श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ६ — पृष्ठ 1941–1950

महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1941–1950

पृष्ठ 1941

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1941 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इसप्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें यज्ञसामग्र् सम्पादनविषयक बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ७२ ॥

पृष्ठ 1942

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1942 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रिसप्ततितमोऽध्यायः सेनासहित अर्जुनके द्वारा अश्वका अनुसरण वैशम्पायन उवाच

दीक्षाकाले तु सम्प्राप्ते ततस्ते सुमहर्त्विजः ।

विधिवद् दीक्षयामासुरश्वमेधाय पार्थिवम् ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! जब दीक्षाका समय आया, तब उन व्यास आदि महान् ऋत्विजोंने राजा युधिष्ठिरको विधिपूर्वक अश्वमेधयज्ञकी दीक्षा दी ॥ १ ॥

कृत्वा स पशुबन्धांश्च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः ।

धर्मराजो महातेजाः सहर्त्विग्भिर्व्यरोचत ॥ २ ॥

पशुबन्ध-ध- कर्म करके यज्ञकी दीक्षा लिये हुए महातेजस्वी पाण्डुनन्दन धर्मराज युधिष्ठिर ऋत्विजोंके साथ बड़ी शोभा पाने लगे ॥ २ ॥

पृष्ठ 1943

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1943 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अश्वमेधयज्ञके लिये छोड़े हुए घोड़ेका अर्जुनके द्वारा अनुगमन

पृष्ठ 1944

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1944 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हयश्च हयमेधार्थं स्वयं स ब्रह्मवादिना ।

उत्सृष्टः शास्त्रविधिना व्यासेनामिततेजसा ॥ ३ ॥

अमिततेजस्वी ब्रह्मवादी व्यासजीने अश्वमेधयज्ञके लिये चुने गये अश्वको स्वयं ही शास्त्रीय विधिके अनुसार छोड़ा ॥ ३ ॥

स राजा धर्मराड् राजन् दीक्षितो विबभौ तदा ।

हेममाली रुक्मकण्ठः प्रदीप्त इव पावकः ॥ ४ ॥

राजन्! यज्ञमें दीक्षित हुए धर्मराज राजा युधिष्ठिर सोनेकी माला और कण्ठमें सोनेकी कण्ठी धारण किये प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे ॥ ४ ॥

कृष्णाजिनी दण्डपाणिः क्षौमवासाः स धर्मजः ।

विबभौ द्युतिमान् भूयः प्रजापतिरिवाध्वरे ॥ ५ ॥

काला मृगचर्म, हाथमें दण्ड और रेशमी वस्त्र धारण किये धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर अधिक कान्तिमान् हो यज्ञमण्डपमें प्रजापतिकी भाँति शोभा पा रहे थे ॥ ५ ॥

तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशाम्पते ।

बभूवुरर्जुनश्चापि प्रदीप्त इव पावकः ॥ ६ ॥

प्रजानाथ! उनके समस्त ऋत्विज् भी उन्हींके समान वेश- भूषा धारण किये सुशोभित होते थे । अर्जुन भी प्रज्वलित अग्निके समान दीप्तिमान् हो रहे थे ॥ ६ ॥

श्वेताश्वः कृष्णसारं तं ससाराश्वं धनंजयः ।

विधिवत् पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात् ॥ ७ ॥

भूपाल जनमेजय! श्वेत घोड़ेवाले अर्जुनने धर्मराजकी आज्ञासे उस यज्ञसम्बन्धी अश्वका विधिपूर्वक अनुसरण किया ॥ ७ ॥

विक्षिपन् गाण्डिवं राजन् बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।

तमश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार च ॥ ८ ॥

पृथिवीपाल! राजन्! अर्जुनने अपने हाथोंमें गोधाके चमड़ेके बने दस्ताने पहन रखे थे । वे गाण्डीव धनुषकी टंकार करते हुए बड़ी प्रसन्नताके साथ अश्वके पीछे - पीछे जा रहे थे ॥ ८ ॥

आकुमारं तदा राजन्नागमत् तत्पुरं विभो ।

द्रष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं प्रयास्यन्तं धनंजयम् ॥ ९ ॥

जनमेजय! प्रभो! उस समय यात्रा करते हुए कुरुश्रेष्ठ अर्जुनको देखनेके लिये बच्चोंसे लेकर बूढ़ोंतक सारा हस्तिनापुर वहाँ उमड़ आया था ॥ ९ ॥

