श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ३ — पृष्ठ 1791–1800

महाभारत — खण्ड ३ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1791–1800

पृष्ठ 1791

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1791 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना ॥ ३० ॥

उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम् । राजन्! भीमसेनने अपने विशाल खड्गसे उसके वेगपूर्वक चलाये हुए तीखे बाणके दो टुकड़े कर दिये और कलिंगोंकी सेनाको भयभीत करते हुए हर्षमें भरकर बड़े जोरसे सिंहनाद किया ॥ ३० ॥

कालिङ्गोऽथ ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे ॥ ३१ ॥

तोमरान् प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान् । तब कलिंगराजने रणक्षेत्रमें अत्यन्त कुपित हो भीमसेनपर तुरंत ही चौदह तोमरोंका प्रहार किया, जिन्हें सानपर चढ़ाकर तेज किया गया था ॥ ३१३ ॥

तानप्राप्तान् महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः ॥ ३२ ॥

चिच्छेद सहसा राजन्नसम्भ्रान्तो वरासिना । राजन्! वे तोमर अभी भीमसेनतक पहुँच ही नहीं पाये थे कि उन महाबाहु पाण्डुकुमारने बिना किसी घबराहटके अपनी अच्छी तलवारसे सहसा उन्हें आकाशमें ही काट डाला ॥ ३२ ॥

निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान् वै चतुर्दश ॥ ३३ ॥

भानुमन्तं ततो भीमः प्राद्रवत् पुरुषर्षभः । इस प्रकार पुरुषश्रेष्ठ भीमसेनने रणक्षेत्रमें उन चौदह तोमरोंको काटकर भानुमान्पर धावा किया ॥ ३३३ ॥

भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण च्छादयन् ॥ ३४ ॥

ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम् । यह देख भानुमान्ने अपने बाणोंकी वर्षासे भीमसेनको आच्छादित करके आकाशको प्रतिध्वनित करते हुए बड़े जोरसे गर्जना की ॥ ३४३ ॥

न च तं ममृषे भीमः सिंहनादं महाहवे ॥ ३५ ॥

ततः शब्देन महता विननाद महास्वनः ।

तेन नादेन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी ॥ ३६ ॥

भीमसेन उस महासमरमें भानुमान्की वह गर्जना न सह सके । उन्होंने और भी अधिक जोरसे सिंहके समान दहाड़ना आरम्भ किया । उनकी उस गर्जनासे कलिंगोंकी वह विशाल वाहिनी संत्रस्त हो उठी ॥ ३५-३६ ॥

न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ ।

ततो भीमो महाबाहुर्नर्दित्वा विपुलं स्वनम् ॥ ३७ ॥

सासिर्वेगवदाप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम् ।

आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष ॥ ३८ ॥

पृष्ठ 1792

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1792 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भरतश्रेष्ठ! उस सेनाके सैनिकोंने भीनसेनको युद्धमें मनुष्य नहीं, कोई देवता समझा । आर्य! तदनन्तर महाबाहु भीमसेन जोर- जोरसे गर्जना करके हाथमें तलवार लिये वेगपूर्वक उछलकर गजराजके दाँतोंके सहारे उसके मस्तकपर चढ़ गये ॥ ३७-३८ ॥

ततो मुमोच कालिङ्गः शक्तिं तामकरोद् द्विधा ।

खड्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत् ॥ ३ ९ ॥

इतनेहीमें कलिंगराजकुमारने उनके ऊपर शक्ति चलायी; किंतु भीमसेनने उसके दो टुकड़े कर दिये और अपने विशाल खड्गसे भानुमान्‌के शरीरको बीचसे काट डाला ॥ ३ ९ ॥

सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिंदमः ।

गुरुं भारसहं स्कन्धे नागस्यासिमपातयत् ॥ ४० ॥

इस प्रकार गजारूढ़ होकर युद्ध करनेवाले कलिंगराजकुमारको मारकर शत्रुदमन भीमसेनने भार सहनेमें समर्थ अपनी भारी तलवारको उस हाथीके कंधेपर भी दे मारा ॥ ४० ॥

