श्रीगणेशाय नमः।

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी — पृष्ठ 381–387

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, दिल्ली · पृष्ठ 381–387

पृष्ठ 381

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 381 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सूत्रस्थानम् ] श्लोकानुक्रमणिका ब्राह्मे मुहूर्त उत्तिष्ठेत् भ भक्त्या कल्याणमित्राणि • भगन्दरार्बुदग्रन्थिदुष्ट भङ्गे च युञ्ज्यात्फलकं भजेन्मधुरमेवान्नं भद्रदारुनतं कुष्ठं भल्लातकस्य त्वङ्मांसं भवत्यल्पेन्धनो धातून् भवन्त्यतिविरिक्तस्य भवेद्गरीयोऽतिशृतं भस्मपांशु परिध्वस्तं भाषणं सामिभुक्तस्य भासो विरुध्यते शूल्यः भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये भिषक् द्रव्याण्युपस्थाता भीरुगर्भिण्यृतुमती भुक्तभक्तशिरः स्नात भुञ्जानो जाङ्गलैर्मासैः भूतानां तदपि द्वैध्या भूमिदेहप्रभेदेन भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टाः भेदानार्थेऽपरा सूची भेदि विष्टम्भ्यभिष्यन्दि भेषजक्षपिते पथ्यम् भोजनं च यथा भोजनं तृणकेशादि भोजनं हीनमात्रं तु भोज्योऽन्नं मात्रया पास्यन् भ्रमक्लमोरुदौर्बल्य म मण्डलाग्रं फले तेषां मण्डलाग्रं वृद्धिपत्र मत्स्यनिस्तलनस्नेहे मत्स्याः परं कफकराः मदनकुटजकुष्ठ मदनमधुकलम्बा मदापस्मारमूर्च्छाय मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्ल मद्यं न पेयं पेयं वा मद्यपीतेऽबलश्रोत्रे अ ० अंक २ १ मद्यविक्रयसन्धान | मधुकस्य च मृद्वीका २ २१ मधुपद्वादिशेषं च ३० ४ मधुरं लवणं किञ्चि २ ९ ५ ९ मधुरं श्लेष्मलं प्रायो ३ २८ मधुरैः सघृतैः स्तन्य १५ ५ मधुसर्पिर्वसातैल ६ १३४ मधूकं मधुकं बिम्बी ३ ८ मध्यमं कफवातघ्नं १८ ४२ मध्येऽस्य त्र्यङ्गुलं छिद्र ५ २ ९ मध्येष्वेष्वेव मध्योऽन्यः ७ ४५ मध्योर्ध्ववृत्तदण्डां च १२ ४२ मन्थानुपानः क्षैरेयो ७ ३८ मन्दघर्षाश्रुरागेऽक्ष्णि ७ ४० मन्दवह्निमसंशुद्ध १ २७ मन्याशिरः कर्णमुखा ३० ६ मन्यास्तम्भे स्वरभ्रंशे २० १२ मयूरकण्ठतुल्योष्मा २ ९ ३७ मर्मनष्टं पृथङ्नोक्तं १४ ४ मर्महीने यथासन्ने १ २३ मर्शश्च प्रतिमर्शश्च १२ ७८ मर्शे च प्रतिमर्शे च २६ ९ मलानामतिसूक्ष्माणां ६ ८८ मलानुलोमनी पथ्या ४ २८ मसूरदलवको द्वे २ ९ ३४ मसूराकारपर्यन्तैः ८ ३ ९ मस्तुदण्डाहतारिष्ट ८ ३ ' मस्तुनि स्यात्कपोताभा १६ २५ मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा ७ ७४ | मांसं गण्डार्बुदग्रन्थि मांसं सद्योहतं शुद्धं २६ ५ मांसच्छेदोऽतिरुग्रौक्ष्याद् २६ १ मांसदाहो मधुस्नेह ७ ३७ मांसधावनतुल्यं वा ६ ६७ मांसप्रणष्टं संशुद्धया १५ ३ मांसले निक्षिपेद्देशे १५ १ मांसानुगस्वरूपौ च ५ ४० मांसेऽक्षग्लानिगण्डस्फिक् २ ९ ४१ मात्रां त्रिपलिकां कुर्यात् ३ २ ९ | मात्राबस्तिः स्मृतः स्नेहः २० २७ मात्रा विगणयेत्तत्र अ ० अंक २ ४० मात्रागतमुपेक्षेत ९ २७ | मात्राशी सर्वकालं स्यात् १ ९ 2 ४१ मात्रासहस्राण्यरुजे २७ 2 १ माधुर्यादविदाहित्त्वा १० 2 ३३ मानुषं वातपित्तासृग् २४ x १७ मार्द्वीकं लेखनं हृद्यं ७ 9 ३ ९ | मालतीमल्लिकापुष्पै १० २४ | माषनिष्पाव़शालूक ६ १७० माषोऽत्र सर्वेष्ववरो 2282 २५ १८ मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः ३० २३ मिथ्यायोगः समस्तो s सा २५ ३७ मुक्ता तु भाष्ययानाध्व ७ ४१ मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च 3 २३ ९ मुखैर्मुखानि यन्त्राणां १८ L ४४ मुचुण्डीसूक्ष्मदन्तर्जु २२ 2 १२ मुत्तोली मेढ्रग्रीवादौ २० & १६ मुद्द्रं माषं कलायं च ७ ४ मुद्गाढकीमसूरादि २८ १७ | मुद्रिकानिर्गतमुखं २७ 2 १८ मुष्ककस्नुग्वराद्वीपि २० & ७ मुस्तावचाग्निद्विनिशा २० o. ३५ मुहुर्मुहुर्विषच्छर्दि a ११ २३ | मूत्रं गोऽजाविमहिषी w ६ २ ९ मूत्रकृच्छ्रविकारेषु २५ z ३० मूत्रकृच्छ्रार्बुदग्रन्थि Z २५. ६ मूत्रवृद्धिक्षयोत्यांश्च १४ L २२ मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च ७ 9 ८ मूत्राघातप्रमेहाणां ३ m ४६ मूत्रेऽल्पं मूत्रयेत्कृच्छ्राद् ११ a १० मूर्धतैलं बहुगुणं ६ w ६८ मूर्धादिरोगाः सन्ध्यस्थि २ ९ 2 ४६ मूलाग्रजन्तुजग्धादि ३० 2 ४३ मूलाग्रेऽङ्गुष्ठकोलास्थि १८ 2 ४१ मृग्यं वैष्करिकं किञ्च २८ 2 १३ मृणालवलयाः कान्ताः २७ 2 ३३ | मृत्कपालाञ्जनक्षौम ५ 5 ६२ | मृदुपट्टात्तकेशान्तो ११ १८ मृदूनां कठिनानां च १ ९ ४४ मृद्वेणुदारुशृङ्गास्थि १ ९ ६८ | मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः २४ ७ मेदः शुक्रबलश्लेष्म ७८ अ ० हृ ०

