श्रीगणेशाय नमः।

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्) — पृष्ठ 31–40

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्) · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · पृष्ठ 31–40

पृष्ठ 31

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 31 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ श्रीः ॥ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्याधिकरणानुक्रमः । अधिकरणानि. प्रथमाध्याये प्रथमः पादः ॥ १ जिज्ञासाधिकरणम् २ जन्माद्यधिकरणम् ३ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ४ समन्वयाधिकरणम् ५ ईक्षत्यधिकरणम् ६ आनन्दमयाधिकरणम् ७ अन्तरधिकरणम् ८ आकाशाधिकरणम् ९ प्राणाधिकरणम् १० ज्योतिश्चरणाधिकरणम् ११ प्रवदनाधिकरणम् प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः ॥ १ सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् २ अधिकरणम् ३ गुहाप्रविष्टाधिकरणम् ४ अन्तरधिक णम् ५ अन्तर्याम्यधिकरणम् ६ अदृश्यत्वाधिकरणम् ७ वैश्वानराधिकरणम् प्रथमाध्याये तृतीयः पादः १ भ्वाद्यधिकरणम् २ भूमाधिकरणम् ३ अक्षराधिकरणम् ४ क्षतिकर्माधिकरणम् ५ दहराधिकरणम् ६ अनुकृत्यधिकरणम् ७ प्रमिताधिकरणम् ८ देवताधिकरणम् ९ अपशूद्राधिकरणम् १० कम्पनाधिकरणम् ११ ज्योतिरधिकरणम् पृष्ठम् १ ॥ १ ९ ३४ ४३ ४ ९ ७ ९ ९९ ११५ ११ ९ १२३ १२७ १३७ २ ॥ १४८ १५ ९ १६१ १६७ १७४ १७८ १.८६ ॥ ३ ॥

१ ९ ८ २०६ २१३ २१६ २१ ९ २३६ २३ ९ २४२ २६७ २७२ २७५ अधिकरणानि १२ अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधि ० १३ सुषुप्रयुत्क्रान्त्यधिकरणम् प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः ॥ ४ १ अनुमानिकाधिकरणम् २ चमसाधिकरणम् ३ संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ४ कारणत्वाधिकरणम् ५ बालाक्यधिकरणम् ६ वाक्यान्वयाधिकरणम् ७ प्रकृत्यधिकरणम् ८ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः ॥ १ १ स्मृत्यधिकरणम् २ योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् ३ विलक्षणत्वाधिकरणम् ४ शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् ५ भोक्त्रापत्त्यधिकरणम् ६ आरम्भणाधिकरणम् ७ इतरव्यपदेशाधिकरणम् ८ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् ९ कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् १० सर्वोपेताधिकरणम् ११ प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम् १२ वैषम्याधिकरणम् १३ सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥ १ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् २ महद्दीर्घाधिकरणम् ३ परमाणुजगदकारणत्वाधिकरणम् ४ समुदायाधिकरणम् ५ अभावाधिकरणम् ६ एकस्मिन्न संभवाधिकरणम् पृष्ठम् २७७ २७८ ॥ २८१ २ ९ ६ ३०१ ३०७ ३१३ ३१८ ३२७ ३३३ ॥ ३३५ ३४१ ३४३ ३५८ ३६० ३६२ ३८१ ३८४ ३८७ ३ ९ २ ३ ९ ३ ३ ९ ५ ३ ९ ८ २ ॥ ३ ९९ ४१४ ४१८ ४३१ ४४५ ४५५

