श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ३ — पृष्ठ 1311–1320

महाभारत — खण्ड ३ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1311–1320

पृष्ठ 1311

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1311 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पवित्र और वेदवेदांगोंके तत्त्वज्ञ बताये गये हैं, उन्हीं भीष्मको तुम मारा गया कैसे बता रहे हो? ॥

सर्वास्त्रविनयोपेतं शान्तं दान्तं मनस्विनम् ।

हतं शान्तनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं हतं बलम् ॥ ४५ ॥

जो सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षासे सम्पन्न, शान्त, जितेन्द्रिय और मनस्वी थे, उन शान्तनुनन्दन भीष्मको मारा गया सुनकर मुझे यह विश्वास हो गया कि अब हमारी सारी सेना मार दी गयी ॥ ४५ ॥

धर्मादधर्मो बलवान् सम्प्राप्त इति मे मतिः ।

यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ४६ ॥

आज मुझे निश्चितरूपसे ज्ञात हुआ कि धर्मसे अधर्म ही बलवान् है; क्योंकि पाण्डव अपने वृद्ध गुरुजनकी हत्या करके राज्य लेना चाहते हैं ॥ ४६ ॥

जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमः ।

अम्बार्थमुद्यतः संख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः ॥ ४७ ॥

तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम् ।

हतं शंससि मे भीष्मं किं नु दुःखमतः परम् ॥ ४८ ॥

पूर्वकालमें अम्बाके लिये उद्यत होकर सम्पूर्ण अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ जमदग्निनन्दन परशुराम युद्ध करनेके लिये आये थे, परंतु भीष्मने उन्हें परास्त कर दिया, उन्हीं इन्द्रके समान पराक्रमी तथा सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ भीष्मको तुम मारा गया कह रहे हो, इससे बढ़कर दुःखकी बात और क्या हो सकती है? ॥ ४७-४८ ॥

असकृत् क्षत्रियव्राताः संख्ये येन विनिर्जिताः ।

जामदग्न्येन वीरेण परवीरनिघातिना ॥ ४ ९ ॥

नहतो यो महाबुद्धिः स हतोऽद्य शिखण्डिना । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले जिन वीरवर परशुरामजीने अनेक बार समस्त क्षत्रियोंको युद्धमें परास्त किया था, उनसे भी जो मारे न जा सके, वे ही परम बुद्धिमान् उनसे भीष्म आज शिखण्डीके हाथसे मार दिये गये! ॥ ४ ९ ३ ॥ तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद् युद्धदुर्मदात् ॥ ५० ॥

तेजोवीर्यबलैर्भूयान् शिखण्डी द्रुपदात्मजः ।

यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ ५१ ॥

परमास्त्रविदं वीरं जघान भरतर्षभम् । इससे जान पड़ता है कि महापराक्रमी युद्धदुर्मद परशुरामजीकी अपेक्षा भी तेज, पराक्रम और बलमें द्रुपदकुमार शिखण्डी निश्चय ही बहुत बढ़ा चढ़ा है, जिसने सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञानमें निपुण, परमास्त्रवेत्ता और शूरवीर विद्वान् भरतकुलभूषण भीष्मजीका वध कर डाला है ॥

पृष्ठ 1312

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1312 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शस्त्रसंसदि ॥ ५२ ॥

शंस मे तद् तथा चासीद् युद्धं भीष्मस्य पाण्डवैः ।

योषेव हतवीरा मे सेना पुत्रस्य संजय ॥ ५३ ॥

उस समय युद्धमें शत्रुहन्ता भीष्मजीके साथ कौन - कौनसे वीर थे? संजय! पाण्डवोंके साथ भीष्मका किस प्रकार युद्ध हुआ? यह मुझे बताओ । उन वीर सेनापतिके मारे जानेपर मेरे पुत्रकी सेना विधवा स्त्रीके समान असहाय हो गयी है ॥ ५२-५३ ॥

अगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद् बलं मम ।

पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्मिन् महाहवे ॥ ५४ ॥

परासक्ते च वस्तस्मिन् कथमासीन्मनस्तदा । जैसे ग्वालेके बिना गौओंका समुदाय इधर- उधर भटकता फिरता है, उसी प्रकार अब मेरी सेना उद्भ्रान्त हो रही होगी । महान् युद्धके समय जिनमें सम्पूर्ण जगत्का परम पुरुषार्थ प्रकट दिखायी देता था, वे ही भीष्म जब परलोकके पथिक हो गये? उस समय तुम लोगोंके मनकी अवस्था कैसी हुई थी ॥ ५४३ ॥

जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु संजय ॥ ५५ ॥

घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम् ।

अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः ॥ ५६ ॥

संजय! आज जीवित रहनेपर भी हमलोगोंमें क्या सामर्थ्य है? जगत्के विख्यात धर्मात्मा महापराक्रमी पिता भीष्मको युद्धमें मरवाकर हम उसी प्रकार शोकमें डूब गये हैं, जैसे पार जानेकी इच्छावाले पथिक नावको अगाध जलमें डूबी हुई देखकर दुःखी होते हैं ॥ ५५-५६ ॥

भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ।

अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम संजय ॥ ५७ ॥

यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते । मैं समझता हूँ कि भीष्मजीके मारे जानेपर मेरे बेटे दुःखके कारण अत्यन्त शोकमग्न हो गये होंगे । संजय! मेरा हृदय निश्चय ही लोहेका बना हुआ है, जो पुरुषसिंह भीष्मको मारा गया सुनकर भी विदीर्ण नहीं हो रहा है ॥ यस्मिन्नस्त्राणि मेधा च नीतिश्च पुरुषर्षभे ॥ ५८ ॥

अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि । जिन पुरुषरत्न तथा दुर्धर्ष वीरशिरोमणिमें अस्त्र, बुद्धि और नीति तीन अप्रमेय शक्तियाँ थीं, वे युद्धमें कैसे मारे गये? ॥ ५८ ॥

न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च ॥ ५ ९ ॥ न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद् विमुच्यते ।

पृष्ठ 1313

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1313 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जान पड़ता है कि अस्त्रसे, शौर्यसे, तपस्यासे, बुद्धिसे, धैर्यसे तथा त्यागके द्वारा भी कोई मृत्युसे छूट नहीं सकता है ॥ ५ ९ ३ ॥ कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः ॥ ६० ॥

यत्र शान्तनवं भीष्मं हतं शंससि संजय । संजय! निश्चय ही कालकी शक्ति बहुत बड़ी है, सम्पूर्ण जगत् के लिये वह दुर्लङ्घय है, जिसके अधीन होनेके कारण तुम शान्तनुनन्दन भीष्मको मारा गया बता रहे हो ॥ ६०३ ॥

पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद् दुःखमचिन्तयम् ॥ ६१ ॥

आशंसेऽहं परं त्राणं भीष्माच्छान्तनुनन्दनात् । मुझे शान्तनुनन्दन भीष्मसे अपने पक्षके परित्राणकी बड़ी आशा थी । इस समय अपने पुत्रके शोकसे संतप्त होकर मैं महान् दुःखसे चिन्तित हो उठा हूँ ॥ ६१३ ॥

यदाऽऽदित्यमिवापश्यत् पतितं भुवि संजय ॥ ६२ ॥

दुर्योधनः शान्तनवं किं तदा प्रत्यपद्यत । संजय! जब दुर्योधनने शान्तनुनन्दन भीष्मको अस्ताचलगामी सूर्यकी भाँति पृथ्वीपर पड़ा देखा, तब उसने क्या सोचा? ॥ ६२ ॥

नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्धया संजय चिन्तयन् ॥ ६३ ॥

शेषं किंचित् प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम् । संजय! जब मैं अपनी बुद्धिसे विचार करके देखता हूँ तो अपने अथवा शत्रुपक्षके राजाओंमेंसे किसीका भी जीवन इस युद्धमें शेष रहता नहीं दिखायी देता है ॥ ६३ ३ ॥ दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः सम्प्रदर्शितः ॥ ६४ ॥

यत्र शान्तनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः । ऋषियोंने क्षत्रियोंका यह धर्म अत्यन्त कठोर निश्चित किया है, जिसमें रहते हुए पाण्डव शान्तनुनन्दन भीष्मको मारकर राज्य लेना चाहते हैं ॥ ६४ ॥

वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा महाव्रतम् ॥ ६५ ॥

क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः ।

एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजय ॥ ६६ ॥

पराक्रमः परं शक्त्या तत् तु तस्मिन् प्रतिष्ठितम् । अथवा हम भी तो उन महारथी भीष्मको मरवाकर ही राज्य लेना चाहते हैं । क्षत्रियधर्ममें स्थित हुए मेरे बच्चे कुन्तीकुमारोंका कोई अपराध नहीं है । संजय! दुस्तर आपत्तिके समय श्रेष्ठ पुरुषको यही करना चाहिये, जो भीष्मजीने किया है, कि वह शक्तिके अनुसार अधिक- से - अधिक पराक्रम करे। यह गुण भीष्मजीमें पूर्णरूपसे प्रतिष्ठित था ॥ ६५-६६३ ॥ अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम् ॥ ६७ ॥

