श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ६ — पृष्ठ 1121–1130

महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1121–1130

पृष्ठ 1121

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1121 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः दानसे स्वर्गलोकमें जानेवाले राजाओंका वर्णन युधिष्ठिरउवाच दानेन वर्ततेत्याह तपसा चैव भारत ।

तदेतन्मे मनोदुःखं व्यपोह त्वं पितामह ।

किंस्वित् पृथिव्यां ह्येतन्मे भवान् शंसितुमर्हति ॥ १ ॥

युधिष्ठिरने पूछा- भरतनन्दन! पितामह! आप कहते हैं कि दान और तप दोनोंसे ही मनुष्य स्वर्गमें जाता है, परंतु मेरे मनमें संशयजनित दुःख हो रहा है। आप इसका निवारण कीजिये । इस पृथ्वीपर दान और तपमेंसे कौन-सा साधन श्रेष्ठ है, यह बतानेकी कृपा करें ॥ १ ॥

भीष्म उवाच

शृणु यैर्धर्मनिरतैस्तपसा भावितात्मभिः ।

लोका ह्यसंशयं प्राप्ता दानपुण्यरतैर्नृपैः ॥ २ ॥

भीष्मजीने कहा — युधिष्ठिर! तपस्यासे शुद्ध अन्तःकरणवाले जिन धर्मात्मा राजाओंने दान - पुण्यमें तत्पर रहकर निःसन्देह बहुत - से उत्तम लोक प्राप्त किये हैं, उनके नाम बता रहा हूँ, सुनो ॥ २ ॥

सत्कृतश्च तथाऽऽत्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् ।

उपदिश्य तदा राजन् गतो लोकाननुत्तमान् ॥ ३ ॥

राजन्! लोकसम्मानित महर्षि आत्रेय अपने शिष्योंको निर्गुण ब्रह्मका उपदेश देकर उत्तम लोकोंमें गये हैं ॥ ३ ॥

शिबिरौशीनरः प्राणान् प्रियस्य तनयस्य च ।

ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः ॥ ४ ॥

उशीनरकुमार शिवि अपने प्यारे पुत्रके प्राणोंको ब्राह्मणके लिये निछावर करके यहाँसे स्वर्गलोकमें चले गये ॥

प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय तनयं स्वकम् ।

ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते ॥ ५ ॥

काशीके राजा प्रतर्दनने अपने प्यारे पुत्रको ब्राह्मणकी सेवामें अर्पित कर दिया, जिसके कारण उन्हें इस लोकमें अनुपम कीर्ति मिली और परलोकमें भी वे अक्षय आनन्दका उपभोग कर रहे हैं ॥ ५ ॥

रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने ।

पृष्ठ 1122

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1122 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अर्घ्यं प्रदाय विधिवल्लेभे लोकाननुत्तमान् ॥ ६ ॥

संकृतिके पुत्र राजा रन्तिदेवने महात्मा वसिष्ठ मुनिको विधिवत् अर्घ्यदान किया, जिससे उन्हें श्रेष्ठ लोकोंकी प्राप्ति हुई ॥ ६ ॥

दिव्यं शतशलाकं च यज्ञार्थं काञ्चनं शुभम् ।

छत्रं देवावृधो दत्त्वा ब्राह्मणायास्थितो दिवम् ॥ ७ ॥

देवावृध नामक राजा यज्ञमें सोनेकी सौ तीलियोंवाले सुन्दर दिव्य छत्रका ब्राह्मणको दान करके स्वर्ग- लोकको प्राप्त हुए हैं ॥ ७ ॥

भगवानम्बरीषश्च ब्राह्मणायामितौजसे ।

प्रदाय सकलं राष्ट्रं सुरलोकमवाप्तवान् ॥ ८ ॥

ऐश्वर्यशाली राजा अम्बरीष अमित तेजस्वी ब्राह्मणको अपना सारा राज्य सौंपकर देवलोकको प्राप्त हुए ॥ ८ ॥

सावित्रः कुण्डलं दिव्यं यानं च जनमेजयः ।

ब्राह्मणाय च गा दत्त्वा गतो लोकाननुत्तमान् ॥ ९ ॥

सूर्यपुत्र कर्ण अपना दिव्य कुण्डल देकर तथा महाराजा जनमेजय ब्राह्मणको सवारी और गौ दान करके उत्तम लोकोंमें गये हैं ॥ ९ ॥