पृष्ठ 382

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 382 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाङ्गहृदये मेदः शोफोदरार्शोघ्नः मेदःश्लेष्माम्रपित्तेषु मेहकुष्ठकृमिच्छर्दि मोचखर्जूरपनस मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्ध य य एव देहस्य समा यच्चान्यदपि विष्टम्भि यतेत च यथाकालं यतो गतां गतिं यदीरयेद्बहिर्दोषान् यथाकालमतो निद्रां यथा कुसुम्भादियुतात् यथाक्रमं यथायोगम् यथाऽणुरग्निस्तृण यथा निदानं दोषोत्थः यथापूर्वं शिवस्तत्र यथाबलं यथास्वं च यथायथं निरूहस्य यथायोगप्रमाणानि यथा वा स्नेहपक्तिः स्या यथा विकारविहितां यथास्वं च परिस्रावै यथास्वं प्रतिरोगं च यथास्वं यौगिकैः स्नेहै यथा स्वजन्मोपशयाः यदन्नं द्वेष्टि यदपि यदि च स्थिरमूल यदेकस्य तदन्यस्य यद्वालमव्यक्तरसं यन्त्रं विमुच्य मूर्च्छायां यमकं मण्डलाख्यं यवका हायनाः पांसु यश्चाग्नेयौषधक्वाथ यष्टीमधुसुवर्णत्वक् यात्यग्निर्मन्दतां तस्मात् यान्यहानि पिबेत्तानि यावत्पतत्यसौ बिन्दु यावत्पर्येति हस्ताग्रं युक्त्या वा देशकालादि युञ्ज्यात्तत् कफरोगेषु अ ० अंक ५ ७५ युञ्ज्यादनन्तमन्नादौ ६ १८ | युञ्ज्यान्नालाबुघटिका ५२ येनाभिवृष्टममलं ६ ww ११ ९ ये भूतविषवाय्वग्नि ६ ३३ | योगानिमाननुद्वेगान् योजयेत्सप्तरात्रेऽस्मा ११ ४५ योनिव्रणेक्षणं मध्ये २ ९ ४० यौगिकं सम्यगालोच्य ४ २५ र २ ९ २० रक्तपाकमिति ब्रूयात् १४ ५ रक्तपित्तकफोत्क्लेदि ७ ६५ रक्ताः श्वेता भृशं कृष्णा १ ९ ८४ रक्ते त्वतिष्ठति क्षिप्रं ४ २७ रक्तो महान् सकलमः १८ ३० रक्षन् रक्तमदाद्भूयः १२ ५८ रसं विपाकस्तौ वीर्यं ६ २७ रसाञ्जनस्य महतः ११ ४४ रसादिसाम्ये यत् कर्म १ ९ २० रसानां यौगिकत्वेन २५ २ ९ रसान् स्निग्धान् पलं पुष्टं १ ९ ३४ रसायनमिवर्षीणा १८ १५ रसाला बृंहणी वृष्या २८ १० रसासृङ्मांसमेदोस्थि १६ ३५ | रसे पाके च कटुकं २० ५ रसे पाके च कटुकम् १२ ६१ रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ११ ४२ रसेषु व्यपदिश्यन्ते ३० ३३ | रसैरसौ तुल्यफल ११ २७ रागरुग्दाहसंरम्भा ६ १०२ रागादिरोगान् सतता २७ ३ ९ रागो रक्ताच्च पाकः २ ९ ६१ राजीचिलिचिमाद्याश्च ६ ६ राजमाषोऽनिलकरो ६ ww ३१ | राजा राजगृहासन्ने २१ १७ रुक्शोफौ च कटीगुह्य १८ ४६ रुच्यं लघु स्वादुपाकं १६ २८ | रुजोऽतिवृद्धिर्दरणं २० १० रूक्षं कषायमधुरं २२ ३३ रूक्षपूर्वं तथा स्नेह १४ १६ रूक्षाः केवलवातार्ताः २२ १४ | रूक्षाः सक्षौद्रगोमूत्राः अ ० अंक १३ ३७ रूक्षेऽक्षि स्तब्धता शोथो २६ ४ ९ रूक्षोष्णमम्लं कासुम्भं १३ रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते ४ ३१ | रोगास्तु दोषवैषम्य १६ ४० रोचनं दीपनं हृद्यम् x ६ रोधशावरकरोध २५ २२ | रोपणं तिक्तकैर्द्रव्यैः 2 ३८ रोमकं लघु पांसूत्थं रोमहर्षो वमिर्दाहः २ ९ 2 १० रौक्ष्यलाघववैशद्य 5 ७६ २६ 0 २६ | लङ्घनं कार्यमा तु २७ 2 ४८ लक्ष्मी गुहामतिगुहां ६ १ लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः २६ ४४ लघुरम्लः कटुस्तस्मात् २५ लघु रूक्षोष्णतीक्ष्णं च १४ २३ लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यम् ९ २६ लट्वाकोकिलहारीत १० ४० लवण: स्यन्दयत्यास्यं ३ १२ लागयेद्धृतमृत्स्तन्य १८ १७ लाघवं कर्मसामर्थ्यं ६ ३५ लाघवार्तीकवर्तीर १ १३ लाङ्गला लोहवालाख्याः ६ १६१ लाला जिह्वौष्ठयोर्जाड्य ६ १०४ लालादिकोथनाशार्थं ११ १७ लिङ्गं क्षीणेऽनिलेऽङ्गस्य ९ ५ लूतादितन्तुविण्मूत्र ९ २२ | लेखनं रोपणं दृष्टि २८ १२ | लेखस्नेहनान्त्येषु १ १ | लोपाकजम्बुकश्येन २ ९ ७ लोहितं प्रभवः शुद्धं ६ ५४ व ६ १ ९ | वक्रर्जुतिर्यगूर्ध्वाधः ७ १ वक्रर्जुधारं द्विमुखं ५ ५८ वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषाः ६ १६४ | वचाजलददेवाह्व २ ९ १२ | वचाहरिद्रादिगणा ५ ५३ वडिशं करपत्राख्यं १७ 2. १४ वत्सक पूर्वाभा १ ९ a. ७ वदत्यन्ये तु न दिवा १ ९. a ५ ९ वदनं चापरिम्लानं