पृष्ठ 32

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 32 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्याधिकरणानुक्रमः । अधिकरणानि. ७ पत्यधिकरणम् ८ उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम् द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः १ वियदधिकरणम् २ मातरिश्वाधिकरणम् ३ असंभवाधिकरणम् ४ तेजोऽधिकरणम् ५ अबधिकरणम् ६ पृथिव्यधिकाराधिकरणम् ७ तदभिध्यानाधिकरणम् ८ विपर्ययाधिकरणम् ९ अन्तराविज्ञानाधिकरणम् १० चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम् ११ आत्माधिकरणम् १२ ज्ञाधिकरणम् १३ उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १४ कर्त्रधिकरणम् १५ तक्षाधिकरणम् १६ परायत्ताधिकरणम् १७ अंशाधिकरणम् द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः १ प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् २ सप्तगव्यधिकरणम् ३ प्राणाणुत्वाधिकरणम् ४ प्राणश्रेष्ठ्याधिकरणम् ५ वायुक्रियाधिकरणम् ६ श्रेष्ठाणुश्वाधिकरणम् ७ ज्योतिराद्यधिकरणम् ८ इन्द्रियाधिकरणम् ९ संज्ञा मूर्ति क्लृप्त्यधिकरणम् तृतीयाध्याये प्रथमः पादः ॥ १ तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् २ कृतात्ययाधिकरणम् ३ अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ४ साभाव्यापत्त्यधिकरणम् ५ नातिचिराधिकरणम् पृष्ठम् ४६१ ४६६ ॥ ३ ॥

४७० ४८४ ४८५ ४८६ ४८८ ४८ ९ ४ ९ ० ४ ९ १ ४ ९ ३ ४ ९ ४ ४ ९ ५ ४ ९९ ५०१ ५१४ ५१७ ५२२ ५२४ ॥ ४ ॥

५३६ ५४२ ५४६ ५४७ ५४८ ५५४ ५५४ ५५७ ५६० १ ॥ ५६५ ५७५. ५८३ ५८ ९ ५ ९ १ after णानि. ६ अन्याधिष्ठिताधिकरणम् तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥ २ १ संध्याधिकरणम् २ तदभावाधिकरणम् ३ कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् ४ मुग्धाधिकरणम् ५ उभयलिङ्गाधिकरणम् ६ प्रकृतैतावत्त्वाधिकरणम् ७ पराधिकरणम् ८ फलाधिकरणम् तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ॥ ३ ॥

१ सर्ववेदान्तप्रत्याधिकरणम् २ उपसंहाराधिकरणम् ३ अन्यथात्वाधिकरणम् ४ व्याप्त्यधिकरणम् ५ सर्वाभेदाधिकरणम् ३ आनन्दाद्यधिकरणम् ७ बाध्यानाधिकरणम् ८ आत्मगृहीत्यधिकरणम् ९ कार्याख्यानाधिकरणम् १० समानाधिकरणम् ११ संबन्धाधिकरणम् १२ संभृत्यधिकरणम् १३ पुरुषविद्याधिकरणम् १४ वेधाद्यधिकरणम् १५ हान्यधिकरणम् १६. सांपरायाधिकरणम् १७ गतेरर्थवत्त्वाधिकरणम् १८ अनियमाधिकरणम् १ ९ यावदधिकाराधिकरणम् २० बक्षराध्यधिकरणम् २१ इयदधिकरणम् २२ अन्तरत्वाधिकरणम् २३ व्यतिहाराधिकरणम् २४ सत्याद्यधिकरणम् २५ कामाद्यधिकरणम् पृष्ठम् ५ ९ २ ॥ ५ ९ ६ ६०४ ६१० ६१२ ६१५ ६२८ ६३६ ६४३ ६४६ ६५४ ६५५ ६५ ९ ६६२ ६६४ ६६६ ६६८ ६७४ ६७७ ६७ ९ ६८२ ६८३ ६८५ ६८८ ६ ९ ३ ६ ९ ४ ६ ९ ६ ६ ९ ८ ७०१ ७०३ ७०४ ७०६ ७ द् ८ ७१०