तेषामन्योन्यसम्मर्दादूष्मेव समजायत ।

दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम् ॥ १० ॥

यज्ञके घोड़े और उसके पीछे जानेवाले अर्जुनको देखनेकी इच्छासे लोगोंकी इतनी भीड़ इकट्ठी हो गयी थी कि आपसकी धक्का- मुक्कीसे सबके बदनमें पसीने निकल

पृष्ठ 1945

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1945 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

आये ॥ १० ॥

ततः शब्दो महाराज दिशः खं प्रति पूरयन् ।

बभूव प्रेक्षतां नॄणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥ ११ ॥

महाराज! उस समय कुन्तीपुत्र धनंजयका दर्शन करनेवाले लोगोंके मुखसे जो शब्द निकलता था, वह सम्पूर्ण दिशाओं और आकाशमें गूँज रहा था ॥ ११ ॥

एष गच्छति कौन्तेय तुरगश्चैव दीप्तिमान् ।

यमन्वेति'महाबाहुः संस्पृशन् धनुरुत्तमम् ॥ १२ ॥

( लोग कहते थे— ) ‘ ये कुन्तीकुमार अर्जुन जा रहे हैं और वह दीप्तिमान् अश्व जा रहा है, जिसके पीछे महाबाहु अर्जुन उत्तम धनुष धारण किये जा रहे हैं ' ॥ १२ ॥

एवं शुश्राव वदतां गिरो जिष्णुरुदारधीः ।

स्वस्ति तेऽस्तु व्रजारिष्टं पुनश्चैहीति भारत ॥ १३ ॥

उदारबुद्धि अर्जुनने परस्पर वार्तालाप करते हुए लोगोंकी बातें इस प्रकार सुनीं ——भारत! तुम्हारा कल्याण हो । तुम सुखसे जाओ और पुनः कुशलपूर्वक लौट आओ ' ॥ १३ ॥

अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यमब्रुवन् ।

नैनं पश्याम सम्मर्दे धनुरेतत् प्रदृश्यते ॥ १४ ॥

एतद्धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः ।

स्वस्ति गच्छत्वरिष्टो वै पन्थानमकुतोभयम् ॥ १५ ॥

निवृत्तमेनं द्रक्ष्यामः पुनरेष्यति च ध्रुवम् । नरेन्द्र! दूसरे लोग ये बातें कहते थे - ' इस भीड़में हम अर्जुनको तो नहीं देखते हैं; किंतु उनका यह धनुष दिखायी देता है । यही वह भयंकर टंकार करनेवाला विख्यात गाण्डीव धनुष है । अर्जुनकी यात्रा सकुशल हो । उन्हें मार्गमें कोई कष्ट न हो । ये निर्भय मार्गपर आगे बढ़ते रहें । ये निश्चय ही कुशलपूर्वक लौटेंगे और उस समय हम फिर इनका दर्शन करेंगे' ॥ १४-१५३ ॥ एवमाद्या मनुष्याणां स्त्रीणां च भरतर्षभ ॥ १६ ॥

शुश्राव मधुरा वाचः पुनः पुनरुदारधीः । भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार उदारबुद्धि अर्जुन स्त्रियों और पुरुषोंकी कही हुई मीठी - मीठी बातें बारंबार सुनते थे ॥ १६३ ॥

याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश्च कुशलो यज्ञकर्मणि ॥ १७ ॥

प्रायात् पार्थेन सहितः शान्त्यर्थं वेदपारगः । याज्ञवल्क्य मुनिके एक विद्वान् शिष्य, जो यज्ञकर्ममें कुशल तथा वेदोंमें पारंगत थे, विघ्नकी शान्तिके लिये अर्जुनके साथ गये ॥ १७३ ॥

ब्राह्मणाश्च महीपाल बहवो वेदपारगाः ॥ १८ ॥

पृष्ठ 1946

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1946 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अनुजग्मुर्महात्मानं क्षत्रियाश्च विशाम्पते ।

विधिवत् पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात् ॥ १ ९ ॥

महाराज! प्रजानाथ! उनके सिवा और भी बहुत- से वेदोंमें पारंगत ब्राह्मणों और क्षत्रियोंने धर्मराजकी आज्ञासे विधिपूर्वक महात्मा अर्जुनका अनुसरण किया ॥ १८-१९ ॥

पाण्डवैः पृथिवीमश्वो निर्जितामस्त्रतेजसा ।

चचार स महाराज यथादेशं च सत्तम ॥ २० ॥

महाराज! साधुशिरोमणे! पाण्डवोंने अपने अस्त्रके प्रतापसे जिस पृथ्वीको जीता था, उसके सभी देशोंमें वह अश्व क्रमशः विचरण करने लगा ॥ २० ॥

तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्यासन् पाण्डवस्य ह ।

तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च ॥ २१ ॥

वीर! उन देशोंमें अर्जुनको जो बड़े - बड़े अद्भुत युद्ध करने पड़े, उनकी कथा तुम्हें सुना रहा हूँ ॥ २१ ॥

स हयः पृथिवीं राजन् प्रदक्षिणमवर्तत ।

ससारोत्तरतः पूर्वं तन्निबोध महीपते ॥ २२ ॥

अवमृद्नन् स राष्ट्राणि पार्थिवानां हयोत्तमः ।

शनैस्तदा परिययौ श्वेताश्वश्च महारथः ॥ २३ ॥

पृथ्वीनाथ! वह घोड़ा पृथ्वीकी प्रदक्षिणा करने लगा । सबसे पहले वह उत्तर दिशाकी ओर गया । फिर राजाओंके अनेक राज्योंको रौंदता हुआ वह उत्तम अश्व पूर्वकी ओर मुड़ गया । उस समय श्वेतवाहन महारथी अर्जुन धीरे - धीरे उसके पीछे - पीछे जा रहे थे ॥

तत्र संगणना नास्ति राज्ञामयुतशस्तदा ।

येऽयुध्यन्त महाराज क्षत्रिया हतबान्धवाः ॥ २४ ॥

महाराज! महाभारत - युद्धमें जिनके भाई- बन्धु मारे गये थे, ऐसे जिन-जिन क्षत्रियोंने उस समय अर्जुनके साथ युद्ध किया था, उन हजारों नरेशोंकी कोई गिनती नहीं है ॥ २४ ॥

किराता यवना राजन् बहवोऽसिधनुर्धराः ।

म्लेच्छाश्चान्ये बहुविधाः पूर्वं ये निकृता रणे ॥ २५ ॥

राजन्! तलवार और धनुष धारण करनेवाले बहुत से किरात, यवन और म्लेच्छ, जो पहले महाभारत- युद्धमें पाण्डवोंद्वारा परास्त किये गये थे, अर्जुनका सामना करनेके लिये आये ॥ २५ ॥

आर्याश्च पृथिवीपालाः प्रहृष्टनरवाहनाः ।

समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवो युद्धदुर्मदाः ॥ २६ ॥

हृष्ट- पुष्ट मनुष्यों और वाहनोंसे युक्त बहुत -से रणदुर्मद आर्य नरेश भी पाण्डुपुत्र अर्जुनसे भिड़े थे ॥ एवं वृत्तानि युद्धानि तत्र तत्र महीपते ।

पृष्ठ 1947

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1947 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अर्जुनस्य महीपालैर्नानादेशसमागतैः ॥ २७ ॥

पृथ्वीनाथ! इस प्रकार भिन्न -भिन्न स्थानोंमें नाना देशोंसे आये हुए राजाओंके साथ अर्जुनको अनेक बार युद्ध करने पड़े ॥ २७ ॥

यानि तूभयतो राजन् प्रतप्तानि महान्ति च ।

तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ ॥ २८ ॥

निष्पाप नरेश! जो युद्ध दोनों पक्षके योद्धाओंके लिये अधिक कष्टदायक और महान् थे, अर्जुनके उन्हीं युद्धोंका मैं यहाँ तुमसे वर्णन करूँगा ॥ २८ ॥

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुसरणे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें अर्जुनके द्वारा अश्वका अनुसरणविषयक तिहत्तरवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ ७३ ॥

पृष्ठ 1948

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1948 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुःसप्ततितमोऽध्यायः अर्जुनके द्वारा त्रिगर्तोंकी पराजय वैशम्पायन उवाच

त्रिगर्तैरभवद् युद्धं कुतवैरैः किरीटिनः ।

महारथसमाज्ञातैर्हतानां पुत्रनप्तृभिः ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं- राजन्! कुरुक्षेत्रके युद्धमें जो त्रिगर्त वीर मारे गये थे, उनके महारथी पुत्रों और पौत्रोंने किरीटधारी अर्जुनके साथ वैर बाँध लिया था। त्रिगर्तदेशमें जानेपर अर्जुनका उन त्रिगर्तोंके साथ घोर युद्ध हुआ था ॥ १ ॥