पृष्ठ 383

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 383 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सूत्रस्थानम् ] श्लोकानुक्रमणिका वमितं क्षामता दाहः वमेत् स्निग्धाम्ललवणैः वयोबलशरीराणि वयोहोरात्रिभुक्तानां वरं सौवर्चलं कृष्णं वराङ्गकौन्तीमधुक वरा शाकेषु जीवन्ती वरुणसैर्यकयुग्म वरुणादिः कफं मेदो वर्गो वीरतराद्योऽयं वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च वर्णः श्वेतो रसौ स्वादु वर्तको वर्तिका चैव वर्तिरङ्गुष्ठकस्थूला वर्त्मप्राप्तोऽञ्जनाद्दोषो वर्त्मरोगादृतेऽक्ष्णोश्च वयग्रि पिहितं मूले वर्षादयो विसर्गश्च वर्षादिषु तु पित्तस्य वर्षाशीतोचिताङ्गानां वर्षासु दिव्यनादेये वनेषु माधवीश्लिष्ट वलीभिराचितः श्यावः ' वह्निनैव च मन्देन वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जा वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं वातघ्नतैलैरभ्यङ्गं वातपित्तामयी बालो वातपित्तहरं वृष्यं वातभग्नाबलाल्पाग्नि वातव्याधिहरं हिध्मा वातश्लेष्महरं युक्त्या वातश्लेष्महरं शुष्कं वातस्योपक्रमः स्नेहः वाताच्छ्यावारुणं रूक्षं वातातपाध्वभारस्त्री वातादिधाम वा शृङ्ग वातार्तस्यन्दतिमिर वाताम्रमूर्ध्वगं रक्तं वातोल्बणेषु दोषेषु वायुनिर्वाहिणः शल्य अ ० अंक १८ २६ वारङ्गस्य द्विकर्णस्य १८ २२ वाराहं श्वाविधा नाद्या १ ९ १२ वार्ताकं कटु तिक्तोष्णं १ ८ वार्युष्णमच्छेऽनुपिबेत् १० २७ विकल्प्य कल्पयेद्बुद्ध्या २१ १४ विकारनामा कुशलो ६ ११५ विकारान् साधयेच्छीघ्रं १५ २१ | विकृताविकृता देहं १५ २२ | विकृतिर्दूतजं षण्ढं १५ २५ विचित्र पुष्पवृक्षेषु १४ ३१ विचित्रप्रत्ययारब्ध १२ ५४ विपित्तकफवातेषु ६ ४५ विट्श्लेष्मपित्तादिमलो २१ २० विडङ्गं नागरं क्षादः २३ ३० विड्वृद्धिजानतीसार ३० ८ वितानं पृथुलाङ्गादौ १ ९ १५ विदद्यात्फलवर्तिं वा ३ ५ विदधीत तदा तस्मा १२ 235 २५ विदध्यात्तेषु तेष्वेव ३ ४ ९ विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चि ५ २० विदार्यादिरयं हृद्यो ३ ३४ विदाहि कटु रूक्षोष्णं २ ९ a ८ विदाही गुरु विष्टम्भी ३ m ४४ विद्यात्कूपतडागादीन् १२ z ६. विद्यादध्यशनं भूयो w १४४ विद्रधिस्तिमिरं काचः १० विद्रधौ गुल्मजठर ११ | विद्रधौ पार्श्वशूले च २१ विधिस्तस्य निषण्णस्य १ ९ ६ ९ विध्येद्धस्तशिरां बाहा ५ २७ विन्यस्तपाशः सुस्यूतः ५ ६५ विपक्षशीलनात्पूर्व ६ w १०५ विपरीतं यदन्नस्य १३ १ विपरीतगुणेच्छा च २७ ४० विपरीतनतश्चान्ते १६ १० विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः २६ ५५ विबन्धं स्रोतसां गुल्मं १६ ६ विबन्धगौरवोद्गार १८ १० विबन्धानाहविष्टम्भ १ ९ १ विमलेन्द्रियता सर्गो २ ९ ५२ विरिचा भेदनीयै अ ० अंक २५ १४ | विरुद्धं शुद्धिरष्टा ७ ३३ | विरेकसाध्या गुल्मार्शो ६ ८१ | विरेचनं बृंहणं च १६ २३ | विवर्जयेद्दिवास्वप्न २५ ४ | विवर्तते साध्ववगाहते १२ ६४ विवृद्धो दहति क्षिप्रं ११ २ ९ विशेषात्त्वग्गतं शल्यं ७ विशेषात्पयसा मत्स्या १ ४० विशेषादत्र सेकोऽम्लैर्लेपो ३ २५ विशेषादर्शसां पथ्यः ९ २८ | विशेषाद्दुर्बलस्याल्प १८ ४० विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान् १ ९ ८६ विशेषाद्वमनं यूषः १४ २४ | विषभुक्ताय दद्याच्च ११ ३२ विषाग्निशस्त्र नि २ ९ ४ विषाभिघातपिटिका १ ९ ४ ९ विषे क्षाराग्निदग्धे च १ ९ ७८ | विषे भुजङ्गो कीटेषु २ ९ १ विष्टब्धमनिलाच्छूल १५ ९ विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं १५ १० विष्टम्भिनी यवसुरा ६ १०७ विसर्पकोठकुष्ठाक्षि ५ ४५ विसर्पविद्रधिप्लीह ५ १३ विसर्पविद्रधिप्लीह ८. ३४ विसूच्यामतिवृद्धायां १८ ९ | विसेक्षुमोचचोचाम्र ४३ विस्तारे द्व्यङ्गुलं सूक्ष्म २७ १३ वृत्तं पृथु चतुष्कोणं २२ २७ | वृत्ता गूढदृढाः पाशे २७ २८ | वृद्धबालाबलक्लीब २६ ३४ वृद्धिं मलानां सङ्गाच्च १२ ५ ९ वृद्धिः समानैः सर्वेषां ८ ५१ वृद्धिपत्रं क्षुराकारं २३ वृषं तु वमिकासघ्नं ८ ४६ वृषता क्लीबता ज्ञान १३ ३३ | वृष्यः शीतोऽम्रपित्तघ्नः ६ १५७ वृष्यः स्थैर्यकरो मूत्र १४ १३ वृष्याः क्षीणक्षतहिता ' १४७ | वेगान्न धारयेद्वात १४ १७ | वेत्राग्रबृहतीवासा १८ ४ ९ वेदनामिति स्नेहो

