श्रीगणेशाय नमः।

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी — पृष्ठ 371–380

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, दिल्ली · पृष्ठ 371–380

पृष्ठ 371

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 371 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

क्षाराग्निकर्म विधिरध्यायः ३० ] सूत्रस्थानम् ३३५ दुर्दग्ध के लक्षण- - इस प्रकार से जलने पर दग्धस्थान पर फफोले पड़ जाते हैं, दाह युक्त स्थान

पर अत्यन्त तीव्र पीड़ा होती है । इन लक्षणों वाले दाह को दुर्दग्ध कहते हैं ।

—अतिदाहतः । मांसलम्बनसङ्कोचदाहधूपनवेदनाः ॥ ४८ ॥

सिरादिनाशस्तृण्मूर्च्छाव्रणगाम्भीर्यमृत्यवः अतिदग्ध के लक्षण - अधिक जल जाने पर मांस के लोथड़े लटक जाते हैं, जले हुए स्थान पर मांस सिकुड़ जाता है, दाह ( जलन ), धुँआ - सा निकलने की प्रतीति होना, अनेक प्रकार की पीड़ा का होना, सिरा, स्नायु आदि का नाश, प्यास लगना, मूर्च्छा का आना, गहरे व्रणों ( घावों ) की उत्पत्ति तथा मृत्यु हो जाती है ॥ ४८ ॥

वक्तव्य — दुर्दग्ध या अतिदग्ध ये दोनों ही भेद व्यक्ति के प्रमाद से अथवा दुर्भाग्य से होते हैं । सुश्रुत ने भी इसके चार भेद माने हैं —१. प्लुष्ट ( तुच्छदग्ध ), २. दुर्दग्ध, ३. सम्यग्दग्ध तथा ४. अतिदग्ध । देखें —— सू.सू. १२।१६ । इसके आगे कुछ दग्धों का और वर्णन किया है —१. उष्णवातातपदग्ध, २. शीतवर्षा निलदग्ध तथा

३. इन्द्रवज्राग्निदग्ध । देखें— सु.सू. १२।३८-३९ ।

तुच्छस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम् ॥ ४ ९ ॥

स्त्यानेऽस्रे वेदनाऽत्यर्थं विलीने मन्दता रुजः । अग्निदग्ध की चिकित्सा— तुच्छदग्ध में जले हुए शरीरावयव को पुनः आग से सेंकना चाहिए, उस पर लगाने वाला मलहम, लेप आदि भी गरम ही लगाना चाहिए । क्योंकि तुच्छदग्ध स्थान पर शीत चिकित्सा करने पर उस अवयव का रक्त गाढ़ा हो जाता है और पीड़ा अधिक होने लगती है तथा उष्ण चिकित्सा करने पर रक्त के पिघलने के कारण वेदना कम हो जाती है ॥ ४ ९ ॥ दुर्दग्धे शीतमुष्णं च युञ्ज्यादादौ ततो हिमम् ॥ ५० ॥

दुर्दग्ध की चिकित्सा- – दुर्दग्ध में सर्वप्रथम शीतल चिकित्सा करनी चाहिए, उसके बाद फिर उष्ण चिकित्सा करे । दोनों प्रकार की चिकित्सा कर लेने के बाद शतधौतघृत का लेप करे, फिर शीतल द्रवों द्वारा परिसेचन करना चाहिए ॥ ५० ॥

सम्यग्दग्धे तवक्षीरिप्लक्षचन्दनगैरिकैः । लिम्पेत्साज्यामृतैरूर्ध्वं पित्तविद्रधिवत्क्रिया ॥ ५१ सम्यग्दग्ध - चिकित्सा- - सम्यग्दग्ध में तवक्षीरी ( संगजराहत, तोखाखीर ), प्लक्ष ( पिल्खन ) की छाल, लालचन्दन, गेरू एवं गिलोय के चूर्ण को घी में मिलाकर उस पर लेप करें । यदि इससे लाभ न हो तो पित्तविद्रधि की भाँति इसकी चिकित्सा करनी चाहिए ॥ ५१ ॥

वक्तव्य — तुगाक्षीरी = वंशलोचन है और तवक्षीरी = तोखाखीर या संगजराहत पार्थिव द्रव्य है । देखें — भावप्रकाश प्र.खं. हरीतक्यादि वर्ग ११५-११७ । तवक्षीरी, देखें—– रा.नि.; वै.नि. । अतिदग्धे द्रुतं कुर्यात्सर्वं पित्तविसर्पवत् । अतिदग्ध - चिकित्सा — अतिदग्ध में शीघ्र ही पित्तज विसर्प के समान लेप, शीतल द्रव्यों का सिंचन,

शीतल पेयों का सेवन आदि चिकित्सा करनी चाहिए ।

स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत् ॥ ५२ ॥

स्नेहदग्ध - चिकित्सा - घी तेल आदि स्नेहों से जल जाने पर सभी रूक्ष चिकित्सा करनी चाहिए ॥ ५२ ॥

( शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम् । अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत् ॥ ) ( शस्त्र आदि का प्रयोग — शस्त्र, क्षार, अग्निकर्म ये मृत्यु के प्रधान आयुध ( शस्त्र ) हैं अर्थात् इनका समुचित प्रयोग न होने से मृत्यु हो सकती है । अतः इन सबका प्रयोग अत्यन्त सावधानी से करना चाहिए । )

पृष्ठ 372

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 372 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३३६ अष्टाङ्गहृदये वक्तव्य- –उक्त पद्य अ.सं.सू. ४०।१५ से यहाँ लिया गया है । सुश्रुत ने अग्निकर्म के अन्त में ' धूमोपहत ' के लक्षण दिये हैं । चिकित्साकाल में इसकी भी आवश्यकता पड़ सकती है, अतः इस प्रसंग को ‘ अत ऊर्ध्वं ‘ ' ' ‘ कल्पयेत् ’ तक का अवलोकन कर लें । ( सु.सू. १२।२ ९ -३७ ) समाप्यते स्थानमिदं हृदयस्य रहस्यवत् । इस अष्टांगहृदय नामक ग्रन्थ का यह सूत्रस्थान हृदय के समान चिकित्सा के गूढ़ रहस्यों का संग्रह

है, यहाँ अब इसे समाप्त किया जा रहा है ।

अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः ॥ ५३ ॥

इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां प्रथमे सूत्रस्थाने क्षाराग्निकर्मविधिर्नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३० ॥

॥ समाप्तं चेदं प्रथमं सूत्रस्थानम् ॥ विविध सूत्रों का वर्णन - इस सूत्रस्थान में चिकित्सा के सूक्ष्म से भी सूक्ष्म विषयों को सूत्रित किया गया है अर्थात् एक धागा में पिरोया गया है । आगे उन्हीं अर्थों ( विषयों ) का सम्पूर्ण ग्रन्थ में विस्तारपूर्वक वर्णन किया जायेगा ॥ ५३ ॥