छिन्नस्कन्धः स विनदन् पपात गजयूथपः ।

आरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमानिव पर्वतः ॥ ४१ ॥

कंधा कट जानेसे वह गजयूथपति चिग्घाड़ता हुआ समुद्रके वेगसे भग्न होकर गिरनेवाले शिखरयुक्त पर्वतके समान धराशायी हो गया ॥ ४१ ॥

ततस्तस्मादवप्लुत्य गजाद् भारत भारतः ।

खड्गपाणिरदीनात्मा तस्थौ भूमौ सुदंशितः ॥ ४२ ॥

भारत! फिर कवचधारी, खड्गपाणि, उदारचित्त, भरतवंशी भीमसेन उस हाथीसे सहसा कूदकर धरतीपर खड़े हो गये ॥ ४२ ॥

पृष्ठ 1793

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1793 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स चचार बहून् मार्गानभितः पातयन् गजान् ।

अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत ॥ ४३ ॥

फिर दोनों ओर घूम - घूमकर हाथियोंको गिराते हुए वे अनेक मार्गोंसे विचरण करने लगे । उस समय घूमते हुए अलातचक्रकी भाँति वे सब ओर दिखायी देते थे ॥ ४३ ॥

अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः ।

पदातीनां च संघेषु विनिघ्नन् शोणितोक्षितः ॥ ४४ ॥

शक्तिशाली भीमसेन घोड़ों, हाथियों, रथों और पैदलोंके समूहोंमें घुसकर सबका संहार करते हुए रक्तसे भीग गये ॥ ४४ ॥

श्येनवद् व्यचरद् भीमो रणेऽरिषु बलोत्कटः ।

छिन्दंस्तेषां शरीराणि शिरांसि च महाबलः ॥ ४५ ॥

प्रचण्डबलवाले महान् शक्तिशाली भीमसेन शत्रुओंके समूहमें घुसकर उनके शरीर और मस्तक काटते हुए बाज पक्षीकी तरह रणभूमिमें विचरने लगे ॥ ४५ ॥

खड्गेन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम् ।

पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः ॥ ४६ ॥

सम्मोहयामास स तान् कालान्तकयमोपमः । उस रण- क्षेत्रमें गजारूढ़ होकर युद्ध करनेवाले योद्धाओंके मस्तकोंको अपनी तीखी धारवाली तलवारसे काटते हुए वे अकेले ही क्रोधमें भरकर पैदल विचरते और शत्रुओंके भयको बढ़ाते थे । उन्होंने प्रलयकालीन यमराजके समान भयंकर रूप धारण करके उन सबको भयसे मोहित कर दिया था ॥ ४६ ॥

मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन् ॥ ४७ ॥

सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे ।

वे मूढ सैनिक गर्जना करते हुए उन्हींके पास दौड़े चले आते ( और मारे जाते ) थे ।

भीमसेन हाथमें तलवार लिये उस महान् संग्राममें बड़े वेगसे विचरण करते थे ॥ ४७ ॥

निकृत्य रथिनां चाजौ रथेषाश्च युगानि च ॥ ४८ ॥

जघान रथिनश्चापि बलवान् रिपुमर्दनः । शत्रुओंका मर्दन करनेवाले बलवान् भीम युद्धमें रथारोहियोंके रथोंके ईषादण्ड और जूए काटकर उन रथियोंका भी संहार कर डालते थे ॥ ४८३ ॥

भीमसेनश्चरन् मार्गान् सुबहून् प्रत्यदृश्यत ॥ ४ ९ ॥

भ्रान्तमाविद्धमुद्भ्रान्तमाप्लुतं प्रसृतं प्लुतम् ।

सम्पातं समुदीर्णं च दर्शयामास पाण्डवः ॥ ५० ॥

उस समय पाण्डुनन्दन भीमसेन अनेक मार्गोंपर विचरते हुए दिखायी देते थे । उन्होंने खड्गयुद्धके भ्रान्त, आविद्ध, उद्भ्रान्त, आप्लुत, प्रसृत, प्लुत, सम्पात तथा समुदीर्ण आदि

पृष्ठ 1794

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1794 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बहुत - से पैंतरे दिखाये * ॥ ४ ९-५० ॥

केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना ।

विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ॥ ५१ ॥

पाण्डुनन्दन महामना भीमसेनके श्रेष्ठ खड्गकी चोटसे कितने ही हाथियोंके अंग छिन्न-भिन्न हो उनके मर्मस्थल विदीर्ण हो गये और वे चिग्घाड़ते हुए प्राणशून्य होकर धरतीपर गिर पड़े ॥ ५१ ॥

छिन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथा परे ।

वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः ॥ ५२ ॥

निपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान् । भरतनन्दन! कुछ गजराजोंके दाँत और सूँड़के अग्रभाग कट गये, कुम्भस्थल फट गये और सवार मारे गये । उस अवस्थामें उन्होंने इधर- उधर भागकर अपनी ही सेनाओंको कुचल डाला और अन्तमें जोर- जोरसे चिग्घाड़ते हुए वे पृथ्वीपर गिरे और मर गये ॥ ५२ ॥

छिन्नांश्च तोमरान् राजन् महामात्रशिरांसि च ॥ ५३ ॥

परिस्तोमान् विचित्रांश्च कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।

ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा ॥ ५४ ॥

तूणीरानथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च ।

भिन्दिपालानि शुभ्राणि तोत्राणि चाङ्कुशैः सह ॥ ५५ ॥

घण्टाश्च विविधा राजन् हेमगर्भान् त्सरूनपि ।

पततः पातितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः ॥ ५६ ॥

राजन्! हमलोगोंने वहाँ देखा, बहुत - से तोमर और महावतोंके मस्तक कटकर गिरे हैं, हाथियोंकी पीठोंपर बिछी हुई विचित्र- विचित्र झूलें पड़ी हुई हैं। हाथियोंको कसनेके उपयोगमें आनेवाली स्वर्णभूषित चमकीली रस्सियाँ गिरी हुई हैं, हाथी और घोड़ोंके गलेके आभूषण, शक्ति, पताका, कणप ( अस्त्रविशेष ), तरकस, विचित्र यन्त्र, धनुष, चमकीले भिन्दिपाल, तोत्र, अंकुश, भाँति- भाँतिके घंटे तथा स्वर्णजटित खड्गमुष्टि – ये सब वस्तुएँ हाथीसवारों - सहित गिरी हुई हैं और गिरती जा रही हैं ॥

छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चापि वारणैः ।

आसीद् भूमिः समास्तीर्णा पतितैर्भूधरैरिव ॥ ५७ ॥

कहीं कटे हुए हाथियोंके शरीरके ऊर्ध्वभाग पड़े थे, कहीं अधोभाग पड़े थे । कहीं कटी हुई सूँड़ें पड़ी थीं और कहीं मारे गये हाथियोंकी लोथें पड़ी थीं । उनसे आच्छादित हुई वह समरभूमि ढहे हुए पर्वतोंसे ढकी - सी जान पड़ती थी ॥ ५७ ॥

विमृद्यैवं महानागान् ममर्दान्यान् महाबलः ।

अश्वारोहवरांश्चैव पातयामास संयुगे ॥ ५८ ॥

तद् घोरमभवद् युद्धं तस्य तेषां च भारत ।

पृष्ठ 1795

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1795 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भारत! इस प्रकार महाबली भीमसेनने कितने ही बड़े - बड़े गजराजोंको नष्ट करके दूसरे प्राणियोंका भी विनाश आरम्भ किया । उन्होंने युद्धस्थलमें बहुत- से प्रमुख अश्वारोहियोंको मार गिराया । इस प्रकार भीमसेन और कलिंग सैनिकोंका वह युद्ध अत्यन्त घोर रूप धारण करता गया ॥ ५८३ ॥

खलीनान्यथ योक्त्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ ५ ९ ॥

परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः ।

कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च ॥ ६० ॥

तत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे । उस महासमरमें घोड़ोंकी लगाम, जोत, सुवर्णमण्डित चमकीली रस्सियाँ, पीठपर कसी जानेवाली गद्दियाँ ( जीन ), प्रास, बहुमूल्य ऋष्टियाँ, कवच, ढाल तथा भाँति- भाँतिके विचित्र आस्तरण इधर- उधर बिखरे दिखायी देने लगे ॥ ५ ९-६० ॥ प्रासैर्यन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा ॥ ६१ ॥