पृष्ठ 384

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 384 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाङ्गहृदये वेल्लन्तरारणिकबूक वेल्लापामार्गव्योष वेष्टनं त्रासनं सेको वेवारो गुरुः स्निग्धो व्यक्ताम्ललवणस्नेहं व्यक्ताव्यक्तं जगदिव व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति व्यम्लं तु पाटितं शोफं व्याधिमार्दवमुत्साह व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्री व्यानेऽन्ते प्रातराशाय व्यापिनामपि जानीयांत् व्यायामजागराध्वस्त्री व्यायामस्निग्धदीप्ताग्नि व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्या व्यूहनेऽहिफणावत्रौ व्योषकट्वीवराशिग्रु व्रणः सञ्जायते प्रायः व्रणाक्षिरोगसंशुद्ध व्रणे श्वयथुरायासात् व्रणो निः शोणितौष्ठो यः श शकृतः पिण्डिकोद्वेष्ट शकृन्निर्हृत्य वा किञ्चित् शकृन्मूत्रविबन्धघ्नं शतधौताज्यपिचव शतपर्वककान्तार शतानि सप्त चाष्टौ च शतावर्यङ्कुरास्तिक्ता शत्रुसत्रगणाकीर्ण शमं च वातकफयोः शमने शल्लकी लाक्षा शम्याख्यं तादृगच्छिद्रं शम्य गुरूष्णं शघ्नं शरीरधातुसामान्याद् शर्करेक्षुविकाराणां शल्काजाम्बवौष्ठानां शल्लकी कुङ्कुमं माषा शस्तं धीस्मृतिमेधाग्नि शस्तमास्थापने हृद्यं शस्तास्तत्र प्रलेपाश्च अ ० अंक १५ 2 २४ शस्त्रक्षाराग्नयो १५ 2 ४ शस्त्राणां खरधारत्व १३ m २ | शस्त्रादिसाधनकृच्छ्रः ६ w ४१ शस्त्रेण वा विशस्यादौ m ४७ शस्त्रेऽवचारिते वाग्भिः a ९ १८ शाकं पाठाशठीसूषा ७ ५ शाखागताः कोष्ठगताश्च २ ९ ४८ शाखावातहर साम्ल %१४ १८ शालिमुद्गसिताधात्री 2८ ५० | शिखिकण्ठाभधूमार्चिः n १३ ३ ९ | शिरः स्कन्धोरुपृष्ठस्य १२ w १ ९ | शिरः श्रवणपादेषु v २ १४ शिरसः श्लेष्मधामत्वा i७ ४७ शिरस्यभिहते पाण्डु 6१३ १७ शिरीषवासावंशार्क २५ w ३१ शिरोऽक्षिकूटनासौष्ठ १४ I २५ शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यम् 2२ ९ १ शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तु to ६ ३० शीघ्रजन्म तथा सूप्यं २ ९ १ शीतकाले वसन्ते च २ tom ९ ५६ शीतशूलक्षये स्विन्नो To | शीता महामृगास्तेषु ४ ३ शीताम्बुधारागर्भाणि १८ ५५ शीतेऽग्यं वृष्टिघर्मेऽल्पं ६ १२३ शीतेन कोपमुष्णेन २६ ४७ शीते मध्यन्दिने ग्रीष्मे ५ ४६ शीतोद्भवं दोषचयं २४ ८ शीतोपचारपित्तास्र ६ ९९ शीतोष्णं तूलसन्तान ४३ शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः ९ १ ९ शीलयेच्छालिगोधूम २१ १६ | शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु २५ १ ९ शुक्तं मद्यं रसो मूत्रं ६ १३० शुक्तिशङ्खोद्रशम्बूक ६ ६४ शुक्तीः क्षीरपकं शङ्ख ५ ५१ शुक्तौ प्रलम्बयान्येन २५ ३६ | शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत २१ १५ शुचि सूक्ष्मदृढाः पट्टाः ५ ३७ शुद्धानां दत्तबस्तीनां ५ ८० शुद्धे हृदि ततः शाणं ७ २० | शुष्ककासश्रमात्यग्नि अ ० अंक ३० १ शूकजेषु वरस्तत्र ३० शूकशिम्बीजपक्वान्न ३२ | शृङ्गबेराम्बु साराम्बु २८ २५ | शेषौ वसा तु सन्ध्यस्थि २ ९ २४ | शोणितप्रभृतीनां च ६ ७२ शोधनं त्वतियोगेन १ ९ ८५ शोधनं शमनं चेति ५ २८ | शोधनस्तिक्तकट्सम्ल ५१ शोधयेच्छोधनैः काले I १४ शोफगण्डकृमिग्रन्थि ६ ७० शोफोदरार्शो ग्रहणी ९ शोषो हिध्मा च कार्योऽत्र 2828 ३४ श्यामादन्तीद्रवन्ती २१ ४ श्रुतचरितसमृद्धे ८ श्लेष्मणः स्नेहकाठिन्य २ ९ ५० श्लेष्मणाऽनुगता तस्मात् ४ ९ श्लेष्मणो विधिना युक्तं ३ २ श्लेष्मा तु पञ्चधोरस्थः २६ | श्वपचाविव विज्ञेयौ १२ श्वयथुग्रस्तवारङ्गं १७ १५ श्वासकासप्रतिश्याय ६ ६२ | श्वासकासप्रसेकार्शो १३ ८ श्वासहृल्लासवीसर्प m ३ ७ | श्वैत्यशैत्यश्लथाङ्गत्वं १२ x २० ष २० o १५ षट्पञ्चकाः षट् च पृथग् x ४ ३५ षड् द्रव्यमाश्रितास्ते च २७ 2 ४७ षड्रसं मधुरप्रायं २ 2 ९ ५८ | षड्विंशतिः सुकर्मारै २ 2 ९ ७४ षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो ८ ४२ ष्ठीवनक्षवथूद्गार 2 ७ ६६ स २२ 2 ४ संरम्भारुचिदाहोषातृड् ६ ५३ संसर्गाद्रसरुधिरा ३० १६ स एव कुपितो दोषः २३ ३ | सकृदेवाहरेत्तच्च ११ २० सकेसरं चतुर्जातं २ ९ २ ९ सक्तुभिः षोडशगुणै २० १३ सक्षारलवणं तैलम् ७ २८ | सङ्कोच्य दक्षिणं सक्थि ६ ६५ सङ्गाङ्गभङ्गसङ्कोच