वक्तव्य — भगवान् धन्वन्तरि ने भी ' सूत्रस्थान ' नाम की सार्थकता को इस श्लोक द्वारा स्पष्ट किया है — ‘ सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः । ‘ सूत्रस्थानं प्रचक्षते ' ॥ ( सु.सू. ३।१२ ) अर्थात् अर्थों को सूचित करने से, अर्थों का यथास्थान सन्निवेश करने से और अर्थसमूह को उत्पन्न करने से इस स्थान को सूत्रस्थान कहते हैं । इस प्रकार वैद्यरत्न पण्डित तारादत्त त्रिपाठी के पुत्र डॉ ० ब्रह्मानन्द त्रिपाठी द्वारा विरचित निर्मला हिन्दी व्याख्या, विशेष वक्तव्य आदि से विभूषित अष्टाङ्गहृदय - सूत्रस्थान में क्षाराग्निकर्मविधि नामक तीसवाँ अध्याय समाप्त ॥ ३० ॥

यह प्रथम सूत्रस्थान समाप्त हुआ ।

पृष्ठ 373

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 373 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्लोकानुक्रमणिका

सूत्रस्थानम् अ अकालशयनान्मोह अक्षिरोगायं दोषाः स्यु अग्निः सारादपि श्रेष्ठ अग्रे स्रवति दुष्टानं अङ्गमर्दकटीपार्श्व अङ्गमर्दश्च तत्रेष्टः अङ्गारतापसन्तप्त अङ्गुलानां क्रमात्पातुः अङ्गुलित्राणकं दान्तं अङ्गुलिभ्यामनायस्तो अचिन्तया हर्षणेन अच्छपानविचाराख्यौ अजाविमहिषादीनां अजीर्णं च कफादामं अजीर्णलिङ्गं सामान्यं अजीर्णात्त्वनिलादीनां अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् अञ्जनं फलिनी मांसी अञ्जनक्षोमजमषी अतश्च विपरीतत्वात् अतिकार्थ्यं भ्रमः कासः अतितीक्ष्णमृदुस्तोक अतिदग्धे द्रुतं कुर्यात् अतिमात्रं पुनः सर्वा अतियोगोऽतिवृत्तिस्तु अतिरौक्ष्यादनागच्छन् अतिस्थूलशां सूतां अतिस्थौल्यातिकार्थ्यादीन् अतिस्थौल्यापचीमेह अतुल्यदूष्यदेश अतोऽभियुक्तः सततं अत्यन्तमन्निधानानां अ ० अंक अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् ७ ६१ अत्यासन्नातिदूरस्थं २३ १७ अत्युद्रिक्ते बलासे तु ३० ४० अत्युष्णतीक्ष्णं रुग्राग २७ ३८ अथ साधारणे काले १७ २६ अथर्वविहिता शान्तिः ४ १३ | अथाञ्जनं शुद्धतनो ३ १६ अथानुन्मीलयन् दृष्टि २१ ९ अथाममलसीभूतम् २५ २१ अथाहरेत् करप्राप्यं १८ १ ९ अथेतरा निशाकल्क १४ ३४ अथैनं वामितं भूयः २० ३६ | अथोत्तानर्जुदेहस्य १ ९ १६ | अदृढस्नेहकोष्ठस्तु ८ २५ अदृश्यं व्रणसंस्थानाद् ८ ३१ अदृष्टनष्टसूर्येषु २ ९ ३८ | अदृष्टेऽर्के शिरःस्नाते ७ ५ ९ अधरोत्तरमार्गाभ्याम् १५ १४ | अधोदेशप्रविसृतैः २ ९ ५५ अधो द्वे सप्त शिरसि ९ १६ अधोवातस्य रोधेन १४ २ ९ अनभिष्यन्दि लघु च २३ २५ अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धः ३० ५२ अनुत्पत्त्यै समासेन ८ ४ अनुपक्रम एव स्यात् १२ ४१. अनुपानं करोत्यूर्जां १ ९ ३२ अनुरक्तः शुचिर्दक्षो ७ ७० अनुवासनवच्छेषं १४ १ ९ अनृजुः क्षवथूद्गार १४ २० अनेकवर्णं वमति ? ३१ अनेकोपायसन्तप्तैः १२ ७३ अन्तः कोष्ठो महास्रोत ७ ५१ अन्तर्भागं च शोफार्शो अ ० अंक ३ ७ ७२ अन्त्यो व्रणघ्नः स्निग्धोऽत्र १२ ३७ | अन्नपानं च विभेदि २३ २० अन्नपानं विषाद्रक्षेत् २३ ५ अन्नपानं समासेन १८ 2 १२ | अन्यत्र गूढगर्भाश्म ४ ३३ अन्ये दोषेभ्य एवाति २३ ८ अन्वासनार्हं विज्ञाय IIII २३ २६ अपथ्यः कटुलावण्या IIII८ १५ अपथ्यमपि हि त्यक्तं २८ २२ | अपप्रसूता युक्ते च २६ ४० अपराण्यपि यन्त्रादी १८ ३३ अपरिज्ञातकोष्ठश्च २० १८ अपां पूर्णं विधुनुया १८ ३७ अपाङ्ग्यामुपनास्यां वा २८ २३ अपानोऽपानगः श्रोणि ३ २४ | अपेतौषधसंरम्भं २३ २४ | अप्पानस्कन्धघाताभ्यां ८ ६ अभिभूयेतरांस्तत्तत् २६ ५२ अभीरुवीरापनस ११ ३६ | अभ्यक्तस्नातमुचितात् ४ २ अभ्यक्तस्वेदितोत्सृष्ट ५ १८ अभ्यङ्गमाचरेन्नित्यं १ ९ ४ अभ्यासात्प्राप्यते दृष्टि: ४ ३४ अभ्युद्गतं बुद्बुदवत् ३३ | अभ्युन्नतविदष्टाग्र ८ ५२ अमात्रयाऽहितोऽकाले १ २ ९ | अम्बष्ठा मधुकं नम १ ९ ७७ अम्बुयोन्यग्निपवन २ ४१ | अम्लोऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो ७ २४ अम्लो हि शीतः १७ ७ | अयन्त्रणसुखं मित्रं १२ ४६ अयमर्कादिको वर्गः १२ ४७ | अयमेव विधिः कार्यः