कथं शान्तनवं तातं पाण्डुपुत्रा न्यवारयन् ।

पृष्ठ 1314

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1314 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कथं युक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः ॥ ६८ ॥

भीष्मजी किसीसे पराजित न होनेवाले और लज्जाशील थे । विपक्षी सेनाओंका संहार करते हुए उन मेरे ताऊ भीष्मजीको पाण्डवोंने कैसे रोका? उन महामनस्वी वीरोंने किस प्रकार सेनाएँ संगठित कीं और किस प्रकार युद्ध किया? ॥ ६७-६८ ॥

कथं वा निहतो भीष्मः पिता संजय मे परैः ।

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ॥ ६ ९ ॥

दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन् । संजय! शत्रुओंने मेरे आदरणीय पिता भीष्मका किस प्रकार वध किया? दुर्योधन, कर्ण, दुःशासन तथा सुबलपुत्र जुआरी शकुनिने भीष्मजीके मारे जानेपर क्या - क्या बातें कहीं? ॥ ६ ९ ॥ यच्छरीरैरुपास्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् ॥ ७० ॥

शरशक्तिमहाखड्गतोमराक्षां महाभयाम् ।

प्राविशन् कितवा मन्दाः सभां युद्धदुरासदाम् ॥ ७१ ॥

प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः । संजय! जहाँ मनुष्य, हाथी और घोड़ोंके शरीर बिछे हुए थे, जहाँ बाण, शक्ति, महान् खड्ग और तोमररूपी पासे फेंके जाते थे, जो युद्धके कारण दुर्गम एवं महान् भय देनेवाली थी, उस रणक्षेत्ररूपी द्यूतसभामें किन- किन मन्दबुद्धि जुआरियोंने प्रवेश किया था? जहाँ प्राणोंकी बाजी लगायी जाती थी, वह भयंकर जूएका खेल किन -किन नरश्रेष्ठ वीरोंने खेला था? ॥ ७०-७१ ॥ के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिताः ॥ ७२ ॥

अन्ये भीष्माच्छान्तनवात् तन्ममाचक्ष्व संजय । संजय! शान्तनुनन्दन भीष्मके सिवा, उस युद्धमें कौन -कौन से हार रहे थे, किन - किन लोगोंकी पराजय हुई तथा कौन- कौन वीर बाणोंके लक्ष्य बनकर मार गिराये गये? यह सब मुझे बताओ ॥ ७२३ ॥

न हि मे शान्तिरस्तीह श्रुत्वा देवव्रतं हतम् ॥ ७३ ॥

पितरं भीमकर्माणं भीष्ममाहवशोभिनम् ।

आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रहानिजाम् ॥ ७४ ॥

त्वं हि मे सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि संजय । युद्धभूमिमें शोभा पानेवाले भयंकर पराक्रमी अपने ताऊ देवव्रत भीष्मको मारा गया सुनकर मेरे हृदयमें शान्ति नहीं रह गयी है। उनके मारे जानेसे मेरे पुत्रोंकी जो हानि होनेवाली है, उसके कारण मेरे मनमें भारी व्यथा जाग उठी है । संजय! तुम अपने वचनरूपी घृतकी आहुति डालकर मेरी उस चिन्ता एवं व्यथारूपी अग्निको और भी उद्दीप्त कर रहे हो ॥ ७३-७४३ ॥

पृष्ठ 1315

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1315 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम् ॥ ७५ ॥

दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ।

श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् ॥ ७६ ॥

जिन्होंने सम्पूर्ण जगत्में विख्यात इस युद्धके महान् भारको अपनी भुजाओंपर उठा रखा था, उन्हीं भीष्मजीको मारा गया देख मेरे पुत्र भारी शोकमें पड़ गये होंगे, ऐसा मेरा विश्वास है । मैं दुर्योधनके द्वारा प्रकट किये हुए उन दुःखोंको सुनूँगा ॥ ७५-७६ ॥

तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद् वृत्तं तत्र संजय ।

यद् वृत्तं तत्र संग्रामे मन्दस्याबुद्धिसम्भवम् ॥ ७७ ॥

अपनीतं सुनीतं यत् तन्ममाचक्ष्व संजय । इसलिये संजय! मुझसे वहाँका सारा वृत्तान्त कहो । मूर्ख दुर्योधनके अज्ञानके कारण उस युद्धमें अन्याय और न्यायकी जो- जो बातें संघटित हुई हों, उन सबका वर्णन करो ॥ ७७३ ॥

यत् कृतं तत्र संग्रामे भीष्मेण जयमिच्छता ॥ ७८ ॥

तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः । विजयकी इच्छा रखनेवाले अस्त्रवेत्ता भीष्मजीने उस युद्धमें अपनी तेजस्विताके अनुरूप जो - जो कार्य किया हो, वह सभी पूर्णरूपसे मुझे बताओ ॥ ७८३ ॥

तथा तदभवद् युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ ७९ ॥

क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथाभवत् ॥ ८० ॥

कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंका वह युद्ध जिस समय, जिस क्रमसे और जिस रूपमें हुआ था, वह सब कहो ॥ ७ ९-८० ॥ इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि धृतराष्ट्रप्रश्ने चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत श्रीमद्भगवद्गीतापर्वमें धृतराष्ट्रका प्रश्नविषयक चौदहवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1316

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1316 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चदशोऽध्यायः संजयका युद्धके वृत्तान्तका वर्णन आरम्भ करना- दुर्योधनका दुःशासनको भीष्मकी रक्षाके लिये समुचित व्यवस्था करनेका आदेश संजय उवाच

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथार्हसि ।

न तु दुर्योधने दोषमिममासंक्तुमर्हसि ॥ १ ॥

संजयने कहा – महाराज! आपने जो ये बारंबार अनेक प्रश्न किये हैं, वे सर्वथा उचित और आपके योग्य ही हैं; परंतु यह सारा दोष आपको दुर्योधनके ही माथेपर नहीं मढ़ना चाहिये ॥ १ ॥

य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः ।

एनसा तेन नान्यं स उपाशङ्कितुमर्हति ॥ २ ॥

जो मनुष्य अपने दुष्कर्मोंके कारण अशुभ फल भोग रहा हो, उसे उस पापकी आशंका दूसरेपर नहीं करनी चाहिये ॥ २ ॥

महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत् ।

स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन् ॥ ३ ॥

महाराज! जो पुरुष मनुष्य- समाजमें सर्वथा निन्दनीय आचरण करता है, वह निन्दित कर्म करनेके कारण सब लोगोंके लिये मार डालनेयोग्य है ॥ ३ ॥

निकारो निकृतिप्रज्ञैः पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया ।

अनुभूतः सहामात्यैः क्षान्तश्च सुचिरं वने ॥ ४ ॥

पाण्डव आपलोगोंद्वारा अपने प्रति किये गये अपमान एवं कपटपूर्ण बर्तावको अच्छी तरह जानते थे, तथापि उन्होंने केवल आपकी ओर देखकर - आपके द्वारा न्यायोचित बर्ताव होनेकी आशा रखकर दीर्घकालतक अपने मन्त्रियोंसहित वनमें रहकर क्लेश भोगा और सब कुछ सहन किया ॥ ४ ॥

हयानां च गजानां च राज्ञां चामिततेजसाम् ।

प्रत्यक्षं यन्मया दृष्टं दृष्टं योगबलेन च ॥ ५ ॥

शृणु तत् पृथिवीपाल मा च शोके मनः कृथाः ।

दिष्टमेतत् पुरा नूनमिदमेव नराधिप ॥ ६ ॥

भूपाल! मैंने हाथियों, घोड़ों तथा अमिततेजस्वी राजाओंके विषयमें जो कुछ अपनी आँखों देखा है और योगबलसे जिसका साक्षात्कार किया है, वह सब वृत्तान्त सुना रहा हूँ,

पृष्ठ 1317

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1317 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सुनिये । अपने मनको शोकमें न डालिये । नरेश्वर! निश्चय ही दैवका यह सारा विधान मुझे पहलेसे ही प्रत्यक्ष हो चुका है ॥ ५-६ ॥

नमस्कृत्वा पितुस्तेऽहं पाराशर्याय धीमते ।

यस्य प्रसादाद् दिव्यं तत् प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम् ॥ ७ ॥