स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव । भीमसेनने बहुत - से प्रासों, विचित्र यन्त्रों और चमकीले शस्त्रोंसे वहाँकी भूमिको पाट दिया, जिससे वह चितकबरे पुष्पोंसे आच्छादित- सी प्रतीत होने लगी ॥ ६१ ॥

आप्लुत्य रथिनः कांश्चित् परामृश्य महाबलः ॥ ६२ ॥

पातयामास खड्गेन सध्वजानपि पाण्डवः । महाबली पाण्डुनन्दन भीम उछलकर कितने ही रथियोंके पास पहुँच जाते और उन्हें पकड़कर ध्वजोंसहित तलवारसे काट गिराते थे ॥ ६२३ ॥

मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनः ॥ ६३ ॥

मार्गांश्च चरतश्चित्रं व्यस्मयन्त रणे जनाः । वे बार - बार उछलते, सम्पूर्ण दिशाओंमें दौड़ते और युद्धके विचित्र पैंतरे दिखाते हुए रणभूमिमें विचरते थे । यशस्वी भीमसेनका यह पराक्रम देखकर लोगोंको बड़ा आश्चर्य होता था ॥ ६३३ ॥

स जघान पदा कांश्चिद् व्याक्षिप्यान्यानपोथयत् ॥ ६४ ॥

खड्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन् ।

ऊरुवेगेन चाप्यन्यान् पातयामास भूतले ॥ ६५ ॥

उन्होंने कितने ही योद्धाओंको पैरोंसे कुचलकर मार डाला, कितनोंको ऊपर उछालकर पटक दिया, कितनोंको तलवारसे काट दिया, दूसरे कितने ही योद्धाओंको अपनी भीषण गर्जनासे डरा दिया और कितनों को अपने महान् वेगसे पृथ्वीपर दे मारा ॥ ६४-६५ ॥

अपरे चैनमालोक्य भयात् पञ्चत्वमागताः ।

एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम् ॥ ६६ ॥

परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत् ।

पृष्ठ 1796

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1796 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दूसरे बहुत- से योद्धा इन्हें देखते ही भयके मारे निष्प्राण हो गये । इस प्रकार मारी जानेपर भी वेगशाली कलिंग वीरोंकी उस विशाल वाहिनीने रणक्षेत्रमें भीष्मकी रक्षाके लिये उन्हें चारों ओरसे घेरकर पुनः भीमसेनपर धावा किया ॥ ६६३ ॥

ततः कालिङ्गसैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ ॥ ६७ ॥

श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात् । भरतश्रेष्ठ! कलिंगसेनाके अग्रभागमें राजा श्रुतायुको देखकर भीमसेन उसका सामना करनेके लिये आगे बढ़े ॥ ६७३ ॥

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कालिङ्गो नवभिः शरैः ॥ ६८ ॥

भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । उन्हें आते देख अमेय आत्मबलसे सम्पन्न कलिंग- राज श्रुतायुने भीमसेनकी छातीमें नौ बाण मारे ॥ ६८ ॥

कालिङ्गबाणाभिहतस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ ६ ९ ॥ भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निरिवैधितः । कलिंगराजके बाणोंसे आहत हो भीमसेन अंकुशकी मार खाये हुए हाथीके समान क्रोधसे जल उठे, मानो घीकी आहुति पाकर आग प्रज्वलित हो उठी हो ॥ ६ ९ ३ ॥ अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ ७० ॥

भीमं सम्पादयामास रथेन रथसारथिः । इसी समय भीमसेनके सारथि अशोकने एक सुवर्णभूषित रथ लेकर उसे भीमके पास पहुँचाकर उन्हें भी रथसे सम्पन्न कर दिया ॥ ७० ३ ॥ तमारुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः ॥ ७१ ॥

कालिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् । शत्रुसूदन कुन्तीकुमार भीम तुरंत ही उस रथपर आरूढ़ हो कलिंगराजकी ओर दौड़े और बोले — ‘ अरे! खड़ा रह, खड़ा रह' ॥ ७१ ॥