पृष्ठ 33

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 33 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्याधिकरणानुक्रमः । अधिकरणानि. २६ आदराधिकरणम् २७ तन्निर्धारणाधिकरणम् २८ प्रदानाधिकरणम् २ ९ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ३० ऐकात्म्याधिकरणम् ३१ अङ्गावबद्धाधिकरणम् ३२ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ३३ शब्दादिभेदाधिकरणम् ३४ विकल्पाधिकरणम् ३५ काम्याधिकरणम् ३६ यथाश्रयभावाधिकरणम् तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः ॥ १ पुरुषार्थाधिकरणम् २ परामर्शाधिकरणम् ३ स्तुतिमात्राधिकरणम् ४ पारिप्लवाधिकरणम् ५ अग्नीन्धनाद्यधिकरणम् ६ सर्वापेक्षाधिकरणम् ७ सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् ८ आश्रमकर्माधिकरणम् ९ विधुराधिकरणम् १० तद्भूताधिकरणम् ११ आधिकारिकाधिकरणम् १२ बहिरधिकरणम् १३ स्वाम्यधिकरणम् १४ सहाकयन्तरविध्यधिकरणम् १५ आनाविष्काराधिकरणम् १६ ऐहिकाधिकरणम् १७ मुक्तिफलाधिकरणम् चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ॥ १ आवृत्त्यधिकरणम् २ आत्मत्वोपासनाधिकरणम् ३ प्रतीकाधिकरणम् ४ ब्रह्मष्ट्यधिकरणम् ५ आदित्यादिमत्यधिकरणम् ६ आसीनाधिकरणम् ७ एकाग्रताधिकरणम् ८ आप्रायणाधिकरणम् समाप्तोऽयं पृष्ठम् ७११ ७१४ ७१७ ७० ७२८ ७३२ ७३५ ७३७. ७४० ७४१ ७४२ ४ ॥ ७४५ ७५६ ७६३ ७६४ ७६६ ७६७ ७७० ७७२ ७७५ ७७७ ७७८ ७८० ७८१ ७८३ ७०६ ७८७ ७८ ९ १ ॥ ७ ९ १ ७ ९ ७ ८०० ८०१ ८०४ ८०८ ८१० ८११ अधिकरणानि ९ तदधिगमाधिकरणम् १० इतरासंश्लेषाधिकरणम् ११ अनारब्धाधिकरणम् १२ अग्निहोत्राद्यधिकरणम् १३ विद्याज्ञानसाधनत्वाधिकरणम् १४ इतरक्षपणाधिकरणम् चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ॥ १ वागधिकरणम् २ मनोधिकरणम् ३ अध्यक्षाधिकरणम् ४ का सृत्युपक्रमाधिकरणम् ५ संसारव्यपदेशाधिकरणम् ६ प्रतिषेधाधिकरणम् ७ वागादिलयाधिकरणम् ८ अविभागाधिकरणम् ९ तदोकोधिकरणम् १० रश्म्यधिकरणम् ११ दक्षिणायनाधिकरणम् चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ॥ १ अचिराद्यधिकरणम् २ वाय्वधिकरणम् ३ तडिदधिकरणम् ४ अतिवाहिकाधिकरणम् ५ कार्याधिकरणम् ६ अप्रतीकालम्बनाधिकरणम् चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ॥ १ संपद्याविर्भावाधिकरणम् २ अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम् ३ ब्राह्माधिकरणम् ४ संकल्पाधिकरणम् ५. अमावाधिकरणम् ६ प्रदीपाधिकरणम् ७ जगद्व्यापाराधिकरणम् ग्रन्थोपसंहारः । ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्य स्थाधिकरणानुक्रमः । ॐ तत्सत् । पृष्ठम् ८१२ ८१५ ८१६ ८१८ ८२० ८२२ २ ॥ ८२३ ८२५ ८२६ ८३० ८३१ ८३४ ८३७ ८३८ ८३ ९ ८४१ ८४३ ३ ॥ ८४५ ८४७ ८४ ९ ८५० ८५३ ८६५ ४ ॥ ८६७ ८७० ८७१ ८७३ ८७४ ८७६ ८७ ९

पृष्ठ 34

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 34 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा ।

शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

उद्धारार्थं मुमुक्षोररचिषत पुरा ब्रह्मसूत्राणि यानि कृष्णद्वैपायनेन श्रुतिपरमतिनाऽऽम्नायशीर्षार्थिवक्त्रा । कृत्वा भाष्यं तदीयं निखिलबुधनुतं गूढतत्वोपदेष्टा निद्वैतानन्ददायी जगति विजयते शङ्करो देशिकेन्द्रः ॥

वक्तारमासाद्य यमेव नित्या सरस्वती स्वार्थसमन्विताऽऽसीत् ।

निरस्तदुस्तर्ककलङ्कपङ्का नमामि तं शङ्करमर्चिताङ्घ्रिम् ॥

श्रुति- स्मृति - पुराणानामालयं करुणालयम् ।

नमामि भगवत्पादं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥

पृष्ठ 35

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 35 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ॐ ॐ तत्सब्रह्मणे नमः ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् स्वामि - सत्यानन्द सरस्वती-कृत -भाषानुवाद - सत्यानन्दी - दीपिका सहितम् यदाकारा वृत्तिर्भवति मनसो दृश्यधुतये, जगत्सर्वं रजौ भुजग इव यत्रास्ति विदितम् । अवेद्यं यच्चास्ते सततमपरोक्षं शुभधियाम्, शिवं प्रत्यनृपं तदहममृतं नौमि परमम् ॥ १ ॥

शङ्करं शङ्कराचार्य केशवं बादरायणम् । सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे भगवन्तौ पुनः पुनः ॥ २ ॥

ईश्वरो गुरुरात्मेति मूर्तिभेदविभागिने । व्योमवद्वयाप्तदेहाय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ ३ ॥

ब्रह्मानन्दं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिम्, द्वन्द्वातीतं गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम् । एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतम्, भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरुं तं नमामि ॥४ ॥

सद्ब्रह्मसूत्रवरशाङ्करभाष्यसिन्धोरन्तर्विगाहनसमुत्कजनाभितुष्टयै ।

तात्पर्यसङ्कलनभूषितशुद्धराष्ट्रभाषानुवादमहमातनवै नवीनम् ॥ ५ ॥

रथ्योदकं सुरनदीं समवाप्य सद्यः शुद्धिं यथच्छति वचः कलुषं मदीयम् ।

शारीरकं समधिगम्य तथैव भाष्यं सम्पत्स्यते नियतमेव चिराय पूतम् ॥ ६ ॥

ध्यायं ध्यायमनामयं पशुपतेः पादाम्बुरोहद्वयं स्मारं स्मारमनारतं बुधमनोहारीगुरूणां गिरः । श्रीमच्छङ्करदेशिकेश्वरकृते भाष्येऽनुवादं सुधीः सत्यानन्दसरस्वती वितनुते शुभ्रां तथा दीपिकाम् ॥ ८ ॥

“ अथ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्ये समन्वयाख्यप्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः " इस ग्रन्थमें समन्वय, विरोध परिहार, साधन और फल इस भेदसे चार अध्याय वाली भगवान् बादरायणद्वारा प्रणीत यह शारीरक मीमांसा जीवब्रह्मकत्व साक्षात्कार हेतुभूत श्रवणात्मक विचार प्रतिपादक न्यायोंको दिखलाती है । उसमें सम्पूर्ण वेदान्त वाक्योंका साक्षात् परम्परया वा प्रत्यगभिन्न अद्वितीय ब्रह्म में ही तात्पर्य है । यह समन्वय इस प्रथम अध्यायसे प्रकाशित किया जाता है । इसमें ‘ सिद्धार्थं ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥ ' महापुरुषोंकी इस उक्तिके अनुसार शास्त्रके आरम्भमें यदि विषय, प्रयोजन, अधिकारी और सम्बन्धका प्रतिपादन न किया जाय तो उसमें विज्ञपुरुषोंकी प्रवृत्ति नहीं होगी । इसलिए शास्त्रके आरम्भमें उसका निरूपण करना आवश्यक है । इस सम्पूर्ण शास्त्रका जीवब्रह्मक्य विषय है, उसके ज्ञान द्वारा अविद्या सहित संसाररूप बन्धकी आत्यन्तिक निवृत्ति प्रयोजन है, विवेक वैराग्यादि साधन चतुष्टय सम्पन्न अधिकारी है, प्राप्य प्रापक भाव, प्रतिपाद्य प्रतिपादकभाव आदि सम्बन्ध हैं । विचारात्मक शास्त्रके आरम्भमें प्रयोजक इन चार अनुबन्धोंका युक्तिसे निर्णय करनेके लिए भगवान् सूत्रकारने ' अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ' इस सूत्रकी रचना की । यह तभी सार्थक हो सकती है जब बन्ध मिथ्या हो । यदि बन्ध