पृष्ठ 374

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 374 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाङ्गहृदये अयस्कान्तेन निष्कर्षं अरूंशिकाशिरस्तोद अरूक्षमनभिष्यन्दि अरोचके जागरिते अर्कन्यग्रोधखदिरे अर्कालर्को नागदन्ती अर्चयेद्देवगोविप्र अर्थैरसात्म्यैः संयोगः अर्धचन्द्राननं चैतत् अर्शोभगन्दरादीनां अलं मलानीरयितुं अलसं क्षोभितं दोषैः अलाभे वातजित्पत्र अल्पमांसास्थिसन्धिस्थ अल्पाग्न्यधोगपित्तास्र अल्पाम्बुपानव्यायाम अल्पेऽपि चेष्टिते श्वासं अवष्टम्भः पुरीषस्य अविं कुसुम्भशाकेन अवृत्तिव्याधिशोकार्ता अव्यक्तोऽनुरसः किञ्चिद् अशुद्धं चलितं स्थानात् अशुद्धौ बलिनोऽप्यसं अशुष्कस्य स्थितिस्तस्य अश्मर्याहरणं सर्प अश्मनो जन्म लोहस्य अश्रद्धा, हृद्यथा शुद्धे अश्वकर्णमहावृक्ष अश्वयुक्तं रथं खण्ड अष्टाङ्गुलां वा वक्त्रेण अष्टाङ्गुला निम्नमुखा अष्टावङ्गानि तस्याहुः असञ्चार्यो मुखे पूर्णे असनतिनिशभूर्ज असनादिर्विजयते असम्मोहश्च वैद्यस्य असात्म्यजा हि रोगाः स्युः अस्थिदष्टे नरं पद्भ्यां अस्थ्न्यस्थि तोदः शदनं अस्मादल्पान्तरगुणं अहोरात्र अ ० अंक २८ ३४ आ २२ २५ आक्षं स्वादु हिमं केश्यं ७ ५६ आक्षेपः स्नायुजालस्य २२ १८ आक्षेपमोक्षैः पातव्यो २ २. आगन्तुं शमयेद् दोषं १५ २८ आग्नेयं दाहभावर्ण २ २४ | आचार्यः सर्वचेष्टासु १२ ३५ आजन्ममरणं शस्तः २६ ११ | आजन्म सात्म्यात्कुरुते २ आतुराड्गुलमानेन १६ ३ ९ | आदानग्लानवपुषाम् ८ ११ आद्यान्त्या जाङ्गलानूपा १७ ५ आनयेज्जातुषं कण्ठात् २६ २१ | आनाहोऽन्नशकृन्मूत्र १८ ११ आनूपमामिषं माष ५ २४ आप्यं स्नेहनविष्यन्द ११ ११ आभेषजक्षयादेकं ११ ५ आमदोषं महाघोरम् ७ ३४ आमसंस्तम्भनो ग्राही २ २३ आमाशयाश्रयं पित्तं ९ ४ | आमाशयेऽलसीभूतः २६ ४८ आमेन तेन सम्पृक्ता २७ ४२ आमेनान्नेन दुष्टेन २२ १६ आयतं च विशालं च २५ ३३ आयुः कामयमानेन २३ २१ आयुष्कामदिनवहा ८ २ ९ आरग्वधादिर्जयति ३० ९ आरग्वधेन्द्रयवपाटलि २८ १६ | आरा चतुर्विधाकारा २१ २१ आराऽर्धाङ्गुलवृत्तास्या २५ ३८ आर्द्रसन्तानता त्यागः ६ | आर्द्रिका तिक्तमधुरा २२ १२ आलस्यापक्तिनिष्ठीव १५ १ ९ आवपेत निरूहाणा १५ २० | आशावान् व्याधिमोक्षाय २ ९ २२ आश्रयस्य हि नाशाय ३ ५८ आश्रयं पवनादीनां २८ २८ आसना स्वस्थचित्तस्य ११ १ ९ आस्थापनं शुद्धतनुः ५ ७३ आस्यशोषानिलश्लेष्म १ ९ ३१ आहारशयनाब्रह्म अ ० अंक | आहारो वर्णितस्तत्र ६० इ २८ ५ | इति द्रव्यं रसान् भेदैः २१ १२ इति द्रव्यक्रियायोग १३ २१ | इति स्नेहैस्त्रिचतुरैः ९ ८ इत्थं प्रतिदिनं वायौ २ ४५ इत्यर्द्धार्धो दिता लेपा २० ३२ इत्यध्यायशतं विंशं १० ७ इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा १ ९ ७१ इत्याचारः समासेन ३ ४२ इयं रसायनवरा ६ ५५ ई २८ ३७ | ईषदुष्णगुरुस्निग्धा २८ ९ ईषद्र्क्षोष्णलवणम् ७ ३० उ ९ ७ उच्छ्वास्य बस्तेर्वदने २० २१ उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैत ८ १४ उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं १० २१ | उत्क्लेशनं शुद्धिकरं १२ १३ उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण ८ ७ उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहा १३ २७ उत्तानायाः शयानायाः ८ ५ उत्पद्यमानासु च २ ९ २१ उत्थानशयनाद्यासु २ उदावर्तभ्रमाष्ठीला १ ३६ | उद्गारस्यारुचिः कम्पो १८ उद्धरेच्छल्यमेवं वा १५ १७ उद्रिक्तलवणैः स्नेह २६ ३. उद्वर्तनं कफहरं २६ २५ उद्वेगं याति मार्जारः ४६ | उद्वेजयति जिख ६ १० ९ | उन्मादेऽथ स्मृतिभ्रंशे १३ २४ उन्मार्गगा यन्त्रनिपी १ ९ ४६ | उपकारप्रधानः स्याद् २ ९ ४३ | उपक्रमः पृथग्दोषान् १३ २ ९. उपक्रमस्य हि द्वित्वा ८ ४७ उपचारस्तु शमने ३८ | उपतप्तेन भुक्तं च ४५ उपनाहाहतक्रोधा ६ १३३ | उपनाहो वचाकिण्व ७ ५२ उपायवित्प्रविभजे