ततः श्रुतायुर्बलवान् भीमाय निशितान् शरान् ॥ ७२ ॥

प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन् पाणिलाघवम् । तब बलवान् श्रुतायुने कुपित हो अपने हाथकी फुर्ती दिखाते हुए बहुत- से पैने बाण भीमसेनपर चलाये ॥ ७२ ॥

स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः ॥ ७३ ॥

समाहतो महाराज कालिङ्गेन महात्मना ।

संचुक्रुशे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः ॥ ७४ ॥

महाराज! महामना कलिंगराजके द्वारा श्रेष्ठ धनुषसे छोड़े हुए नौ तीखे बाणोंसे घायल हो भीमसेन डंडेकी चोट खाये हुए सर्पकी भाँति अत्यन्त कुपित हो उठे ॥ ७३-७४ ॥ क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद् बलिनां वरः ।

पृष्ठ 1797

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1797 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कालिङ्गमवधीत् पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः ॥ ७५ ॥

बलवानोंमें श्रेष्ठ कुन्तीपुत्र भीमने क्रुद्ध हो अपने सुदृढ़ धनुषको बलपूर्वक खींचकर लोहेके सात बाणोंद्वारा कलिंगराज श्रुतायुको घायल कर दिया ॥ ७५ ॥

क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कालिङ्गस्य महाबलौ ।

सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद् यमसादनम् ॥ ७६ ॥

तत्पश्चात् दो क्षुर नामक बाणोंसे कलिंगराजके चक्ररक्षक महाबली सत्यदेव तथा सत्यको यमलोक पहुँचा दिया ॥ ७६ ॥

ततः पुनरमेयात्मा नाराचैर्निशितैस्त्रिभिः ।

केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद् यमसादनम् ॥ ७७ ॥

इसके बाद अमेय आत्मबलसे सम्पन्न भीमने तीन तीखे नाराचोंद्वारा रणक्षेत्रमें केतुमान्‌को मारकर उसे यमलोक भेज दिया ॥ ७७ ॥

ततः कलिङ्गाः संनद्धा भीमसेनममर्षणम् ।

अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन् ॥ ७८ ॥

तब कलिंगदेशीय समस्त क्षत्रियोंने कई हजार सैनिकोंके साथ आकर युद्धके लिये उद्यत हो अमर्षशील भीमसेनको आगे बढ़नेसे रोक दिया ॥ ७८ ॥

ततः शक्तिगदाखङ्गतोमरष्र्ष्टिपरश्वधैः ।

कलिङ्गाश्च ततो राजन् भीमसेनमवाकिरन् ॥ ७ ९ ॥

राजन्! उस समय कलिंग- योद्धा भीमसेनपर शक्ति, गदा, खड्ग, तोमर, ऋष्टि तथा फरसोंकी वर्षा करने लगे ॥ ७९ ॥

संनिवार्य सतां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।

गदामादाय तरसा संनिपत्य महाबलः ॥ ८० ॥

भीमः सप्त शतान् वीराननयद् यमसादनम् ।

पुनश्चैव द्विसाहस्रान् कलिङ्गानरिमर्दनः ॥ ८१ ॥

प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत् । वहाँ होती हुई उस भयंकर बाण- वर्षाको रोककर महाबली भीमसेन हाथमें गदा ले बड़े वेगसे कलिंग- सेनामें कूद पड़े । उस सेनामें घुसकर शत्रुमर्दन भीमने पहले सात सौ वीरोंको यमलोक पहुँचाया । फिर दो हजार कलिंगोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया । यह अद्भुत -सी घटना हुई ॥ ८०-८१३ ॥ एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनः ॥ ८२ ॥

बिभेद समरे तूर्णं प्रेक्ष्य भीष्मं महारथम् । इस प्रकार भीमसेनने महारथी भीष्मकी ओर देखते हुए कलिंगोंकी सेनाको बार- बार समरभूमिमें शीघ्रतापूर्वक विदीर्ण किया ॥ ८२३ ॥

हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन कृता रणे ॥ ८३ ॥

पृष्ठ 1798

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1798 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव ।

मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः ॥ ८४ ॥

उस रणभूमिमें पाण्डुनन्दन भीमके द्वारा सवारोंके मार दिये जानेपर बहुत - से मतवाले हाथी वायुके थपेड़े खाये हुए बादलोंके समान कौरव सेनामें इधर- उधर भागने तथा अपने ही सैनिकोंको कुचलते हुए बाणोंकी व्यथासे व्याकुल हो चीत्कार करने लगे ॥ ८३-८४ ॥

ततो भीमो महाबाहुः खड्गहस्तो महाभुजः ।

सम्प्रहृष्टो महाघोषं शङ्खं प्राध्मापयद् बली ॥ ८५ ॥

तदनन्तर महाबली महाबाहु भीमसेनने खड्ग हाथमें लिये हुए अत्यन्त प्रसन्न हो बड़े जोरसे शंख बजाया ॥ ८५ ॥

सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत् ।

मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप ॥ ८६ ॥

परंतप! उस शंखनादके द्वारा उन्होंने सम्पूर्ण कलिंगोंके हृदयमें कम्प मचा दिया और उन सबपर बड़ा भारी मोह छा गया ॥ ८६ ॥

प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः ।

भीमेन समरे राजन् गजेन्द्रेणेव सर्वशः ॥ ८७ ॥

मार्गान् बहून् विचरता धावता च ततस्ततः ।

मुहुरुत्पतता चैव सम्मोहः समपद्यत ॥ ८८ ॥

राजन्! उस समरांगणमें गजराजके समान अनेक मार्गोंपर विचरते और इधर- उधर दौड़ते हुए भीमसेनके भयसे समस्त सैनिक और वाहन थर- थर काँपने लगे । उनके बार- बार उछलनेसे सबपर मोह छा गया ॥ ८७-८८ ॥

भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत ।

क्षोभ्यमाणमसम्बाधं ग्राहेणेव महत् सरः ॥ ८ ९ ॥

जैसे महान् तालाब किसी ग्राहके द्वारा मथित होनेपर क्षुब्ध हो उठता है, उसी प्रकार वह सारी सेना भीमसेनके द्वारा बेरोक- टोक मथित होनेपर भयसे संत्रस्त हो काँपने लगी ॥ ८ ९ ॥

त्रासितेषु च सर्वेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा ।

पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च सङ्घशः ॥ ९ ० ॥

सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः ।

अब्रवीत् स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः ॥ ९ १ ॥

अद्भुतकर्मा भीमसेनके द्वारा भयभीत कर दिये जानेपर कलिंग देशके समस्त योद्धा जब दल बनाकर भागने और भाग- भागकर पुनः लौटने लगे, तब पाण्डव-सेनापति द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नने अपने समस्त सैनिकोंसे कहा - ' वीरो! ( उत्साहके साथ ) युद्ध करो ' ॥ ९ ० - ९ १ ॥

पृष्ठ 1799

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1799 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः ।

भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः ॥ ९ २ ॥

सेनापतिकी बात सुनकर शिखण्डी आदि महारथी प्रहारकुशल रथियोंकी सेनाओंके साथ भीमसेनका ही अनुसरण करने लगे ॥ ९ २ ॥

धर्मराजश्च तान् सर्वानुपजग्राह पाण्डवः ।

महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः ॥ ९ ३ ॥

तत्पश्चात् पाण्डुनन्दन धर्मराज युधिष्ठिर मेघोंकी घटाके समान हाथियोंकी विशाल सेना साथ लिये पीछेसे आकर उन सबकी सहायता करने लगे ॥ ९ ३ ॥

एवं संनोद्य सर्वाणि स्वान्यनीकानि पार्षतः ।

भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषैर्वृतः ॥ ९ ४ ॥

इस प्रकार द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्नने अपनी सारी सेनाओंको युद्धके लिये प्रेरित करके श्रेष्ठ पुरुषोंके साथ भीमसेनके पृष्ठभागकी रक्षाका कार्य हाथमें लिया ॥ ९ ४ ॥

न हि पञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते ।

भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः ॥ ९ ५ ॥

जगत्में पांचालराज धृष्टद्युम्नके लिये भीम और सात्यकिको छोड़कर दूसरा कोई ऐसा पुरुष नहीं था, जो प्राणोंसे भी बढ़कर हो ॥ ९ ५ ॥