ते समाज्ञाय सम्प्राप्तं यज्ञियं तुरगोत्तमम् ।

विषयान्तं ततो वीरा दंशिताः पर्यवारयन् ॥ २ ॥

रथिनो बद्धतूणीराः सदश्वैः समलंकृतैः ।

परिवार्य हयं राजन् ग्रहीतुं सम्प्रचक्रमुः ॥ ३ ॥

‘ पाण्डवोंका यज्ञसम्बन्धी उत्तम अश्व हमारे राज्यकी सीमामें आ पहुँचा है ' यह जानकर त्रिगर्तवीर कवच आदिसे सुसज्जित हो पीठपर तरकस बाँधे सजे - सजाये अच्छे घोड़ोंसे जुते हुए रथपर बैठकर निकले और उस अश्वको उन्होंने चारों ओरसे घेर लिया । राजन्! घोड़ेको घेरकर वे उसे पकड़नेका उद्योग करने लगे ॥ २-३ ॥

ततः किरीटी संचिन्त्य तेषां तत्र चिकीर्षितम् ।

वारयामास तान् वीरान् सान्त्वपूर्वमरिंदमः ॥। ४ ॥

शत्रुओंका दमन करनेवाले अर्जुन यह जान गये कि वे क्या करना चाहते हैं । उनके मनोभावका विचार करके वे उन्हें शान्तिपूर्वक समझाते हुए युद्धसे रोकने लगे ॥ ४ ॥

तदनादृत्य ते सर्वे शरैरभ्यहनंस्तदा ।

तमोरजोभ्यां संछन्नांस्तान् किरीटी न्यवारयत् ॥ ५ ॥

किंतु वे सब उनकी बातकी अवहेलना करके उन्हें बाणोंद्वारा चोट पहुँचाने लगे । तमोगुण और रजोगुणके वशीभूत हुए उन त्रिगर्तोंको किरीटीने युद्धसे रोकनेकी पूरी चेष्टा की ॥ ५ ॥

तानब्रवीत् ततो जिष्णुः प्रहसन्निव भारत ।

निवर्तध्वमधर्मज्ञाः श्रेयो जीवितमेव च ॥ ६ ॥

भारत! तदनन्तर विजयशील अर्जुन हँसते हुए- से बोले – ' धर्मको न जाननेवाले पापात्माओ! लौट जाओ । जीवनकी रक्षामें ही तुम्हारा कल्याण है ' ॥ ६ ॥

स हि वीरः प्रयास्यन् वै धर्मराजेन वारितः ।

हतबान्धवा न ते पार्थ हन्तव्याः पार्थिवा इति ॥ ७ ॥

पृष्ठ 1949

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1949 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वीर अर्जुनने ऐसा इसलिये कहा कि चलते समय धर्मराज युधिष्ठिरने यह कहकर मना कर दिया था कि ' कुन्तीनन्दन! जिन राजाओंके भाई- बन्धु कुरुक्षेत्रके युद्धमें मारे गये हैं, उनका तुम्हें वध नहीं करना चाहिये ' ॥ ७ ॥

स तदा तद् वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः ।

तान् निवर्तध्वमित्याह न न्यवर्तन्त चापि ते ॥ ८ ॥

बुद्धिमान् धर्मराजके इस आदेशको सुनकर उसका पालन करते हुए ही अर्जुनने त्रिगर्तोंको लौट जानेकी आज्ञा दी तथापि वे नहीं लौटे ॥ ८ ॥

ततस्त्रिगर्तराजानं सूर्यवर्माणमाहवे ।

विचित्य शरजालेन प्रजहास धनंजयः ॥ ९ ॥

तब उस युद्धस्थलमें त्रिगर्तराज सूर्यवर्माके सारे अंगोंमें बाण धँसाकर अर्जुन हँसने लगे ॥ ९ ॥

ततस्ते रथघोषेण रथनेमिस्वनेन च ।

पूरयन्तो दिशः सर्वा धनंजयमुपाद्रवन् ॥ १० ॥

यह देख त्रिगर्तदेशीय वीर रथकी घरघराहट और पहियोंकी आवाजसे सारी दिशाओंको गुँजाते हुए वहाँ अर्जुनपर टूट पड़े ॥ १० ॥

सूर्यवर्मा ततः पार्थे शराणां नतपर्वणाम् ।

शतान्यमुञ्चद् राजेन्द्र लघ्वस्त्रमभिदर्शयन् ॥ ११ ॥

राजेन्द्र! तदनन्तर सूर्यवर्माने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए अर्जुनपर झुकी हुई गाँठवाले एक सौ बाणोंका प्रहार किया ॥ ११ ॥

तथैवान्ये महेष्वासा ये च तस्यानुयायिनः ।

मुमुचुः शरवर्षाणि धनंजयवधैषिणः ॥ १२ ॥

इसी प्रकार उसके अनुयायी वीरोंमें भी जो दूसरे- दूसरे महान् धनुर्धर थे, वे भी अर्जुनको मार डालनेकी इच्छासे उनपर बाणोंकी वर्षा करने लगे ॥ १२ ॥