पृष्ठ 385

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 385 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सूत्रस्थानम् ] श्लोकानुक्रमणिका सङ्ग्राहि मूत्रशकृतो सङ्ग्राहि वातपित्ता सतिक्तं स्वादु यत्पीलु सतिक्तकटुकक्षारं सतिक्तोषणमैरण्डं सतुषोरणमरुता सतोदकण्डूः शोफस्तं सद्यः सद्योव्रणान् सन्दंशाभ्यां त्वगादिस्थं सन्दिग्धनावं वृक्षं च सन्धानकारी मधुरो सन्धुक्षिताग्निं विजित सन्धौ साधारणे तेषां सपूतिमांसं सोत्सङ्गं स पेयोऽर्शोऽग्निसादाश्म सप्तपर्णकरञ्जार्क सप्तमे सप्त तान्यष्टौ सबाष्पैश्च यदोत्तिष्ठेद् समं मेहनमुष्के च समग्रगुणसारेषु समन्तादप्यहोरात्रम् समस्थूलकृशाभुक्तम् समानोऽग्निसमीपस्थः समाप्यते स्थानमिदं समाहितमुखाग्राणि समीक्ष्य सम्यगात्मान समीरणातपायासैः सामो मृदुररुक् शीघ्रं सम्पृक्ताद्दुष्टशुद्धाम्रा सम्भिन्नालापं व्यापाद सम्मुखो यन्त्रयित्वा सम्यग्गत्या च धातूना सम्यग्दग्धे तवक्षीरि सम्यग्धीनातियोगाश्च सम्यग्योगेन वमितं सम्यग्विद्धा सवेद्वारां सम्यक्साध्या न सिद्ध्यन्ति सम्यक् स्निग्धोऽथवा स योज्यो नीलिकाव्यङ्ग सरो विदाही दृक्शुक्र सर्पास्मं घ्राणकर्णार्श अ ० अंक ६ १२८ सर्पिर्मज्जा वसा तैलं ३६ सर्वतोऽनुसरन् दोषान् ६ १३१ सर्वत्र चाष्टमं भागं ६ १४८ सर्वथेक्षेत नादित्यं ५७ | सर्वदेहप्रविसृतान् ३ ४३ सर्वद्रवाणां शेषाणां २६ ५५ सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां २ ९ ४ ९ सर्वात्मना नेत्रबलाय २८ २४ सर्वान् स्नेहविरेकैश्च २ ३५ सर्वेषामक्षिरोगाणा ६ १६ सर्वौषधक्षमे देहे १२ ५३ सविषा वर्जयेत्ताभिः १३ ३५ सशब्दमतिविद्धातु २ ९ ४७ सशेषमप्यतो धार्यं ३० ३ सशोषशोफातीसार २ ९ ७६ ससितं माहिषं क्षीरं १ ९ ११ सस्फोटदाहतीव्रोषं ३० १ ९ सस्वादुतिक्तकटुकम् १ ९ ६३ सहकाररसोन्मिश्रान् ९ १५ सहसा सूत्रबद्धेन ३ ५२ स हि भूरितरं दोषं ५ १५ स हीनो हीनशीतादि १२ ८ सागारधूमलवण ३० ५३ साधकं हृद्गतं पित्तं २६ ३ साधारणं सममलं ८ ३८ साध्येऽसाध्य इति व्याधि १४ १५ | सानुलोमानिलस्नेह २ ९ ७० सामुद्रं तन्न पातव्यं २६ ४२ साम्भोजजलतीरान्ते २ २२ सायं प्रातस्तयोर्मोक्षो २ ९ १७ सारिवोशीरकाश्मर्य ११ २ सा शुष्का विपरीताऽतः ३० ५१ सा सार्धद्वयगुला सर्व १ ९ ५३ सिद्धां वा मत्स्यपवने १८ २७ सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं २७ ३४ सिद्धिर्बस्त्यापदां षष्ठो २७ ५ सिरादिदाहस्तैरेव १६ ३० सिरादिनाशस्तृण्मूर्च्छा २६ २३ | सिरास्नायुविलग्नन्तु ६ २१ सीव्येन्न दूरे नासन्ने २६ ८ सुखायुषी परां कुर्यात् अ ० अंक १६ २ सुखार्थाः सर्वभूतानां ३० २६ | सुखाहार्यं यतश्छित्वा १ ९ ४० सुखोष्णोदकगण्डूषै २ ३ ९ | सुगन्धिशीतहृद्यानां १३ २८ सुदग्धं घृतमध्वक्तं १ ९ ४५ सुनिषण्णोऽग्निकृवृष्यः ३० १ | सुरसयुगफणिज्जं २४ २२ सुरसादिर्गणः श्लेष्म १८ ५७ सुराकृशानां पुष्ट्यर्थं सुरूपाणि सुधाराणि ३० सुविरिक्तेऽक्षिलघुता २६ ३७ | सुशीतलेपसेकास्र २७ ३५ सुसंयतस्य पञ्चाङ्ग्या २७ ४६ सूक्ष्मसूक्ष्माः समीक्ष्यैषां १५६ | सूक्ष्मां शलाकां प्रणयेत् ३३ | सूचीभिरिव गात्राणि ३० ४८ सूत्रस्थानमिमेऽध्यायां ५ ६३ | सृमरश्चमरः खड्गो २१ सृष्टमूत्रपुरीषाश्च २८ ३८ | सृष्टमूत्रशकृद्वातो २० ९ सेवेत कामतः कामं १२ ३ ९ | सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः २७ ३७ सैन्धवं दाडिमं धात्री १२ १४ | सोऽलसोऽत्यर्थदुष्टास्तु १ २४ सोऽल्पेनाप्यपचारेण १ सौधेषु सौधधवलां १० ५४ | सौमनस्यकृतो हृद्यान् ५ ४ सौवीरबदराङ्कील्ल १३ ९ सौवीरमञ्जनं नित्यं २ ९ ६६ | सौषिर्यलाघवकरम् १५ I ११ स्तम्भः कषायरसता ६ w १६२ स्तम्भनीयक्षतक्षीण २६ w २२ स्तम्भितः स्याद्वले लब्धे ७ 9 ३६ स्त्यानेऽस्रे वेदनाऽत्यर्थं १ ९ or ७२ स्त्रीणां तु स्मृति १. ४५ स्त्रीस्नेहनित्यमन्दाग्नि ३० ४४ स्नेहं विरेचनस्यान्ते ३० ४ ९ स्थाप्योऽयं मध्यमः २८ २६ स्थौल्यकार्थ्योपचारेण २ ९ ५४ स्थौल्याग्निसदनश्वास ७ ५५ | स्नातोऽनुलिप्तः कर्पूर

