप्रेप्सुरिह प्राप्तो विहायसा ।

राजपुत्रौ कुशलिनौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६३ ॥

‘ आपके दर्शनके लिये मैं आकाशमार्गसे यहाँ आया हूँ । दोनों भाई राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण कुशलसे हैं ॥ ६३ ॥

सर्वशाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ ।

कुशलं त्वाब्रवीद् रामः सीते सौमित्रिणा सह ॥ ६४ ॥

पृष्ठ 1898

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1898 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ सम्पूर्ण वानरोंके अधीश्वर सुग्रीव इस समय उनकी रक्षामें तत्पर हैं । देवि! सुमित्रानन्दन लक्ष्मणके साथ भगवान् श्रीरामने आपको अपने सकुशल होनेका समाचार कहलाया है ॥ ६४ ॥

सखिभावाच्च सुग्रीवः कुशलं त्वानुपृच्छति ।

क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सर्वशाखामृगैः सह ॥ ६५ ॥

प्रत्ययं कुरु मे देवि वानरोऽस्मि न राक्षसः । ' उनके मित्र होनेके नाते सुग्रीव भी आपका कुशल-मंगल पूछते हैं । आपके स्वामी भगवान् श्रीराम सम्पूर्ण वानरोंकी सेनाके साथ शीघ्र यहाँ पधारेंगे । देवि! मेरा विश्वास कीजिये । मैं राक्षस नहीं, वानर हूँ' ॥ ६५३ ॥

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा सीता मां प्रत्युवाच ह ॥ ६६ ॥

अवैमि त्वां हनूमन्तमविन्ध्यवचनादहम् ।

अविन्ध्यो हि महाबाहो राक्षसो वृद्धसम्मतः ॥ ६७ ॥

‘ तदनन्तर सीताने दो घड़ीतक कुछ सोचकर मुझसे इस प्रकार कहा — ' महाबाहो! मैं अविन्ध्यके कहनेसे यह विश्वास करती हूँ कि तुम हनुमान् हो । अविन्ध्य राक्षसकुलमें उत्पन्न होते हुए भी वृद्ध एवं आदरणीय हैं ॥ ६६-६७ ॥

कथितस्तेन सुग्रीवस्त्वद्विधैः सचिवैर्वृतः ।

गम्यतामिति चोक्त्वा मां सीता प्रादादिमं मणिम् ॥ ६८ ॥

धारिता येन वैदेही कालमेतमनिन्दिता ।

प्रत्ययर्थं कथां चेमां कथयामास जानकी ॥ ६ ९ ॥

‘ उन्होंने ही तुम्हारे - जैसे मन्त्रियोंसे युक्त सुग्रीवका परिचय दिया है । वत्स! अब तुम भगवान् श्रीरामके पास जाओ। ' ऐसा कहकर सती साध्वी सीताने अपनी पहचानके लिये

यह एक मणि दी, जिसको धारण करके वे अबतक अपने प्राणोंकी रक्षा करती आयी हैं ।

जानकीने विश्वास दिलानेके लिये यह एक कथा भी सुनायी थी- ॥ ६८-६९ ॥

क्षिप्तामिषीकां काकाय चित्रकूटे महागिरौ ।

भवता पुरुषव्याघ्र प्रत्यभिज्ञानकारणात् ॥ ७० ॥

(एकाक्षिविकलः काकः सुदुष्टात्मा कृतश्च वै । ) ‘ पुरुषसिंह! उस कथाका मुख्य विषय यह है कि आपने महापर्वत चित्रकूटपर रहते समय किसी कौएके ऊपर एक सींकका बाण चलाया था और उस दुष्टात्मा कौएको एक आँखसे वंचित कर दिया था । यह प्रसंग उन्होंने केवल अपनी पहचान करानेके उद्देश्यसे प्रस्तुत किया था ॥ ७० ॥

ग्राहयित्वाहमात्मानं ततो दग्ध्वा च तां पुरीम् ।

सम्प्राप्त इति तं रामः प्रियवादिनमार्चयत् ॥ ७१ ॥

पृष्ठ 1899

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1899 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

'तदनन्तर मैंने जान- बूझकर अपने-आपको राक्षसोंद्वारा पकड़वा दिया और लंकापुरीको जलाकर समुद्रके इस पार आ पहुँचा । ' यह सब समाचार सुनकर श्रीरामचन्द्रजीने प्रियवादी हनुमान्का अत्यन्त आदर- सत्कार किया ॥ ७१ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि हनुमत्प्रत्यागमने द्वयशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २८२ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें हनुमान्जीके लंकासे लौटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला दो सौ बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २८२ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठका श्लोक मिलाकर कुल ७१३ श्लोक हैं )

पृष्ठ 1900

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1900 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्र्यशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः वानर- सेनाका संगठन, सेतुका निर्माण, विभीषणका अभिषेक और लंकाकी सीमामें सेनाका प्रवेश तथा अंगदको रावणके पास दूत बनाकर भेजना मार्कण्डेय उवाच

ततस्तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह ।

समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात् तदा ॥ १ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - युधिष्ठिर! तदनन्तर सुग्रीवकी आज्ञाके अनुसार बड़े -बड़े वानरवीर माल्यवान् पर्वतपर लक्ष्मण आदिके साथ बैठे हुए भगवान् श्रीरामके पास पहुँचने लगे ॥ १ ॥

वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।

श्वशुरो वालिनः श्रीमान् सुषेणो राममभ्ययात् ॥ २ ॥

सबसे पहले वालीके श्वशुर श्रीमान् सुषेण श्रीरामचन्द्रजीकी सेवामें उपस्थित हुए ।

उनके साथ वेगशाली वानरोंकी सहस्र कोटि ( दस अरब ) सेना थी ॥ २ ॥

कोटीशतवृतो वापि गजो गवय एव च ।

वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक् पृथगदृश्यताम् ॥ ३ ॥

फिर महापराक्रमी वानरराज ' गज' और ' गवय' पृथक्- पृथक् एक-एक अरब सेनाके साथ आते दिखायी दिये ॥ ३ ॥

षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत ।

गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ॥ ४ ॥

महाराज! गोलांगूल ( लंगूर ) जातिका वानर गवाक्ष, जो देखनेमें बड़ा भयंकर था, साठ सहस्र कोटि (छः खरब ) वानर सेना साथ लिये दृष्टिगोचर हुआ ॥ ४ ॥

गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः ।

कोटीशतसहस्राणि हरीणां समकर्षत ॥५ ॥

गन्धमादन पर्वतपर रहनेवाला गन्धमादन नामसे विख्यात वानर वानरोंकी दस खरब सेना साथ लेकर आया ॥ ५ ॥

पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः ।

कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत् पञ्च प्रकर्षति ॥ ६ ॥

पनस नामक बुद्धिमान् तथा महाबली वानर सत्तावन करोड़ सेना साथ लेकर आया ॥ ६ ॥