दृष्टिश्चातीन्द्रिया राजन् दूराच्छ्रवणमेव च ।

परचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च ॥ ८ ॥

व्युत्थितोत्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गतिः शुभा ।

अस्त्रेरसंगो युद्धेषु वरदानान्महात्मनः ॥ ९ ॥

शृणु मे विस्तरेणेदं विचित्रं परमाद्भुतम् ।

भरतानामभूद् युद्धं यथा तल्लोमहर्षणम् ॥ १० ॥

राजन्! जिनके कृपाप्रसादसे मुझे परम उत्तम दिव्य ज्ञान प्राप्त हुआ है, इन्द्रियातीत विषयको भी प्रत्यक्ष देखनेवाली दृष्टि मिली है, दूरसे भी सब कुछ सुननेकी शक्ति, दूसरेके मनकी बातोंको समझ लेनेकी सामर्थ्य, भूत और भविष्यका ज्ञान, शास्त्रके विपरीत चलनेवाले मनुष्योंकी उत्पत्तिका ज्ञान, आकाशमें चलने - फिरनेकी उत्तम शक्ति तथा युद्धके समय अस्त्रोंसे अपने शरीरके अछूते रहनेका अद्भुत चमत्कार आदि बातें जिन महात्माके वरदानसे मेरे लिये सम्भव हुई हैं, उन्हीं आपके पिता पराशरनन्दन बुद्धिमान् व्यासजीको नमस्कार करके भरतवंशियोंके इस अत्यन्त अद्भुत, विचित्र एवं रोमांचकारी युद्धका वर्णन आरम्भ करता हूँ। आप मुझसे यह सब कुछ जिस प्रकार हुआ था, वह विस्तारपूर्वक सुनें ॥ ७–-१० ॥

तेष्वनीकेषु यत्तेषु व्यूढेषु च विधानतः ।

दुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत् ॥ ११ ॥

महाराज! जब समस्त सेनाएँ शास्त्रीय विधिके अनुसार व्यूह- रचनापूर्वक अपने - अपने स्थानपर युद्धके लिये तैयार हो गयीं, उस समय दुर्योधनने दुःशासनसे कहा- ॥ ११ ॥

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः ।

अनीकानि च सर्वाणि शीघ्रं त्वमनुचोदय ॥ १२ ॥

'दुःशासन! तुम भीष्मजीकी रक्षा करनेवाले रथोंको शीघ्र तैयार कराओ । सम्पूर्ण सेनाओंको भी शीघ्र उनकी रक्षाके लिये तैयार हो जानेकी आज्ञा दो ॥ १२ ॥

अयं स मामभिप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः ।

पाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागमः ॥ १३ ॥

' मैं वर्षोंसे जिसके लिये चिन्तित था, वह यह सेनासहित कौरव- पाण्डवोंका महान् संग्राम मेरे सामने उपस्थित हो गया है ॥ १३ ॥

नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात् ।

हन्याद् गुप्तो ह्यसौ पार्थान् सोमकांश्च ससृजयान् ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1318

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1318 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' इस समय युद्धमें भीष्मजीकी रक्षासे बढ़कर दूसरा कोई कार्य मैं आवश्यक नहीं समझता हूँ; क्योंकि वे सुरक्षित रहें तो कुन्तीके पुत्रों, सोमकवंशियों तथा सृ॑जयोंको भी मार सकते हैं ॥ १४ ॥

अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।

श्रूयते स्त्री ह्यसौ पूर्वं तस्माद् वर्ज्यो रणे मम ॥ १५ ॥

विशुद्ध हृदयवाले पितामह भीष्म मुझसे कह चुके हैं कि ' मैं शिखण्डीको युद्धमें नहीं मारूँगा; क्योंकि सुननेमें आया है कि वह पहले स्त्री था, अतः रणभूमिमें मेरे लिये वह सर्वथा त्याज्य है ' ॥ १५ ॥

तस्माद् भीष्मो रक्षितव्यो विशेषेणेति मे मतिः ।

शिखण्डिनो वधे यत्ताः सर्वे तिष्ठन्तु मामकाः ॥ १६ ॥

' इसलिये मेरा विचार है कि इस समय हमें विशेष रूपसे भीष्मजीकी रक्षामें ही तत्पर रहना चाहिये । मेरे सारे सैनिक शिखण्डीको मार डालनेका प्रयत्न करें ॥ १६ ॥