पृष्ठ 375

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 375 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सूत्रस्थानम् ] श्लोकानुक्रमणिका उमाकुसुम्भजं चोष्णं उरः कण्ठशिरःक्लोम उरुबूकवटाम्भोज उरुमाणं पियालं च उरोपाङ्गललाटस्था उष्ण वाते कफे कोष्णं उष्णं शीतं द्विधैवान्ये उष्णशीतगुणोत्कर्षात् उष्णस्त्वच्यो हिम: स्पर्शे उष्णस्वभावैर्लघुभिः उष्णा मत्स्याः पयः शीतं उष्णाम्बुनाऽधः कायस्य उष्णाम्बु स्वेदयेदस्य उष्णेन कोपं तेनैव उष्णेन कोपं मन्दाद्याः उष्णो गरीयान्महिषः उष्णोदकोपचारी स्याद् उष्णो वातकफे शस्तः ऊ ऊरुस्तम्भातिसाराऽऽम • ऊर्ध्वं केशभुवो याव ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थ्य ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु ऊर्ध्वप्रवृत्तवाय्व ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गु ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन ऊष्मा तूत्कारिकालोष्ट ऋ ऋजोः सुखोपविष्टस्य ऋत्वोरन्त्यादिसप्ताहा ए एकं तुल्याधिकैः षट् च एकधारं चतुष्कोणं एकाहं दिनमन्यच्च एकैकवृद्धिसमता एते वर्गा दोषदूष्या एभिरेवामयैरार्तान् एलादिको वातकफौ एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठ एवमत्युच्चषूत्यादी अ ० अंक! ५ ६१ एष रोधादिको नाम १२ ३ एषित्वा सम्यगेषिण्या २४ १८ ऐ ६ १२१ ऐरावतं दन्तशठं २७ १२ ओ २३ २ ओजस्तु तेजो धातूनां ९ १७ ओदनो विषवान् सान्द्रो १ १७ क ६ २३ कचसदनसितत्व ३ १४ कटुपाकं विबन्धघ्नं ९ २८ | कटुपाकरसं रुच्यं ३ १७ | कटुर्गलामयोदर्द १८ ३६ कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं १२ २२ कठिल्लं केम्बुकं शीतं १२ २१ कण्डुपाण्डुत्ववीसर्प ६ ६६ | कण्डूकुष्ठज्वरोत्क्लेश १६ २६ | कण्डूविदाहः पिटिकाः २२ १५ | कदम्बोदुम्बरं मुक्ता कनीन्यग्रे समस्थौल्यं १६ ७ कन्दमूलफलाघं च २२ ३० कन्धरायां परिक्षिप्य २७ 22 १६ कफधाम्नां तु शोषाणां २७ २ ९ कफपित्तानिलेष्वन्नं २० १ कफश्चितो हि शिशिरे १८ ५ कफात् स्निग्धमसृक्पाण्डु १५ २३ कफार्तो रूक्षणं रूक्षो १३ २५ कफेन दुष्टं रुधिरं १७ ६ | कफे विदध्याद्वमनं कफोद्रेके गदेऽन्नं १ ९ o ७४ | कम्पाक्षेपकहिध्मासु ३ m ५८ करीरमाध्मानकरं करोति कफपित्तास्रं १२ ७६ | कर्णनासामुखशिरो २६ १ ९ कर्णपालीं च बहलाम् १६ ३७ कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे १२ ७७ कर्णेऽम्बुपूर्णे हस्तेन १५ ४७ कर्पूरचन्दनोशीरै १४ १४ कर्पूरमल्लिकामाला १५ Z. ४४ कलम्बनालिकामार्ष १५ Z. ४३ कल्को रसक्रिया चूर्ण १२ Z ३८ कषायं प्रायशः शीतं अ ० अंक अ ० १५ २७ | कषायः पित्तकफहा १० २ ९ १ ९ कषायतिक्तमधुरा १ कषायमधुरैः पित्ते १८ १३८ कषायवर्त्मतां घर्ष २३ कषायापहृतस्नेहः ३ ११ ३७ कषायो जडयेज्जिह्वां १० ७ ३ काकजङ्घामपामार्ग ३० | कान्ताबाहुलताश्लेषः ७ २२ ३४ | कायमाने चित्ते चूत ३ ६ १४६ | कायवाक्चित्तभेदेन १२ ६ १५३ | | कार्पासविहितोष्णीशाः २५ १० १७ कार्श्यकाष्यष्णकामत्व ११ ५ ५ ९ कार्श्यमेव वरं स्थौल्यात् १४ ६ ७८ | कालः पञ्चदशैकोऽत्र १ ९ १० १२ कालार्थकर्मणां योगो १६ ३३ | कालीयकतिलोशीर २२ १८ ३ ९ काले साधारणे प्रातः २४ १० ३२ काले हितं मितं ब्रूयाद् २ ३ कासः श्वासः पीनसो ५ ७८ कासपित्तोपशमना २७ २२ कासार्शः कफवातांश्च १२ १६ | किलाटदधिकूर्चीका ८ १ ९ ५६ | किलासकुष्ठगुल्मर्शो ३ १८ कीटे स्रोतोगते कर्णं २८ २७ ४१ कुक्कुटाण्डकलावाख्य १७ १३ | कुकूलकर्परभ्राष्ट्र ६ २६ ५० कुक्षावाध्मानमाटोपं १८ १ | कुक्षिकक्षाक्षिकूटौष्ठ १३ ३८ | कुठार्या लक्षयेन्मध्ये २७ १३ ४१ कुठेरशिग्रुसुरस ६ ६ ८२ कुठेराद्या हरितकाः १० ११ कुन्देन्दुधवलं शालिम् ३ १ ४७ कुम्भीर्गलन्तीर्नाडीवा १७ २६ २६ | कुरुतेऽत्युपयोगेन १० ७३ कुरुते सोऽतियोगेन १० २८ ४१ कुर्यान्न तेषु त्वरया १३ ६ | कुर्वते हि रुचिं दोषा ११ ४० कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् १२ ६ ९ ३ कुर्वीतानन्तरं तस्य २ ९ २२ १३ | कुशाटावदने स्राव्ये १० ३६ | कुशास्यं साटवदन २६

पृष्ठ 376

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 376 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाङ्गहृदये कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान् कुष्ठमूर्च्छाज्वरोत्क्लेश कुष्ठवाताम्रपित्तास्र कुष्ठवाताम्रपित्तास्र कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्य कुष्ठशोफप्रमेहेषु कुष्ठी च मधुमेही च कूष्माण्डतुम्बकालिङ्ग कृच्छ्रोन्मीलशिराहर्ष कृतचङ्क्रमणं मुक्त कृतस्वस्त्ययनः स्निग्ध कृतोपधानः सञ्जात कृत्वाऽपाङ्गे ततो द्वारं कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां कृत्वा सुधाश्मनां कृमिशोफोदरानाह कृमिहृद्रोगगुल्मार्शः कृशानां बृंहणायालं कोमलैः कल्पिते तल्पे कोरदूषः परं ग्राही कोलमज्जा गुणैस्तद्वत् कोलमज्जा वृषान्मूलं कोशस्वस्तिकमुत्तोली कोशातकीश्चतम्रश्च कोष्ठः क्रूरो मृदुर्मध्यो कोष्णेन वारिणा स्नातं क्रमेणापचिता दोषाः क्रशिमा स्थविमाऽत्यन्त क्रियतेऽष्टाङ्गहृदयं क्रियाणां सुकरत्वाय क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् क्लमोऽतियोगान्मृत्युर्वा क्लेदकः सोऽन्नसङ्घात क्लेशयन्ति चिरं ते हि क्षतक्षीणपरीसर्प क्षतक्षीणहितं मेध्यं क्षामत्ववेगितास्वेदा क्षारं प्रमार्जनेनानु क्षारः सर्वश्च परमं क्षारसाध्ये गदे छिन्ने क्षारो दशगुणः शस्त्र अ ० अंक ५ १२ क्षालयित्वा कषायेण १० १५ क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्र ९ क्षुत्तृरुचिप्रभामेधा २७ 2ww ४ क्षुत्तृष्णाकामलापाण्डु ६ १ ९९ ५ क्ष्माम्भोऽग्निक्ष्माम्बुतेजः १६ ४४ ख १ ९ ६ खट्वां गण्डे हनौ ६ ८७ ग २४ २ गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं १ ९ २३ गणौ प्रियङ्वम्बष्ठादी २७ १ ९ गण्डूषधारणे नित्यं १ ९ ४७ गण्डूषधूमानाहारा २४ ९ गण्डूषमपिबन् किञ्चि १३ ३६ गत्यपक्षेपणोत्क्षेप ३० १३ गत्वा सन्धिशिरोघ्राण ५ ८३ | गन्धनाः कुरुविन्दाश्च ८१ गम्भीरेषु प्रदेशेषु ५ ५६ गरीयसो भवेल्लीनाद् ३६ | गर्भिणीसूतिकाजीर्ण ६ १३ गर्भिणीसूतिकाबाल ६ १२५ गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे १ ९ गाढं कराभ्यामागुल्फं २ ९ ६० गाढमेव समस्थाने ३० ११ गात्रं बद्ध्वोपरिदृढं १ ९ गालयेदर्धभारेण १ ९ ५१ गुडूचीपद्मकारिष्ट ७ ५० गुणान्तरेण वीर्येण १४ x ३३ | गुदे विशेषाद्विण्मूत्र a ५ गुरुं लघुमिति व्याधि २५ z १२ गुरु: सलवणः काण ७ 9 ५८ गुरु चातर्पणं स्थूले w २६ ४५ गुरुमन्दहिमस्निग्ध १२ x १७ गुरुशीतदिवास्वप्न १८ v ५२ गुरुशीतसरस्निग्ध ५ 5 ३८ गुरूणामर्धसौहित्यं ५ 5 २२ गुरुष्णवीर्यं वातघ्नं २७ 2 ३६ | गुरूष्णस्निग्धमधुरा ३० 0 ३१ गुरूष्णोऽनिलहा स्वादुः wor ६ १५१ गुर्वल्पव्याधिसंस्थानं ३० २७ गुर्वाम्रं वातजित्पक्वं ३० २५ गुल्मकासक्षयश्वास अ ० अंक २ ९ २५ गुल्मप्लीहोदरानाह १० २५ गुल्महृद्ग्रहणीपाण्डु ११ ३ गुल्मार्शो विद्रधीन् कुष्ठ १७ २४ गुल्मोदराशग्रहणी ख १० १ गृधस्यां जानुनोऽधस्ता | गृहीत्वा क्षारनिष्यन्दं २ ९ ३ गोखराश्वतरोष्ट्राश्व | गोपुच्छाकारमच्छिद्रं ५. 52 २ गोष्फणं सन्धिषु तथा १५ ३ ९ | ग्रथितं साधु सूत्रेण २२ 2 ६ ग्रन्थिनाड़ीकृमिश्लेष्म ४ १८ | ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शः २२ x ११ ग्रहणे शुण्डिकामदि १२ z ७ ग्रहण्यर्शोऽनिलश्लेष्म २३ n ७ ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारी w १० ग्राही वर्ण्योऽनिलोद्रिक्त २ ९ av ५१ ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् ८ २८ ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते २७ 2 ७ घ १४ x ९ | घटिकालाबुशृङ्गञ्च ५ 5 ४२ घनोन्नतप्रसन्नत्वक् २७ 2 ३१ | घृतात्तैलं गुरुवसा २ ९ or ६४ घ्नन्ति सन्तपर्णाः पानात् w २६ ५१ घ्राणार्बुदार्शसामेक ३० o १४ घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् १५ I १६ च ९ a २३ | चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं ३० ३६ | चण्डं शोकातुरं भीरुं १२ ७० | चतुःशलाकमाक्रान्तं ६ ur ६० चतुर्थसुषिरानाडी १४ Xxx ३६ | चतुर्था तत्तु तुच्छेद १ १८ | चतुष्पात्पक्षिपित्ताल ३ Mm २६ | चतुष्प्रकारो गण्डूषः १६ १ च एव जयेद्दोषं ८ २ | चयादीन् यान्ति सद्योऽपि ६ १३७ चिकित्सितं ज्वरे रक्ते ६ ६१ चिकित्सेदनुबन्धे तु ६ २२ | चित्रकोऽग्निसमः पाके १२ ६ ९ | चिप्पे च द्वयङ्गुले विध्ये ६ १२ ९ | चैत्यश्मशानाऽयतन ६ १०३ चैलवेणिकया बद्धा