वृषादर्भिश्च राजर्षी रत्नानि विविधानि च ।

रम्यांश्चावसथान् दत्त्वा द्विजेभ्यो दिवमागतः ॥ १० ॥

राजर्षि वृषादर्भिने ब्राह्मणोंको नाना प्रकारके रत्न तथा रमणीय गृह प्रदान करके स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त किया है ॥ १० ॥

निमी राष्ट्रं च वैदर्भिः कन्यां दत्त्वा महात्मने ।

अगस्त्याय गतः स्वर्गं सपुत्रपशुबान्धवः ॥ ११ ॥

विदर्भके पुत्र राजा निमि अगस्त्य मुनिको अपनी कन्या और राज्यका दान करके पुत्र, पशु और बान्धवोंसहित स्वर्गलोकमें चले गये ॥ ११ ॥

जामदग्न्यश्च विप्राय भूमिं दत्त्वा महायशाः ।

रामोऽक्षयांस्तथा लोकान् जगाम मनसोऽधिकान् ॥ १२ ॥

महायशस्वी जमदग्निनन्दन परशुरामजीने ब्राह्मणको भूमिदान करके उन अक्षय लोकोंको प्राप्त किया है, जिन्हें पानेकी मनमें कल्पना भी नहीं हो सकती ॥ १२ ॥

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि देवराट् ।

वसिष्ठो जीवयामास येन यातोऽक्षयां गतिम् ॥ १३ ॥

एक बार संसारमें वर्षा न होनेपर मुनिवर वसिष्ठजीने समस्त प्राणियोंको जीवन दान दिया था, जिससे उन्हें अक्षय लोकोंकी प्राप्ति हुई ॥ १३ ॥

रामो दाशरथिश्चैव हुत्वा यज्ञेषु वै वसु ।

स गतो ह्यक्षयाँल्लोकान् यस्य लोके महद् यशः ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1123

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1123 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामचन्द्रजी यज्ञोंमें प्रचुर धनकी आहुति देकर संसारमें अपने महान् यशकी स्थापना करके अक्षय लोकोंमें चले गये ॥ १४ ॥

कक्षसेनश्च राजर्षिर्वसिष्ठाय महात्मने ।

न्यासं यथावत् संन्यस्य जगाम सुमहायशाः ॥ १५ ॥

महायशस्वी राजर्षि कक्षसेन महात्मा वसिष्ठको अपना सर्वस्व समर्पण करके स्वर्गलोकमें गये हैं ॥ १५ ॥

करन्धमस्य पौत्रस्तु मरुत्तोऽविक्षितः सुतः ।

कन्यामांगिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम सः ॥ १६ ॥

करन्धमके पौत्र, अविक्षित्के पुत्र महाराज मरुत्तने अंगिराके पुत्र संवर्तको कन्यादान करके शीघ्र ही स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया ॥ १६ ॥

ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा धर्मभृतां वरः ।

निधिं शङ्खमनुज्ञाप्य जगाम परमां गतिम् ॥ १७ ॥

पाञ्चालदेशके राजा धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मदत्तने ब्राह्मणको शंखनामक निधि प्रदान करके परम गति प्राप्त कर ली थी ॥ १७ ॥

राजा मित्रसहश्चैव वसिष्ठाय महात्मने ।

मदयन्तीं प्रियां भार्यां दत्त्वा च त्रिदिवं गतः ॥ १८ ॥

राजा मित्रसह महात्मा वसिष्ठ मुनिको अपनी प्यारी पत्नी मदयन्ती सेवाके लिये देकर स्वर्गलोकमें चले गये ॥ १८ ॥

मनोः पुत्रश्च सुद्युम्नो लिखिताय महात्मने ।

दण्डमुद्धृत्य धर्मेण गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १ ९ ॥

मनुपुत्र राजा सुद्युम्न महात्मा लिखितको धर्मतः दण्ड देकर परम उत्तम लोकोंमें गये ॥ १ ९ ॥

सहस्रचित्योः राजर्षिः प्राणानिष्टान् महायशाः ।

ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ॥ २० ॥

महान् यशस्वी राजर्षि सहस्रचित्य ब्राह्मणके लिये अपने प्यारे प्राणोंकी बलि देकर श्रेष्ठ लोकोंमें गये हैं ॥