पृष्ठ 36

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 36 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य [ अध्याय १ पाद १ * युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचर योर्विषयविषयिणोस्तमः प्रकाशवद्विरुद्ध स्वभावयोरितरेतर भावानुपपत्तौ सिद्धायां तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुपपत्तिः इत्यतोऽस्मत्प्रत्यय-भाष्यानुवाद शंका - – अन्धकार और प्रकाशके समान विरुद्ध स्वभाव वाले युष्मत् ( तुम ) और अस्मत् ( हम ' ) प्रतीति विषयभूत विषय और विषयोकी इतरेतरभाव ( तादात्म्यकी ) अनुपपत्ति सिद्ध होनेपर उनके धर्मोंकी भी सुतरां इतरेतरभावकी अनुपपत्ति है, इसलिए अस्मत् प्रतीतिके सत्यानन्दी -दीपिका पारमार्थिक हो तो उसकी उक्त ज्ञानसे कदापि आत्यन्तिक निवृत्ति नहीं होगी । इसी प्रकार ' तरति शोकमात्मवित् ' ( आत्मवेत्ता शोक पदसे ज्ञापित बन्धसे मुक्त हो जाता है ), ' ज्ञानादेव तु कैवल्यम् ' ( मोक्ष केवल ज्ञानसे ही होता है ) इत्यादि श्रुतियाँ भी तभी सार्थक हो सकती हैं जब बन्ध मिथ्या हो, मिथ्या भी तभी सिद्ध हो सकता है जब वह अध्यस्त हो, अतः उसकी सिद्धि के लिए भगवान् भाष्य-कार उपोद्घात माष्यमें ‘ युष्मद् ' आदि द्वारा सर्वप्रथम अध्यासका निरूपण करते हैं— * जैसे अन्धकारके स्वरूपमें ' यह प्रकाश है ' ऐसा भ्रम और प्रकाशके स्वरूपमें ' यह अन्धकार है ' ऐसा भ्रम किसीको नहीं होता, क्योंकि दोनों परस्पर विरोधी स्वभाव के हैं । यहाँ अन्धकार और प्रकाशके स्वरूपका उदाहरण इसलिए दिया गया है कि प्रकाश में अन्धकार के विद्यमान होनेपर भी ' यह प्रकाश है ' ऐसी बुद्धि होती है । प्रकाशके अधिक प्रदीप्त होनेपर पहलेकी अपेक्षा अधिक प्रकाश प्रतीत होता है । इस प्रकार प्रकाशके तारतम्यसे अन्धकारका भी तारतम्य होता है, इसलिए दोनोंका इतना विरोध नहीं है इससे यहाँ स्वरूपका ग्रहण किया गया है अर्थात् अन्धकारके स्वरूपमें प्रकाश बुद्धि और प्रकाशके स्वरूपमें अन्धकार बुद्धि कदापि किसीको नहीं होती I । वैसे ही अत्यन्त विरोधी स्वभाव के आत्मा और अनात्माका भी अन्योन्य अध्यास ( भ्रम ) नहीं होता । यहाँ अध्यास भ्रमका पर्यायवाची शब्द है । इसका आगे भाष्यमें विस्तृत वर्णन होगा । यद्यपि नाम - रूपात्मक समस्त विषय ' इदम् ' ( यह ) शब्द वाच्य है है, क्योंकि ' तत्त्वमसि ' इस श्रुति - वाक्य में ' त्वम् ' शब्द आत्मवाची हैं, इसलिए आत्मा और अनात्माका ज्ञान करानेके लिए भाष्यस्य ' युष्मद् ' शब्दके स्थान में ' ' इदम् ' शब्दका प्रयोग करना चाहिए था अर्थात् भाष्यस्थ ' युष्मदस्मत्प्रत्यय ' के ऐसा पाठ होना चाहिए, तो मी विषय और विषय में अत्यन्त विरोध दिखलानेके प्रयोग न कर ' युष्मद् ' शब्दका प्रयोग किया है, क्योंकि ' इदम् ' शब्दका ' अस्मद् ' तुम शब्द वाच्य नहीं भगवान् भाष्यकारको अस्मद् ' शब्दके साथ स्थान में ' इदमस्मत् ' लिए ' इदम् ' शब्दका शब्दके साथ अत्यन्त विरोध नहीं है । जैसे कि ' अयमहमस्मि ' ( यह मैं हूँ ) ऐसा लौकिक प्रयोग देखनेमें आता है, परन्तु ' त्वमहमस्मि ' ( तू मैं हूँ ) ऐसा प्रयोग देखने में नहीं आता । इसलिए इन लौकिक प्रयोगोंसे सिद्ध होता है कि भगवान् भाष्यकारने विषय और विषयीमें अत्यन्त विरोध सूचित करनेके लिए भाष्यमें ' युष्मदस्मद् ' शब्दका प्रयोग किया है । टिप्पणी- - १ लोक प्रसिद्ध ' अहम् ' शब्द वस्तुतः शुद्ध चिन्मय आत्माको विषय नहीं करता, किन्तु चिद् - जड़ मिश्रितको विषय करता है, यदि वह शुद्ध चिन्मय आत्माको विषय करता तो मोक्ष शास्त्रकी रचना व्यर्थ सिद्ध होती । किन्तु मोक्ष शास्त्रकी रचनासे यह सिद्ध होता है कि लोक प्रसिद्ध ' अहम् ' प्रतीति शुद्ध चिन्मय आत्माको विषय नहीं करती । इस बातको स्वयं भगवान् भाष्यकार आगे स्पष्ट करेंगे ।