पृष्ठ 377

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 377 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सूत्रस्थानम् ] श्लोकानुक्रमणिका छ छायामत्येति नात्मीयां छेद्यं भेद्यं व्यधो मन्थो ज जघन्यमध्यप्रवरे जत्रूर्ध्वकफवातोत्थ जन्तुजुष्टं जले मग्न जयेत्कषायतिक्तोष्णं जलार्द्रास्तालवृन्तानि जले स्थितामहोरात्र जलौकः क्षारदहन जलौकसस्तु सुखिनां जाठरेणाग्निना योगाद् जातुषं मरूप्यादि जायते विपुलं चायुः जीरकहिङ्गुविडङ्गं जीर्णज्वरप्रतिश्याय जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं जीर्णाजीर्णविशङ्कायां जीर्णान्तिकं चोत्तमर्या जीर्णाग्रहणी दोष जीर्णे हितं मितं चाद्या जीवनं तर्पणं हृद्यं जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं जीवनी बृंहणी कण्ठ्या जीवनीयौषधक्षीर जीवन्तझुञ्भवेडगज जीवन्तीकाकोल्यौ मेदे जीवन्तीजलदेवदारु ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नाश्च ज्वरासृपित्तवीसर्प ज्वरेऽतिसारे हृन्मूर्धरोगे त तं तथैवानुवर्तेत तक्रारिष्टखलोद्दाल तज्जयाय घृतं तिक्तं तण्डुलीयकमूलानि तण्डुलीयो हिमो रूक्षः ततः क्वाथाच्चतुर्थांशं ततः प्रमृज्य मृदुना ततः प्रसारिताङ्गस्य अ ० अंक ततः सायं प्रभाते वा १२ ३३ ततः स्थानान्तरं प्राप्त २६ २ ९ ततः स्नेहदिनेहोक्तं | ततश्चानेकधा प्रायः १८ ३१ ततस्तं मर्दनस्वेद २१ १ ततो मध्यमयागुल्या ६ १४१ ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा ६ १६८ तत्प्रदेशिन्यग्रपर्व ३ ३ ९ तत्र मेदोऽनिलश्लेष्म २१ १ ९ तत्र योज्यं लघु स्निग्धम् २६ २७ तत्र रूक्षो लघुः शीतः २६ ३५ तत्र संशोधनैः स्थौल्य ९ २० तत्रस्थमेव पित्तानां २८ ४३ तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् ७ २ ९ तत्रानुलोमिकं स्नेह १५ ३४ तत्रान्यस्थानसंस्थेषु १ ९ ३ तत्राभ्यङ्गरसक्षीर ५ २३ तत्रास्थानि स्थितो वायुः १६ २४ तत्रोपवासवमन ४ ७ तथा चत्वरचैत्यान्त ६ ६३ तथाप्यशक्ये वारङ्गं २ १ ९ तथा लाङ्गलिकादन्ति ५ १ तथा शारपदेन्द्राभ ६ १७१ तथा स लभतें शर्म ६ ८६ तथा स्वधातुवैषम्य ११ ४१ तदभावे च भूमिष्ठम् ६ ९ ४ तदर्थकारि वा पक्वे १५ 5 ७ तदाश्रया मषव्यङ्ग २०: ३७ तदेवालवणं शीतं १३ m २३ तद्गुणा तिक्तमधुरा ५ 5 ३३ तद्गुणा वारुणी हृद्या ३० ५ तद्ध्यभिष्यन्द्यरूक्षं च तद्वच्च कुक्कुटो वृष्यः २ ९ तद्वत्कुलत्थवरक १६ ३४ तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्य ३ ५० तद्वदामलकं शीतं ७ २६ तद्वद्घटी हिता गुल्म ६ ८३ तद्वन्मस्तु सरं स्रोतः १ ९ ३ ९ तद्विधस्तद्विधे देहे -२३ ४ तन्निबद्धाः शिरास्नायु १ ९ २८ तयोर्वान्तविरिक्तस्य अ ० अंक ३ १८ २८ तरुणास्थिसिरास्नायु 22२८ २७ तर्कारीवरुणं स्वादु २ ९ ३२ तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठै ४ २३ तर्पकः सन्धिसंश्लेषा २८ V ४६ तर्पणं पुटपाकं च २७ 2 २३ | तर्पयित्वा पितॄन् देवान् 2 १२ ७१ तलप्रच्छन्नवृन्ताग्रं 2 २६ १५ तस्माच्चिकित्सार्द्ध इति X १४ २१ तस्माद्विकारप्रकृती ४ १२ तस्मान्नैकरसं द्रव्यं १ ११ तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्ण १४ १२ तस्य बस्तिर्मृदुलघु १२ १२ ताल्लक्षयेदवहितो १३ १ ९ ता अप्यसम्यग्वमनात् १ ९ ४८ ताडयन् पीडयंश्चैनां १३ २० तापयन्ति तनुं तस्मात् २७ ४३ तामेव वा सिरां विध्येत् ११ २६ | ताम्बूलं क्षतपित्तास्र ७ ६२ | ताम्रतातोदकण्ड्वाद्यै ३८ ताम्रीशलाका द्विमुखी २८ २ ९ तालपत्री बिडं चेति ३० २१ तिक्तं कटु च भूयिष्ठ ६ ४६ | तिक्तः कषायः कटुको ४ ३० | तिक्तः कषायो मधुरः १२ ३४ | तिक्तः पटोली त्रायन्ती ५ ५ तिमिरोर्ध्वा निलाध्मान ८ २४ | तिलकल्कः समधुको १२ V22 ४५ तिलचूर्णश्च सस्नेह ९ | तिलपिण्याकविकृतिः 55 ५० तीक्ष्णं व्याप्नोति सहसा ६८ तीक्ष्णमद्यदिवास्वप्न १६ Ww ४३ तीक्ष्णाञ्जनाभितप्ते तु ६ ५ ९ | तोक्ष्णैर्वमननस्याद्यैः ७ ३२ तीक्ष्णो गृञ्जनको ग्राही ७ ४३ तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी ६ १५८ | तुल्येऽपि काले देहे च २५ २८ | तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंश ५ ३५ तृट्कुष्ठविषवीसर्पान् १२ २६ | तृणधान्यं पवनकृत् १२ ४८ तृतीयोऽपि चतुर्थोऽपि ७ २५ तृष्णाकासश्रमश्वास