सर्वकामैश्च सम्पूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् ।

मौद्गल्याय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः ॥ २१ ॥

महाराजा शतद्युम्नने मौद्गल्य नामक ब्राह्मणको समस्त कामनाओंसे परिपूर्ण सुवर्णमय गृह दान देकर स्वर्ग प्राप्त किया है ॥ २१ ॥

भक्ष्यभोज्यस्य च कृतान् राशयः पर्वतोपमान् ।

शाण्डिल्याय पुरा दत्त्वा सुमन्युर्दिवमास्थितः ॥ २२ ॥

पृष्ठ 1124

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1124 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजा सुमन्युने भक्ष्य, भोज्य पदार्थोंके पर्वत-जैसे कितने ही ढेर लगाकर उन्हें

शाण्डिल्यको दान दिया था । जिससे उन्होंने स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया ॥

नाम्ना च द्युतिमान् नाम शाल्वराजो महाद्युतिः ।

दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान् ॥ २३ ॥

महातेजस्वी शाल्वराज द्युतिमान् महर्षि ऋचीकको राज्य देकर सर्वोत्तम लोकोंमें चले गये ॥ २३ ॥

मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम् ।

हिरण्यहस्ताय गतो लोकान् देवैरधिष्ठितान् ॥ २४ ॥

राजर्षि मदिराश्व अपनी सुन्दरी कन्या विप्रवर हिरण्यहस्तको देकर देवताओंके लोकमें चले गये ||

लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः ।

ऋष्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वैः कामैरयुज्यत ॥ २५ ॥

प्रभावशाली राजर्षि लोमपादने मुनिवर ऋष्यशृंगको अपनी शान्ता नामवाली कन्या दान की थी, इससे उनकी सम्पूर्ण कामनाएँ पूर्णरूपसे सफल हुईं ॥ २५ ॥

कौत्साय दत्त्वा कन्यां तु हंसीं नाम यशस्विनीम् ।

गतोऽक्षयानतो लोकान् राजर्षिश्च भगीरथः ॥ २६ ॥

राजर्षि भगीरथ अपनी यशस्विनी कन्या हंसीका कौत्स ऋषिको दान करके अक्षय लोकोंमें गये हैं ॥ २६ ॥

दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा भगीरथः ।

सवत्सानां कोहलाय गतो लोकाननुत्तमान् ॥ २७ ॥

राजा भगीरथने कोहल नामक ब्राह्मणको एक लाख सवत्सा गौएँ दान कीं, जिससे उन्हें उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई ॥ २७ ॥

एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह ।

युधिष्ठिर गताः स्वर्गं विवर्तन्ते पुनः पुनः ॥ २८ ॥

युधिष्ठिर! ये तथा और भी बहुत- से राजा दान और तपस्याके प्रभावसे बारंबार स्वर्गलोकको जाते और पुनः वहाँसे इस लोकमें लौट आते हैं ॥ २८ ॥

तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत् स्थास्यति मेदिनी ।

गृहस्थैर्दानतपसा यैर्लोका वै विनिर्जिताः ॥ २ ९ ॥

जिन गृहस्थोंने दान और तपस्याके बलसे उत्तम लोकोंपर विजय पायी है, उनकी कीर्ति इस लोकमें तबतक प्रतिष्ठित रहेगी, जबतक कि यह पृथ्वी स्थिर रहेगी ॥ २ ९ ॥

शिष्टानां चरितं ह्येतत् कीर्तितं मे युधिष्ठिर ।

दानयज्ञप्रजासर्गेरेते हि दिवमास्थिताः ॥ ३० ॥

पृष्ठ 1125

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1125 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

युधिष्ठिर! यह शिष्ट पुरुषोंका चरित्र बताया गया है । ये सब नरेश दान, यज्ञ और संतानोत्पादन करके स्वर्गमें प्रतिष्ठित हुए हैं ॥ ३० ॥

दत्त्वा तु सततं तेऽस्तु कौरवाणां धुरन्धर ।

दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धर्मोपचायिनी ॥ ३१ ॥

कौरवधुरंधर! तुम भी सदा दान करते रहो । तुम्हारी बुद्धि दान और यज्ञकी क्रियामें संलग्न हो धर्मकी उन्नति करती रहे ॥ ३१ ॥