स तान् ज्यामुखनिर्मुक्तैर्बहुभिः सुबहून् शरान् ।

चिच्छेद पाण्डवो राजंस्ते भूमौ न्यपतंस्तदा ॥ १३ ॥

राजन्! पाण्डुपुत्र अर्जुनने अपने धनुषकी प्रत्यंचासे छूटे हुए बहुसंख्यक बाणोंद्वारा शत्रुओंके बहुत - से बाणोंको काट डाला । वे कटे हुए बाण टुकड़े -टुकड़े होकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ १३ ॥

केतुवर्मा तु तेजस्वी तस्यैवावरजो युवा ।

युयुधे भ्रातुरर्थाय पाण्डवेन यशस्विना ॥ १४ ॥

( सूर्यवर्माके परास्त होनेपर ) उसका छोटा भाई केतुवर्मा जो एक तेजस्वी नवयुवक था, अपने भाईका बदला लेनेके लिये यशस्वी वीर पाण्डुपुत्र अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1950

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1950 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य केतुवर्माणमाहवे ।

अभ्यघ्नन्निशितैर्बाणैर्बीभत्सुः परवीरहा ॥ १५ ॥

केतुवर्माको युद्धस्थलमें धावा करते देख शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुनने अपने तीखे बाणोंसे उसे मार डाला ॥ १५ ॥

केतुवर्मण्यभिहते धृतवर्मा महारथः ।

रथेनाशु समुत्पत्य शरैर्जिष्णुमवाकिरत् ॥ १६ ॥

केतुवर्माके मारे जानेपर महारथी धृतवर्मा रथके द्वारा शीघ्र ही वहाँ आ धमका और अर्जुनपर बाणोंकी वर्षा करने लगा ॥ १६ ॥

तस्य तां शीघ्रतामीक्ष्य तुतोषातीव वीर्यवान् ।

गुडाकेशो महातेजा बालस्य धृतवर्मणः ॥ १७ ॥

धृतवर्मा अभी बालक था तो भी उसकी उस फुर्तीको देखकर महातेजस्वी पराक्रमी अर्जुन बड़े प्रसन्न हुए ॥

न संदधानं ददृशे नाददानं च तं तदा ।

किरन्तमेव स शरान् ददृशे पाकशासनिः ॥ १८ ॥

वह कब बाण हाथमें लेता है और कब उसे धनुषपर चढ़ाता है, उसको इन्द्रकुमार अर्जुन भी नहीं देख पाते थे । उन्हें केवल इतना ही दिखायी देता था कि वह बाणोंकी वर्षा कर रहा है ॥ १८ ॥

स तु तं पूजयामास धृतवर्माणमाहवे ।

मनसा तु मुहूर्तं वै रणे समभिहर्षयन् ॥ १ ९ ॥

उन्होंने रणभूमिमें थोड़ी देरतक मन--ही- मन धृतवर्माकी प्रशंसा की और युद्धमें उसका हर्ष एवं उत्साह बढ़ाते रहे ॥ १ ९ ॥

तं पन्नगमिव क्रुद्धं कुरुवीरः स्मयन्निव ।

प्रीतिपूर्वं महाबाहुः प्राणैर्न व्यपरोपयत् ॥ २० ॥

यद्यपि धृतवर्मा सर्पके समान क्रोधमें भरा हुआ था तो भी कुरुवीर महाबाहु अर्जुन

प्रेमपूर्वक मुसकराते हुए युद्ध करते थे । उन्होंने उसके प्राण नहीं लिये ॥ २० ॥

स तथा रक्ष्यमाणो वै पार्थेनामिततेजसा ।

धृतवर्मा शरं दीप्तं मुमोच विजये तदा ॥ २१ ॥

इस प्रकार अमित तेजस्वी अर्जुनके द्वारा जानबूझकर छोड़ दिये जानेपर धृतवर्माने उनके ऊपर एक अत्यन्त प्रज्वलित बाण चलाया ॥ २१ ॥

स तेन विजयस्तूर्णमासीद् विद्धाः करे भृशम् ।

मुमोच गाण्डिवं मोहात् तत् पपाताथ भूतले ॥ २२ ॥

उस बाणने तुरन्त आकर अर्जुनके हाथमें गहरी चोट पहुँचायी। उन्हें मूर्च्छा आ गयी और उनका गाण्डीव धनुष हाथसे छूटकर पृथ्वीपर जा पड़ा ॥ २२ ॥