पृष्ठ 378

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 378 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाङ्गहृदये तृष्णा क्षय: प्रतमको तृष्णाया विग्रहात्तत्र तृष्णोष्णदाहपित्तास्र तेऽग्निवेशादिकांस्ते ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति ते रसानुरसतो तेषां कायमनोभेदाद् तेषां विद्याद्रसं स्वादुं तेषामाहरणोपायौ ते सुखोष्णाम्बुसिक्तस्य तैरेव चानयेन्मार्गं तैरेव वा द्रवैः पूर्णं तैर्दृढैरस्थिसंलग्न तैलं त्वरामां शीतेऽपि तैलं प्रावृषि वर्षान्ते तैलं स्वयोनिवत्तत्र तैलाद्रसं दशगुणं तैश्च तिम्नः प्रकृतयो तैस्तैरुपायैर्मतिमान् तोयक्षीरेक्षुतैलानां तोयाग्निपूज्यमध्येन त्यक्तद्रवत्वं पाकादि त्यजेदार्तं भिषग्भूपैः त्यागः प्रज्ञापराधानाम् त्रयस्त्रिंशदिति प्रोक्ता यो निरूहाः स्नेहाश्च त्र्यङ्गुलास्यं भवेच्छृङ्गं त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रिश्चतुर्वा मृदौ तंत्र त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां त्रिवर्गशून्यं नारम्भं त्रिविधं त्रिविधे दोषे त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा त्रीनेव समया वृद्धया त्वशिरास्नायुपिशित त्वग्दाहो वर्तिगोदन्त त्वचि मांसे सिरास्नायु द दंशस्य तोदे कण्ड्वां वा दक्षस्तीर्थात स्त्रार्थो दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि अ ० अंक २ १३ दण्डकालसकं नाम ४ ११ दत्ते तूत्तानदेहस्य १६ दत्ते पादतलस्कन्ध १ ४ दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे २ ९ ७५ दन्तकाष्ठस्य हासस्य १० ४४ दन्तप्रपीडनोत्कास १ २१ दन्तहर्षे दन्तचाले १० १२ दर्भमूलहिमोशीर २८ १ ९ दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः १ ९ ५२ | दर्शनाद्यैरवहित २८ ३३ दशमूलमनोह्वालं १७ ११ दशमूलेन च पृथक् २५ ७ दशाङ्गुलाऽर्धनाहान्तः १६ १३ दाडिमं रजतं तक्रं १६ १२ दारणं मर्मसन्ध्यादि ५ ५५ | दारुशुष्कमिवानामे २० ३८ दाहतृष्णाप्रशमनं १ १० दिग्धां वर्तिं ततो दद्यात् २८ ४७ दीपनं कफवातघ्नं ५ ८४ दीपनं भेदनं शुष्क २ ४४ दीपनं भेदनं हन्ति १२ x ११ दीपनं वृष्यमायुष्यं a ३४ दीपनं शिशिरस्पर्शं ४ x ३२ दीपनः पाचनो रुच्यः १५ 2 ४६ दीपनी पाचनी मेध्या १ ९ a ६५ दीपनैः पाचनैः सिद्धाः २५ zo २६ | दीप्ताग्निं त्वागतस्नेहं १० ४१ दीप्ताग्नीनाञ्च भैषज्य २१ a १३ | दीप्तान्तराग्निः परिशुद्ध ८ v ४४ दीर्घकालस्थितं मद्यं २ R ३० | दुःखावचार्यशस्त्रेषु ८ v २१ | दुष्टवातविषस्तन्य ८ U ३५ दुष्टीभवेच्चिरं चात्र १२ RZ ७५ दूर्वाऽनन्ता निम्बवासा २५ ८ दूष्यं देशं बलं काल ३० ४२ दृग्दौर्बल्येऽनिले पित्ते ३० & ४१ दृग्बलं पञ्चसु ततो दृष्टापचारजः कश्चित् २६ Wam ४३ | देहवाक्चेतसां चेष्टाः १ २८ देहस्य भवतः प्रायो २३ २ ९ दैर्घ्यान्निशानामेतर्हि अ ० अंक ८ १३ दोषकोपाभिघातादि १ ९ २७ दोषगत्याऽतिरिच्यन्ते २० २० | दोषधातुमला मूलं ८ ४८ दोषशेषस्य पाकार्थम् २० २ ९ | दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति २७ २१ दोषा एव हि सर्वेषां २२ ५ दोषादिज्ञानतद्वेद २२ २० दोषादीनां यथास्वं च १ २२ दोषा यान्ति तथा तेभ्यः १२ ५५ दोषौषधादिबलतः २१ १८ द्रव्यमूर्धागमं तत्र १७ ९ द्रव्यमेव रसादीनां २५ १३ | द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं १० २६ द्वाविंशतिरिमेऽध्यायाः २ ९ ११ द्विद्वारानालिकापिच्छ १८ ५ ९ द्विधा स्वपरतन्त्रत्वाद् २२ ८ द्विष्टविष्टम्भिदग्धाम २ ९ २७ द्वे द्वादशाङ्गुले मत्स्य ६ १२६ | द्वे शलाके तु तीक्ष्णस्य ६ १३ ९ द्वे षट् सप्ताङ्गुले घ्राणे ९ ८ | द्व्यङ्गुलोच्चां दृढां कृत्वा २ १६ ध ५ ७७ धाना विष्टम्भिनी रूक्षा १० १८ धान्यं त्यजेत्तथा शाकं ६ १५४ धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं १३ ३ | धारयेत्तु सदा वेगान् १ ९ ३० | धारयेत् पूरणं कर्णे १८ ५४ धारयेत्सततं रत्न १६ um ४६ धूपयेन्टुं षड्ग्रन्था १३ ११ धूमं पीत्वा कवोष्णाम्बु ३० & २ धूमगण्डूषदृक्सेक २८ Y ३५ | धूमनेत्रार्पितां पातु २ ९ Z ६७ धूमवर्ज्येन विधिना १५ Z ६ | धूमिका मधुहा चेति १२ Z ६७ धूमोऽकालेऽति पीतो वा २४ Z १४ धौतैरकर्कशैः क्षीरि २० 0 ३० ध्मानं विरेचनश्चूर्णो १२ ~ ५७ | ध्याममण्डलता वस्त्रे २ ~ ३७ न १४ 2 ३ नक्तंदिनानि मे यान्ति m ९ नक्तमालद्विरजनी