यत्र ते नृपशार्दूल संदेहो वै भविष्यति ।

श्वः प्रभाते हि वक्ष्यामि संध्या हि समुपस्थिता ॥ ३२ ॥

नृपश्रेष्ठ! अब तुम्हें जिस विषयमें संदेह होगा, उसे मैं कल सबेरे बताऊँगा; क्योंकि इस समय संध्याकाल उपस्थित है ॥ ३२ ॥

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३७ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूराहुआ ॥ १३७ ॥

पृष्ठ 1126

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1126 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः पाँच प्रकारके दानोंका वर्णन युधिष्ठिर उवाच

श्रुतं ते भवतस्तात सत्यव्रतपराक्रम ।

दानधर्मेण महता ये प्राप्तास्त्रिदिवं नृपाः ॥ १ ॥

( दूसरे दिन प्रातःकाल) युधिष्ठिरने पूछा- सत्यव्रती और पराक्रमसम्पन्न तात! दानजनित महान् धर्मके प्रभावसे जो - जो नरेश स्वर्गलोकमें गये हैं, उन सबका परिचय मैंने आपके मुखसे सुना है ॥ १ ॥

इमांस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मान् धर्मभृतां वर ।

दानं कतिविधं देयं किं तस्य च फलं लभेत् ॥ २ ॥

धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ पितामह! अब मैं दानके सम्बन्धमें इन धर्मोंको सुनना चाहता हूँ कि दानके कितने भेद हैं? और जो दान दिया जाता है, उसका क्या फल मिलता है? ॥ २ ॥

कथं केभ्यश्च धर्म्यं च दानं दातव्यमिष्यते ।

कैः कारणैः कतिविधं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ३ ॥

कैसे और किन लोगोंको धर्मके अनुसार दान देना अभीष्ट है? किन कारणोंसे देना चाहिये? और दानके कितने भेद हो जाते हैं? यह सब मैं यथार्थरूपसे सुनना चाहता हूँ ॥ ३ ॥

भीष्म उवाच

शृणु तत्त्वेन कौन्तेय दानं प्रति ममानघ ।

यथा दानं प्रदातव्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥ ४ ॥

भीष्मजीने कहा – निष्पाप कुन्तीकुमार! भरतनन्दन! दानके सम्बन्धमें मैं यथार्थरूपसे जो कुछ कहता हूँ, सुनो । सभी वर्णोंके लोगोंको दान किस प्रकार करना चाहिये - यह बता रहा हूँ ॥ ४ ॥

धर्मादर्थाद् भयात् कामात् कारुण्यादिति भारत ।

दानं पञ्चविधं ज्ञेयं कारणैर्यैर्निबोध तत् ॥ ५ ॥

भारत! धर्म, अर्थ, भय, कामना और दया – इन पाँच हेतुओंसे दानको पाँच प्रकारका जानना चाहिये । अब जिन कारणोंसे दान देना उचित है, उनको सुनो ॥

इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ।

ऽनसूयता इति दानं प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्योऽ ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1127

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1127 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दान करनेवाला मनुष्य इहलोकमें कीर्ति और परलोकमें सर्वोत्तम सुख पाता है । इसलिये ईर्ष्यारहित होकर मनुष्य ब्राह्मणोंको अवश्य दान दे ( यह धर्ममूलक दान है ) ॥ ६ ॥

ददाति वा दास्यति वा मह्यं दत्तमनेन वा ।

इत्यर्थिभ्यो निशम्यैव सर्वं दातव्यमर्थिने ॥ ७ ॥

‘ ये दान देते हैं, ये दान देंगे अथवा इन्होंने मुझे दान दिया है ' याचकोंके मुखसे ये बातें सुनकर अपनी कीर्तिकी इच्छासे प्रत्येक याचकको उसकी इच्छाके अनुसार सब कुछ देना चाहिये ( यह अर्थमूलक दान है ) ॥ ७ ॥

नास्याहं न मदीयोऽयं पापं कुर्याद् विमानितः ।

इति दद्याद् भयादेव दृढं मूढाय पण्डितः ॥ ८ ॥

'न मैं इसका हूँ न यह मेरा है तो भी यदि इसको कुछ न दूँ तो अपमानित होकर मेरा अनिष्ट कर डालेगा । ' इस भयसे ही विद्वान् पुरुष जब किसी मूर्खको दान दे तो यह भयमूलक दान है ॥ ८ ॥