पृष्ठ 37

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 37 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अधिकरण १ | सूत्र १ ] भाषानुवाद - सत्यानन्दी दीपिका सहित गोचरे विषयिणि चिदात्मके युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य विषयस्य तद्धर्माणां चाध्यासः, तद्विपर्य येण विषयिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तमः तथाप्यन्योन्यरिम-नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्मांश्चाध्यस्येतरेतराविवेकेनात्यन्तविविक्तयोर्धर्मधर्मिणोमिथ्या-ज्ञान निमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्य, ' अहमिदं ' ' ममेदम् ' इति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहारः । विषयभूत चैतन्य स्वरूप विषयी में युष्मत् प्रतीतिके विषयभूत विषय और उसके धर्मोका अध्वास और इसके विपरीत विषय में विषयी और उसके धर्मोंका अध्यास नहीं हो सकता । समाधान तो भी अत्यन्त भिन्न धर्मों और धर्मियोंका भेद ज्ञान न होनेके कारण एकका दूसरेमें परस्पर स्वरूप तथा एक दूसरेके धर्मोका अध्यासकर सत्य और अनृतका मिथुनीकरणकर ' यह मैं ' और ' यह मेरा! इस प्रकार मिथ्याज्ञान निमित्त स्वाभाविक यह लोक व्यवहार होता है । आक्षेप पूर्वक पूर्व पक्षी कहता है — यह सत्यानन्दी -दीपिका इसका स्पष्टीकरण इस प्रकार है -- आत्मासे भिन्न सारा जगत् अर्थात् शरीर आदि जड़ समुदाय अनात्मा है, इसलिए वह ' तुम ' शब्दसे गृहीत होता है । आत्मा विषयी है यह बात ‘ स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता ' ( श्वेता ० ३ | १ ९ ) इत्यादि श्रुति से भी सिद्ध होती है । ' तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ' ( उसीके प्रकाशसे यह सब प्रकाशित होता है ) इत्यादि श्रुतिसे सबका प्रकाशक होनेसे भी आत्मा विषयी सिद्ध होता है । अनात्मा जड़ और प्रकाश्य होनेसे विषय है और आत्मा चैतन्यस्वरूप होनेसे विषयी है । इस प्रकार दोनों अत्यन्त विरोधी स्वभावके हैं । इसलिए दोनोंका परस्पर तादात्म्याध्यास नहीं हो सकता । धर्मियोंका तादात्म्याध्यास होनेपर ही उनके आश्रित धर्मोका भी तादात्म्याध्यास होता है, अन्यथा नहीं । जब दोनों धर्मियोंका