तथा प्राच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्योत्तरापथाः ।

सर्वथास्त्रेषु कुशलास्ते रक्षन्तु पितामहम् ॥ १७ ॥

' पूर्व, पश्चिम, दक्षिण तथा उत्तर दिशाके जो- जो वीर अस्त्रविद्यामें सर्वथा कुशल हों, वे ही पितामह ( भीष्म) -की रक्षा करें ॥ १७ ॥

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात् सिंहं महाबलम् ।

मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयामः शिखण्डिना ॥ १८ ॥

‘ यदि महाबली सिंह भी अरक्षित - दशामें हो तो उसे एक भेड़िया भी मार सकता है । हमें चाहिये कि सियारके समान शिखण्डीके द्वारा सिंहसदृश भीष्मको न मरने दें ॥ १८ ॥

वामं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम् ।

गोप्तारौ फाल्गुनं प्राप्तौ फाल्गुनोऽपि शिखण्डिनः ॥ १ ९ ॥

‘ अर्जुनके बायें पहियेकी रक्षा युधामन्यु और दाहिनेकी रक्षा उत्तमौजा कर रहे हैं ।

अर्जुनको ये दो रक्षक प्राप्त हैं और अर्जुन शिखण्डीकी रक्षा कर रहे हैं ॥ १ ९ ॥

संरक्ष्यमाणः पार्थेन भीष्मेण च विवर्जितः ।

यथा न हन्याद् गाङ्गेयं दुःशासन तथा कुरु ॥ २० ॥

‘ अतः दुःशासन! भीष्मसे उपेक्षित तथा अर्जुनसे सुरक्षित होकर शिखण्डी जिस प्रकार गंगानन्दन भीष्मको न मार सके, वैसा प्रयत्न करो ' ॥ २० ॥

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि दुर्योधनदुःशासनसंवादे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत श्रीमद्भगवद्गीतापर्वमें दुर्योधन- दुःशासनसंवादविषयक पंद्रहवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ १५ ॥

पृष्ठ 1319

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1319 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं मिला — ऊपर मूल चित्र देखें।

पृष्ठ 1320

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1320 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षोडशोऽध्यायः दुर्योधनकी सेनाका वर्णन संजय उवाच

ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान् ।

क्रोशतां भूमिपालानां युज्यतां युज्यतामिति ॥ १ ॥

संजय कहते हैं — राजन्! तदनन्तर रात्रिके अन्तमें सबेरा होते ही 'रथ जोतो, युद्धके लिये तैयार हो जाओ । ' इस प्रकार जोर - जोरसे बोलनेवाले राजाओंका महान् कोलाहल सब ओर छा गया ॥ १ ॥

शङ्खदुन्दुभिघौषैश्च सिंहनादैश्च भारत ।

हयहेषितनादैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा ॥ २ ॥

गजानां बृंहतां चैव योधानां चापि गर्जताम् ।

क्ष्वेलितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ॥ ३ ॥

भरतनन्दन! शंख और दुन्दुभियोंकी ध्वनि, वीरोंके सिंहनाद, घोड़ोंकी हिनहिनाहट, रथके पहियोंकी घरघराहट, हाथियोंकी गर्जना तथा गर्जते हुए योद्धाओंके सिंहनाद करने, ताल ठोंकने और जोर-जोरसे बोलने आदिकी तुमुल ध्वनि सब ओर व्याप्त हो गयी ॥ २-३ ॥

उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः ।

सूर्योदये महत् सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥। ४ ॥

महाराज! सूर्योदय होते - होते कौरवों और पाण्डवोंकी वह सारी विशाल सेना सम्पूर्ण रूपसे युद्धके लिये तैयार हो उठी ॥ ४ ॥

राजेन्द्र तव पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च ।

दुष्प्रधृष्याणि चास्त्राणि सशस्त्रकवचानि च ॥ ५ ॥

राजेन्द्र! आपके पुत्रों तथा पाण्डवोंके दुर्दम्य अस्त्र- शस्त्र तथा कवच चमक उठे ॥ ५ ॥

ततः प्रकाशे सैन्यानि समदृश्यन्त भारत ।

त्वदीयानां परेषां च शस्त्रवन्ति महान्ति च ॥ ६ ॥

भारत! तब सूर्योदयके प्रकाशमें आपकी और शत्रुओंकी सारी सेनाएँ शस्त्रोंसे सुसज्जित तथा अत्यन्त विशाल दिखायी देने लगीं ॥ ६ ॥

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः ।

विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः ॥ ७ ॥