प्रियो मेऽयं प्रियो s स्याहमिति सम्प्रेक्ष्य बुद्धिमान् ।

वयस्यायैवमक्लिष्टं दानं दद्यादतन्द्रितः ॥ ९ ॥

' यह मेरा प्रिय है और मैं इसका प्रिय हूँ' यह विचारकर बुद्धिमान् मनुष्य आलस्य छोड़कर अपने मित्रको प्रसन्नतापूर्वक दान दे ( यह कामनामूलक दान है ) ॥ ९ ॥

दीनश्च याचते चायमल्पेनापि हि तुष्यति ।

इति दद्याद् दरिद्राय कारुण्यादिति सर्वथा ॥ १० ॥

' यह बेचारा बड़ा गरीब है और मुझसे याचना कर रहा है। थोड़ा देनेसे भी संतुष्ट हो जायगा । ' यह सोचकर दरिद्र मनुष्यके लिये सर्वथा दयावश दान देना चाहिये ॥ १० ॥

इति पञ्चविधं दानं पुण्यकीर्तिविवर्धनम् ।

यथाशक्त्या प्रदातव्यमेवमाह प्रजापतिः ॥ ११ ॥

यह पाँच प्रकारका दान पुण्य और कीर्तिको बढ़ानेवाला है । यथाशक्ति सबको दान देना चाहिये । ऐसा प्रजापतिका कथन है ॥ ११ ॥

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३८ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १३८ ॥

पृष्ठ 1128

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1128 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः तपस्वी श्रीकृष्णके पास ऋषियोंका आना, उनका प्रभाव देखना और उनसे वार्तालाप करना युधिष्ठिर उवाच

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।

आगमैर्बहुभिः स्फीतो भवान् नः प्रवरे कुले ॥ १ ॥

युधिष्ठिरने पूछा — महाप्राज्ञ पितामह! आप हमारे श्रेष्ठ कुलमें सम्पूर्ण शास्त्रोंके विशिष्ट विद्वान् और अनेक आगमोंके ज्ञानसे सम्पन्न हैं ॥ १ ॥

त्वत्तो धर्मार्थसंयुक्तमायत्यां च सुखोदयम् ।

आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंदम ॥ २ ॥

शत्रुदमन! मैं आपके मुखसे अब ऐसे विषयका वर्णन सुनना चाहता हूँ, जो धर्म और अर्थसे युक्त, भविष्यमें सुख देनेवाला और संसारके लिये अद्भुत हो ॥ २ ॥

अयं च कालः सम्प्राप्तो दुर्लभो ज्ञातिबान्धवैः ।

शास्ता च न हि नः कश्चित् त्वामृते पुरुषर्षभ ॥ ३ ॥

पुरुषप्रवर! हमारे बन्धु -बान्धवोंको यह दुर्लभ अवसर प्राप्त हुआ है । हमारे लिये आपके सिवा दूसरा कोई समस्त धर्मोंका उपदेश करनेवाला नहीं है ॥ ३ ॥

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ।

वक्तुमर्हसि नः प्रश्नं यत् त्वां पृच्छामि पार्थिव ॥ ४ ॥

अनघ! यदि भाइयोंसहित मुझपर आपका अनुग्रह हो तो पृथ्वीनाथ! मैं आपसे जो प्रश्न पूछता हूँ, उसका हम सब लोगोंके लिये उत्तर दीजिये ॥ ४ ॥

अयं नारायणः श्रीमान् सर्वपार्थिवसम्मतः ।

भवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते ॥ ५ ॥

सम्पूर्ण नरेशोंद्वारा सम्मानित ये श्रीमान् भगवान् नारायण श्रीकृष्ण बड़े आदर और विनयके साथ आपकी सेवा करते हैं ॥ ५ ॥

अस्य चैव समक्षं त्वं पार्थिवानां च सर्वशः ।

भ्रातॄणां च प्रियार्थं मे स्नेहाद् भाषितुमर्हसि ॥ ६ ॥

इनके तथा इन भूपतियोंके सामने मेरा और मेरे भाइयोंका सब प्रकारसे प्रिय करनेके लिये इस पूछे हुए विषयका सस्नेह वर्णन कीजिये ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1129

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1129 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भगवान् श्रीकृष्णकी तपस्या वैशम्पायन उवाच

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा स्नेहादागतसम्भ्रमः ।

भीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! युधिष्ठिरका यह वचन सुनकर स्नेहके आवेशसे युक्त हो गंगापुत्र भीष्मने यह बात कही ॥ ७ ॥