पृष्ठ 379

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 379 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सूत्रस्थानम् ] श्लोकानुक्रमणिका नक्तान्ध्यवाततिमिर न चात्र यन्त्रणा नापि न चोनाष्टादशे धूमः ताग्रं पृष्ठतो दीर्घ न तामत्युपयुञ्जीत न तुदेन्न च कण्डूयेत् न तूनषोडशातीत नतोऽग्रे शङ्कुना तुल्यो नन्दीमाषक लूट न पिबेत्पङ्कशैवाल न भुक्त्वा न द्विजैश्छित्वा नयने ताम्यति स्तब्धे न रात्रावपि शीतेऽति नवं धान्यं तिलान् नवज्वरातिसाराधः नवमन्नं वसां तैलं न शोधयति यद्दोषान् नष्टनिद्राऽतिनिद्रेभ्यो नस्याभ्यञ्जनगण्डूष नहि मांससमं किञ्चिद् नाक्रामेच्छर्करानोष्ट नाञ्जयेद्भीतवमित नाडीकलायगोजिह्वा नाडीयन्त्राणि सुषिरा नाडीरेवंविधाश्चान्या नातितीक्ष्णमृदुः श्लक्ष्णः नातितीव्रमदा लघ्वी नातिवेगं न वा मन्दं नातिशीतोष्णवाताभ्रे नात्यच्छसान्द्रं नोनाति नात्युष्णशीतं लघु नाद्यादजीर्णवमथु नानाविधानां शल्यानां नाभिरामाशयः स्वेदो नाभिष्यन्दि न वा रूक्षं नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नारिकेत्नोदकं स्निग्धं नावनं लङ्घनं चिन्तां नावीर्यं कुरुते किञ्चित् नासापुटं पिधायैकं नासायां नासिकावंश अ ० अंक २४ ६ नासास्यशोषे वाक्सङ्गे २० ३३ नासिकां न विकुष्णीयात् २० ३१ नाहे पञ्चाङ्गुलं पुंसां ७ निकुम्भकुम्भत्रिफला ६ w १६३ नित्यं हिताहारविहार २ ९ a ४२ निद्रानस्याञ्जनस्नान २७ 2 ६ निद्रानाशादङ्गमर्द २५ z w ३२ निधाय युक्त्या बध्नीयात् ६ ९ २ निरन्नप्लीहविभेदि I ६ निरूहमात्रा प्रथमे w ४० निरूहोऽन्वासनं बस्ति २४ १ निर्घातनोन्मथनपूरण २३ २२ निर्भुज्य पिचुना २ ९ ३ ९ निर्याति शब्दवान् स्याच्च १८ २ निर्वापयेत्ततः साज्यैः १३ निर्वाप्य पिष्ट्वा तेनैव १४ ६ निर्विबन्धं प्रवर्तन्ते ५ ६४ निर्विषाः शैवलश्यावा १६ १५ निर्हरेद्वमनस्यातः १४ ३५ निवृते तु कुपितो २ ३४ निवातेऽन्तर्बहिः स्निग्धो २३ २३ निवांते तर्पणं योज्यं ६ ७७ निशां सुप्तं सुजीर्णान्नं ११ निशाहर्भुक्तवान्ताहः २५ १५ निशि चात्ययिके कार्ये ३० २४. निशे बृहत्यौ हपुषा ६ ९ निश्यन्यथा वातकफाद् २६ निष्पद्यन्ते यतो भावा २७ ९ निहन्यादपि चैतेषां १ ९ ४३ | नीचरोमनखश्मश्रु २७ ५२ नीत्वा राजी रसे ताम्रा ४ नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्ग १ नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु १२. २ नैकरूपा रुजोऽस्थिस्थे ५३ | नैकः सुखी न सर्वत्र ५ ३२ नोर्ध्वजत्रुगदश्वास ५ १ ९ न्यग्रोधपिप्पलसदा ७ ६३ न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः ९ १४ न्यूनो यवादनुयवः २० १ ९ प ३० ३७ पक्वं हिध्मावमथुजित् अ ० अंक २० ४ पक्वतालकपोताभं २ ३६ पक्वमाशु जरां याति २५ १७ पक्वलिङ्गं ततोऽस्पष्टं १५ २ पक्वाशयकटीसक्थि ४ ३६ पक्वेऽल्पवेगता म्लानिः २१ ७ पक्षाद्विरेको वमिते ७ ६४ पचेत्प्रदीप्तैरग्ग्राभं २ ९ २८ पच्यमानो विवर्णस्तु १ ९ ८ पञ्चकेष्वेकमेवाम्लो १ ९ १८ पञ्चमूलं महद्व्याघ्यौ १ ९ २ पञ्चमेऽथ तृतीये वा २५ ४१ पञ्च वा सप्त वा पित्ते ३० २ ९ | पटोलकटुरोहिणी २८ ७ | पट्वम्लमधुराः स्निग्धाः ३० ३२ पत्तूरो दीपनस्तिक्तः ३० १७ | पथ्यामलकमृद्वीका १८ २५ पथ्याः समासात्ता नद्यो २६ ३८ | पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धि १८ ४८ परं वातहरं स्निग्धम् १२ ३० परूषकं वरा द्राक्षा १७ १२ पर्वसु स्थूलमूलानि २४ ३ पलाण्डुस्तद्गुणन्यूनः १८ १३ | पश्चाच्चिकित्सेत् तूर्णं वा २० २८ | पाकः फलानामामानां २ ३३ | पाचनं दीपनं क्षुत्तृड् १४ २६ पाचयित्वा हरेच्छल्यं १६ १४ पाटलावासितं चाम्भः ११ ३ ९ पाणिभ्यां मथ्यमानेन ८ १ ९ | पाण्डूदरातिसारार्शो ३१ | पादेनापथ्यमभ्यस्तं ७ ७ पादौष्ठत्वक्करैः श्यावैः १ ९ ७ ९ पानकं पञ्चसारं वा २२ २६ पानपं पाययेन्मद्यं २८ ८ पार्थिवं गौरवस्थैर्य २ २७ | पालङ्क्यावत्स्मृतश्चञ्चुः ८ ५३ पाषाणगर्भहस्तस्य १५ ४१ पिण्डो रसक्रिया चूर्ण १५ ४२ पित्तं पञ्चात्मकं तत्र ६ १५ पित्तं याति चयं कोपं | पित्तरक्तोत्थयोर्बन्धो ६ १२७ पित्तस्य सर्पिषः पानं