पृष्ठ 386

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 386 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाङ्गहृदये स्नानमर्दितनेत्रास्य स्नानानुलेपनहिमा स्निग्धं शीतं गुरु स्वा स्निग्धं सोमात्मकं शुद्ध स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः स्निग्धद्रवोष्णधन्वोत्थ स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य स्निग्धां रूक्षां स्निग्धो मध्यः स तीक्ष्णश्च स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा स्नेहक्लिन्ना कोष्ठगा स्नेहनं पयसा पिष्टै स्नेहशोधनयुक्त्येवं स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः स्नेहस्वेदैस्तथोत्क्लिष्टः स्नेहस्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहम्वेदौषधोत्क्लेश स्नेहेन स्वेदनस्तीक्ष्णो स्नेहपीता तनुरिव स्नेहपीते प्रयुक्तेषु स्नेहस्य कल्पः सश्रेष्ठः स्नेहस्यान्याभिभूतत्वा स्नेहान् यथास्वमेतेषां रोहानामुत्तमं शीतं स्नेहोचिताश्च ये स्नेह्याः स्नेहोद्वेगः क्लमः सम्यक स्नेहोपस्कृतदेहस्य स्पृष्टे तु कण्डूदाहोषा अ ० अंक २ १८ स्पृष्टे पूयस्य सञ्चारो ७ ७६ | स्मृतिमेधायुरारोग्य ६ ८४ स्याद्द्वादशाङ्गुलोऽलाबु ११ ३८ | स्यान्नवाङ्गुलविस्तारः १. १२ | स्रोतोजशङ्खफेनालै १६ ३६ | स्रोतोमार्दवकृत्स्वेदी २० १७ स्वं स्वमुक्तानि यन्त्राणि २ ९ ४५ स्वकर्मगुणहानिः स्यात् २१ २ स्वप्नशय्या सुखाभ्यङ्ग ६ २४ स्वप्नेन रात्रौ कालस्य १७ 2 २ ९ स्वप्यादजीर्णी सञ्जात २४ 2 १५ स्वस्थानस्य कायाग्ने १ ९ 2 ६७ स्वस्थानस्थस्य समता ७ 2 १२ स्वादुं निदाद्ये शरदि १८ V ५ ९ स्वादुः पटुश्च मधुरम् १८ ५८ स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं १८ ४५. स्वादुपाकरसं स्निग्धं १० १३ स्वादुपाकरसाः स्निग्धा २४ १२ स्वादुपाकरसाः स्निग्धा २७. ८ स्वादु रूक्षं सलवणं १६ १७ स्वाद्वम्लं शीतमुष्णं च १६ १६ स्विन्नं निष्पीडितरसं १६ _४५ स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः ५ ३ ९ स्वेदनं गुरु तीक्ष्णोष्णं १६ ३८ स्वेदनं फलवर्तिं च १६ ३१ स्वेदनं स्तम्भनं श्लक्ष्णं २७ ४५ स्बेदवेपथुमांस्त्रस्तो ७ १ ९ स्वेदस्तापोपनाहोष्म अ ० अंक २ ९ ६ स्वेदातियोगाच्छर्दिश्व ७ ७५ स्वेदोऽतिस्वेददौर्गन्ध्य २५ २७ | स्वेदो हितस्त्वनाग्नेयो २६ ३३ स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्री २४ १६ स्वोन्मानार्धचतुर्थांश ६ २८ ह २५ ३ ९ | हन्ति दोषत्रयं कुष्ठं २८ ६ | हरिणैणकुरङ्गर्क्ष १४ ११० हरेणुमात्रा पिण्डस्य २३ १ ९ | हरेद्वहूँश्चलान् दोषान् ८ ३० हर्म्यपृष्ठे वसेद्वाष्प ३४ हर्षं क्रोधं भयं चापि १२ २४ हारीतमांसं हारिद्र ३ ५६ हासस्य दन्तकाष्ठस्य ९ २१ हितं विश्रमणं तत्र ६ १६ ९ | हिध्माकासविषश्वास ६ १२२ हिध्माध्मानानिलश्लेष्म ६ ४ हिमवन्मलयोद्भूतो ६ ११६ हीनवेगः कणाधात्री ६ ९ ५ हीनानार्या तिनिपुण ६ १३५. होनोऽर्थे नेन्द्रियस्याल्पः ६ ९ ६ हृद्यं पटोलं कृमिनुत् १२ ५२ | हृद्यः केश्यो गुरुर्वृष्यः १७ १८ | हृद्यदीपनभैषज्य ८ १६ | हृद्रोगकामलाश्वित्र १७ १ ९ | हृद्व्यथामूत्रसङ्गाङ्ग ७ १३ ह्यस्तने जीर्ण एवान्ते १७ १ ह्रस्वमध्योत्तमा मात्रा