भीष्म उवाच

अहं ते कथयिष्यामि कथामतिमनोहराम् ।

अस्य विष्णोः पुरा राजन् प्रभावो यो मया श्रुतः ॥ ८ ॥

यश्च गोवृषभाङ्कस्य प्रभावस्तं च मे शृणु ।

रुद्राण्याः संशयो यश्च दम्पत्योस्तं च मे शृणु ॥ ९ ॥

भीष्मजी बोले- बेटा! अब मैं तुम्हें एक अत्यन्त मनोहर कथा सुना रहा हूँ । राजन्! पूर्वकालमें इन भगवान् नारायण और महादेवजीका जो प्रभाव मैंने सुन रखा है, उसको

पृष्ठ 1130

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1130 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तथा पार्वतीजीके संदेह करनेपर शिव और पार्वतीमें जो संवाद हुआ था, उसको भी बता रहा हूँ, सुनो ॥ ८ - ९ ॥

व्रतं चचार धर्मात्मा कृष्णो द्वादशवार्षिकम् ।

दीक्षितं चागतौ द्रष्टुमुभौ नारदपर्वतौ ॥ १० ॥

पहलेकी बात है, धर्मात्मा भगवान् श्रीकृष्ण बारह वर्षोंमें समाप्त होनेवाले व्रतकी दीक्षा लेकर (एक पर्वतके ऊपर) कठोर तपस्या कर रहे थे । उस समय उनका दर्शन करनेके लिये नारद और पर्वत— ये दोनों ऋषि वहाँ पधारे ॥ १० ॥

कृष्णद्वैपायनश्चैव धौम्यश्च जपतां वरः ।

देवलः काश्यपश्चैव हस्तिकाश्यप एव च ॥ ११ ॥

अपरे चर्षयः सन्तो दीक्षादमसमन्विताः ।

शिष्यैरनुगताः सिद्धैर्देवकल्पैस्तपोधनैः ॥ १२ ॥

इनके सिवा श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास, जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ धौम्य, देवल, काश्यप, हस्तिकाश्यप तथा अन्य साधु- महर्षि जो दीक्षा और इन्द्रियसंयमसे सम्पन्न थे, अपने देवोपम, तपस्वी एवं सिद्ध शिष्योंके साथ वहाँ आये ॥ ११-१२ ॥

तेषामतिथिसत्कारमर्चनीयं कुलोचितम् ।

देवकीतनयः प्रीतो देवकल्पमकल्पयत् ॥ १३ ॥

देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने बड़ी प्रसन्नताके साथ देवोचित उपचारोंसे उन महर्षियोंका अपने कुलके अनुरूप आतिथ्य-सत्कार किया ॥ १३ ॥

हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च ।

उपोपविविशुः प्रीता विष्टरेषु महर्षयः ॥ १४ ॥

भगवान्‌के दिये हुए हरे और सुनहरे रंगवाले कुशोंके नवीन आसनोंपर वे महर्षि प्रसन्नतापूर्वक विराजमान हुए ॥

कथाश्चक्रुस्ततस्ते तु मधुरा धर्मसंहिताः ।

राजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपोधनाः ॥ १५ ॥

तदनन्तर वे राजर्षियों, देवताओं और जो तपस्वी मुनि वहाँ रहते थे, उनके सम्बन्धमें धर्मयुक्त मधुर कथाएँ कहने लगे ॥ १५ ॥

ततो नारायणं तेजो व्रतचर्येन्धनोत्थितम् ।

वक्त्रान्निःसृत्य कृष्णस्य वह्निरद्भुतकर्मणः ॥ १६ ॥

सोऽग्निर्ददाह तं शैलं सद्रुमं सलताक्षुपम् ।

सपक्षिमृगसंघातं सश्वापदसरीसृपम् ॥ १७ ॥

तत्पश्चात् व्रतचर्यारूपी ईंधनसे प्रज्वलित हुआ भगवान् नारायणका तेज अद्भुतकर्मा श्रीकृष्णके मुखारविन्दसे निकलकर अग्निरूपमें प्रकट हो वृक्ष, लता, झाड़ी, पक्षी, मृगसमुदाय, हिंसक जन्तु तथा सर्पोंसहित उस पर्वतको जलाने लगा ॥ १६-१७ ॥