पृष्ठ 380

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 380 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाङ्गहृदये पित्ताज्ज्वरातिसारान्त पित्तावसानं वमनं पित्ताविरोधि नात्युष्णं पित्तास्रकोपतृण्मूर्च्छा पित्तेन पद्मकाद्यैस्तु पित्ते मन्दोऽनलः शीतं पित्ते स्वादुहिमौ साज्य पित्तोत्तरे वातमध्ये पिधाय च्छिद्रमेकैकं पीडनाक्षमता पाकः पीडितेऽन्तर्गते स्नेहे पीतदुग्धदधिस्नेह पीतविण्मूत्रनेत्रत्वक् पीते विषे गरेऽपच्यां पीनसे मुखरोगेषु पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च पीनसाक्षिशिरोहृद् पीवरोरुस्तनश्रोण्यः पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे पुटपाकं प्रयुञ्जीत पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीका पुरीषे वायुरन्त्राणि पुरीषे वायुरन्त्राणि पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्य पूर्णेऽब्देऽङ्गुलमादाय पूर्वो धातुः परं कुर्याद् पृथु. कुठारी गोदन्त पेयं नोष्णोपचारेण पेयां न पाययेत्तेषां पेयां विलेपीमकृतं पेया च पञ्चप्रसृता पेश्यस्थिसन्धिकोष्ठेषु प्रकाशक्षमता स्वास्थ्यं प्रकाशयेन्नापमानं प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षि प्रक्षालनादि दिवसे प्रक्षाल्य तैलप्लोताक्तं प्रक्षिप्य बस्तौ प्रणयेत् प्रक्षिप्य मुष्ककचये प्रच्छर्दने निरूहे च प्रच्छाद्य मांसपेश्या अ ० अंक ८ ९ प्रच्छाद्यमौषधं पत्रैः १८ ३२ प्रच्छानं पिण्डिते वा स्यात् १६ ११८ प्रच्छानेनैकदेशस्थं १७ १६ प्रतिमर्शः क्षतक्षाम १७ ४ प्रतिलोममनुत्तुण्डं ११ १६ प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा १ ९ ५८ प्रत्यादित्यं निषण्णस्य ६ ५६ प्रपीडयेत्तथा नाभिं २१ १० प्रभूतकृमिमज्जासृङ् २८ ४ प्रभूते शोधनं तद्धि १ ९ ७६ प्रयुज्यमानं लभते १७ २३ प्रयोगः शमयेद् व्याधिं ११ ७ प्रलम्बि मांसं विच्छिन्नं १ ९ ९ प्रवर्तयन् प्रवृत्तांश्च २७ 25 ११ प्रवर्तयत्क्षुतिं सक्तां ३१ प्रवातयानपानाध्व ४ १६ प्रवाहिकायां शूलिन्यां १५ प्रवृत्तिः सविबन्धा वा ६ ६ ९ प्रशस्ता लेखने ताम्री २४ x १३ प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः w ६ २ प्रसक्तवमथोः पूर्वे ११ २१ प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रि ११ २१ प्रसारणाकुञ्चनतः सन्धि ३ ३७ प्रसृतं बद्धयेदूर्ध्वं १ ९ १३ प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि ११ ३५ प्रहृष्टे मेहने जङ्घा २६ १२ प्राक्स्नेह एकः पञ्चान्ते ५ ६६ प्राङ्मध्योत्तरभक्तोऽसा १८ ४७ प्राङ्मुखं पाययेत् पीतो १८ २ ९ प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्मा १६ ४२ प्राणादिभेदात्पञ्चात्मा २८ १४ प्रातः श्लेष्मणि मध्याह्ने २४ ११ प्रातर्नागरधान्याम्भः २ २८ | प्रायेण फलमप्येवं ८ ५४ प्रायोऽम्लं पित्तजननं V2२ ९ ४४ प्रायो निर्भुज्यते तद्धि २७ 2 ४४ प्रिय: पिपीलिकादीनाम् १ 2 ९ ४२ प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयु ३० 2 १२ प्रीणनं जीवनं लेपः 5 ५ ५४ फ २ & ९ ७७ फलं कदल्यास्तक्रेण अ ० अंक २ ९ ७१ | फलानामवरं तत्र २६ ५४ फणितं गुर्वभिष्यदि २६ ५३ | फेनिलं जन्तुमत्तप्तं २० २६ फेनोर्ध्वराजीसीमन्त २८ २१ ब ३ २७ | बद्धस्तु चूर्णितो भग्नो ३० ३० बद्ध्वा विध्येत्सिरामित्थम् १८ 25 २१ बध्नीयाद्गाढमुरुस्फिक्कक्षा ५ ४८ बन्धनानि तु देशादीन् ८ vm २२ बधान्त्रजिह्वाबालाश्च १२ बलाका वारुणी युक्ता १३ m १६ बलाकोत्क्रोशचक्राह्व २ ९ x ५३ | बल्याः किलाटपीयूष १८ V २० बस्तिं प्रकल्पयेद्वैद्यः ४ x १० बस्तियन्त्राकृतीमूले w २७ बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः २७ 2 १४ बस्तिर्विरेको वमनं १८ 2 २४ | बस्तिशुद्धिकरं वृष्यम् २३ 2 १३ बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धं १० 2 • ८ बस्तिहृन्मूर्धजङ्घोरु १८ 2 ७ बस्तीस्त्रिरात्रमेवं च 2 ५३ बस्तौ रोगेषु नारीणां २८ 2 १५ | बहुपित्तो मृदुः कोष्ठः १ ९ 2 १ ९ | बहुमूत्रपुरीषोष्मा ८ ५५ बहुमेदः कफाः स्वप्युः २७ 2 ३० बालं पित्तहरं शीतं १ ९ 2 ६३ | बालमूलकवार्ताक १६ ~ २२ बालवृद्धकृशस्थूल १८ V १८ | बिन्दुद्वयोनाः कल्कादेः ५ ११ बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं १२ ४ बिसेनात्ते ततः शल्ये २० १४ | बुद्धिप्रसादं बलमिन्द्रि १ ९ ३३ | बृंहणं धन्वमांसोत्थ ६ १४३ | बृंहणं मधुरं मांसं १० ३४ | बृंहणं लङ्घनं वाऽल २८ ४५ बृंहणो लङ्घनश्चेति १० ३ | बृंहणो रसमद्याद्यैः १५ ३७ बृंहयेद् व्याधिभैषज्य ११ ४ ब्रह्मचर्यरतेग्रम्य ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्र ३५ | ब्रह्मा स्मृत्वाऽऽयुषो वेदं