सोऽपश्यच्च कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनः ।

भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा ॥ ९ ६ ॥

शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले वैरिविनाशक द्रुपद -कुमार धृष्टद्युम्नने महाबाहु भीमसेनको कलिंगोंकी सेनामें विचरते देखा ॥ ९ ६ ॥

ननर्द बहुधा राजन् हृष्टश्चासीत् परंतपः ।

शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च ॥ ९ ७ ॥

राजन्! उन्हें देखते ही परंतप धृष्टद्युम्नके हृदयमें हर्षकी सीमा न रही । वे बारंबार गर्जना करने लगे । उन्होंने समरांगणमें शंख बजाया और सिंहनाद किया ॥ ९ ७ ॥

स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते ।

कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत् ॥ ९ ८ ॥

कबूतरके समान रंगवाले घोड़े जिनके रथमें जोते जाते हैं, उन धृष्टद्युम्नके सुवर्णभूषित रथमें कचनार वृक्षके चिह्नसे युक्त ध्वजा फहराती देख भीमसेनको बड़ा आश्वासन मिला ॥ ९ ८ ॥

धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम् ।

भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात् ॥ ९९ ॥

कलिंगोंने भीमसेनपर धावा किया है, यह देखकर अनन्त आत्मबलसे सम्पन्न धृष्टद्युम्न भीमसेनकी रक्षाके लिये युद्धस्थलमें उनके पास जा पहुँचे ॥ ९९ ॥

पृष्ठ 1800

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1800 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तौ दूरात् सात्यकिं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।

कलिङ्गान् समरे वीरौ योधयेतां मनस्विनौ ॥ १०० ॥

उस समरभूमिमें मनस्वी वीर धृष्टद्युम्न और भीमसेनने सात्यकिको भी दूरसे आते देखा; अतः वे अधिक उत्साहसे सम्पन्न हो कलिंगोंसे युद्ध करने लगे ॥ १०० ॥

स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः ।

पार्थपार्षतयोः पार्ष्णिंजग्राह पुरुषर्षभः ॥ १०१ ॥

विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ पुरुषप्रवर सात्यकिने बड़े वेगसे वहाँ पहुँचकर भीमसेन और धृष्टद्युम्नके पृष्ठपोषणका कार्य सँभाला ॥ १०१ ॥

स कृत्वा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः ।

आस्थितो रौद्रमात्मानं कलिङ्गानन्ववैक्षत ॥ १०२ ॥

उन्होंने धनुष हाथमें लेकर भयंकर पराक्रम प्रकट करनेके पश्चात् अपने रौद्ररूपका आश्रय ले कलिंगसेनाकी ओर दृष्टिपात किया ॥ १०२ ॥

कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम् ।

रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम् ॥ १०३ ॥

भीमसेनने वहाँ एक भयंकर नदी प्रकट कर दी, जो कलिंग- सेनारूपी उद्गमस्थानसे निकली थी । उसमें मांस और शोणितकी ही कीच थी । वह नदी रक्तकी ही धारा बहा रही थी ॥ १०३ ॥

अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम् ।

तां संततार दुस्तारां भीमसेनो महाबलः ॥ १०४ ॥

कलिंग और पाण्डव- सेनाके बीचमें बहनेवाली उस रक्तकी दुस्तर नदीको महाबली भीमसेन अपने पराक्रमसे पार कर गये ॥ १०४ ॥

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप ।

कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते ॥ १०५ ॥

राजन्! भीमसेनको उस रूपमें देखकर आपके सैनिक पुकार- पुकारकर कहने लगे, यह साक्षात् काल ही भीमसेनके रूपमें प्रकट होकर कलिंगोंके साथ युद्ध कर रहा है ॥ १०५ ॥

ततः शान्तनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे ।

अभ्ययात् त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समन्ततः ॥ १०६ ॥

तदनन्तर शान्तनुनन्दन भीष्म रणभूमिमें उस कोलाहलको सुनकर अपनी सेनाको सब ओरसे व्यूह- बद्ध करके तुरंत ही भीमसेनके पास आये ॥ १०६ ॥

तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।

अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ १०७ ॥