पृष्ठ 387

अष्टाङ्गहृदयम् (सूत्रस्थान) ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, पृष्ठ 387 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चरकसंहिता ' वैद्यमनोरमा ' हिन्दी व्याख्या विशेषवक्तव्यादि संवलित व्याख्याकार - द्वय आचार्य विद्याधर शुक्ल प्रो. रविदत्त त्रिपाठी अवकाश प्राप्त रीडर: चरकसंहिता प्रधानाचार्य एवं अधीक्षक राजकीय आयुर्वेद महाविद्यालय राजकीय आयुर्वेद महाविद्यालय एवं चिकित्सालय सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय, वाराणसी मुजफ्फरनगर आयुर्वेदीय चिकित्सा वाङ्मय में चरकसंहिता विश्वकोष के समान चिकित्सा - विधियों का एक आकर ग्रन्थ है । आयुर्वेद की समस्त प्रतिष्ठा का श्रेय इस एक ग्रन्थरत्न को ही है, इसमें कोई अत्युक्ति नहीं | है । विज्ञजन चिकित्सक के लिए ' चरकसंहिता ' में वर्णित चिकित्सा के व्यावहारिक ज्ञान का होना नितान्त | आवश्यक मानते हैं— सुश्रुते सुश्रुतो नैव वाग्भटे नैव वाग्भटः 1 चरके चतुरो नैव चिकित्सां कां करिष्यति? ॥ इस ग्रन्थ की विद्वज्जनसमादृत टीकाओं में सम्प्रति संस्कृत में जेज्जट, चक्रपाणि, योगीन्द्रनाथ सेन, | गंगाधर राय; हिन्दी में जामनगर प्रकाशन, काशीनाथ पाण्डेय व गोरखनाथ चतुर्वेदी तथा ब्रह्मानन्द त्रिपाठी; | अंग्रेजी में आचार्य प्रियव्रत शर्मा, रामकरण शर्मा एवं भगवानदास कृत टीका - ये प्रसिद्ध हैं । इसमें कुछ की | टीका सम्पूर्ण और कुछ अपूर्ण हैं । इन टीकाकारों ने ग्रन्थ के अभिप्राय के साथ ही अपने विचारों की भी । अभिव्यक्ति की है । वर्तमान काल में आयुर्वेद के अध्येता छात्र संस्कृत के मूलपाठ या संस्कृत टीका के अध्ययन में | कठिनाइयों का अनुभव करते हैं । संस्कृत भाषा के अपेक्षित ज्ञान के अभाव में संस्कृत टीकाओं के माध्यम । से ग्रन्थ की विषयवस्तु का ज्ञान अर्जित करना उनके लिए असम्भव है । अद्यावधि उपलब्ध हिन्दी टीकाओं में मूल का अनुवाद करने में टीकाकारों द्वारा जिस भाषा का प्रयोग | किया गया है, उसमें विषय की स्पष्ट अभिव्यक्ति, उचित शब्द - विन्यास, प्रवाह और भाषासौष्ठव का समुचित | सामञ्जस्य न बन पाने के कारण इस ग्रन्थ के पढ़ने तथा विषय को ग्रहण करने में नीरसता एवं अन्यमनस्कता | की स्थिति हो जाती है । इसलिए समय की पुकार, छात्रों की रुझान और उपयोगिता के विचार - मन्थन से यह | आवश्यकता प्रतीत हुई कि ' चरकसंहिता ' की एक ऐसी हिन्दी व्याख्या प्रस्तुत की जाय, जिसमें रमणीयता हो, सरसता हो, सुगम - सुबोध प्रचलित शब्दों का प्रयोग एवं भाषा परिमार्जित हो, चार्ट और सारणी के द्वारा विषयों का स्पष्टीकरण हो, मूल संस्कृत के अभिप्राय को स्पष्टतया व्यक्त किया गया हो और ग्रन्थ के पढ़ने में अध्येतां की रुचि का संवर्धन हो तथा जिसके पढ़ने में मन की संलग्नता हो । अस्तु, इन्हीं भावनाओं से | प्रेरित होकर यह ' वैद्यमनोरमा ' नाम की हिन्दी व्याख्या प्रस्तुत की गयी है, जिसके अध्येता स्वयमेव इसकी । सार्थकता का अनुभव करेंगे । इस कायचिकित्सा - प्रधान ग्रन्थ की समस्त विशेषता प्रत्येक रोग की चिकित्सा - प्रक्रिया के वर्णन में । | निहित है । कहीं - कहीं लम्बे अध्याय हैं और उन सम्पूर्ण अध्यायों में कहे गये विषयों को हृदयङ्गम कर पाना कठिन होता है, इसलिए इस व्याख्या में सम्पूर्ण अध्याय के विषयों को सरलतापूर्वक मन में बैठा लेने की दृष्टि से प्रत्येक अध्याय के अन्त में संक्षिप्त सारांश दिया गया है । ' मान ' के प्रकरण ( चरक. कल्प. अ. १२ ) | में प्राचीन मान के साथ आधुनिक मानों का तुलनात्मक विवरण भी दिया गया है । इस प्रकार यह ' वैद्यमनोरमा ' | व्याख्या प्रत्येक दृष्टि से अध्येताओं एवं जिज्ञासुओं के मन को आकृष्ट करेगी; और विशेषकर छात्रों की रुचि को जाग्रत् कर विषयवस्तु को सुगमतया बोध कराने में समर्थ होगी । हमें विश्वास है कि छात्रों को विषयबोध | कराने और विद्वज्जनों को ऊहापोह का अवसर प्रदान करने में यह व्याख्या सर्वथा समर्थ होगी । १-२ भाग सम्पूर्ण