तादात्म्याध्यास नहीं हो सकता तो सुतरां उनके आश्रित धर्मोंका भी तादात्म्याध्यास नहीं होगा । अनुमानसे भी यह सिद्ध होता है -' आत्मानात्मानौ अध्यासरहितौ विरुद्धस्वभावत्वात् तमः प्रकाशवत् ' विरोधी स्वभाव होने से जैसे अन्धकार और प्रकाश अध्यास रहित हैं, वैसे ही विरोधी स्वभाव होनेके कारण आत्मा और अनात्मा भी अध्यास रहित हैं । * आत्मा और अनात्मा ( देह, इन्द्रिय आदि जड़ समुदाय ) ये दोनों धर्मी तथा इनके धर्म परस्पर अत्यन्त विलक्षण हैं । जैसे कि चेतनत्व, नित्यत्व आदि आत्माके धर्म हैं और जड़त्व, परि-च्छिन्नत्व आदि अनात्मा धर्म हैं । परन्तु यहाँ यह प्रश्न होता है कि एक चिन्मय, निर्धर्मक आत्मामें चेतनत्व आदि धर्मं कैसे हो सकते हैं, तो इसका उत्तर यह है - " आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्व-मिति सन्ति धर्माः " ( पञ्चपादिका पृ ० ६७ ) | आनन्द, विषयानुभव, नित्यत्व आदि चेतनात्मा के स्वरूपभूत होते हुए भी अन्त: करण की वृत्तिरूप उपाधिसे धर्म जैसे भासते हैं । इस प्रकार दोनों धर्मी और उनके धर्मं यद्यपि परस्पर अत्यन्त भिन्न हैं, तथापि दोनोंका भेद गृहीत न होनेके कारण दोनों धर्मियोंका एक दूसरे में अध्यास होता है अर्थात् आत्मारूपी धर्मी में ' यह मैं हूँ ' ऐसी अनात्म-बुद्धि और देह, इन्द्रिय आदि अनात्मामें ' यह आत्मा है ' ऐसी आत्मबुद्धि होती है । इस प्रकार दोनों धर्मियोंका परस्पर अध्यास होनेपर उनके धर्मोका भी परस्पर धर्मियोंमें अध्यास होता है । जैसे कि आत्माके चेतनत्व आदि धर्मोका ' मैं चेतन हूँ ' इस प्रकार अनात्मामें और अनात्माके जड़त्व, परिच्छि-न्नत्व आदि धर्मोका ' मै जड़, अज्ञानी, परिच्छिन्न हूँ आत्मामें अध्यास होता है । यद्यपि यह सामान्य नियम है कि धर्मी अध्यास पूर्वक धर्माध्यास होता है, तथापि यह नियम सर्वत्र लागू नहीं होता, कारण कि स्फटिक मणिमें जपाकुसुमकी लालिमाकी प्रतीति धर्मी अध्यासके विना भी होती है । परन्तु प्रकृत में तो धर्मी अध्यास पूर्वक धर्माध्यास होता है, इसलिए धर्मी अध्यास पूर्वक धर्माध्यासका वर्णन किया गया

पृष्ठ 38

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 38 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४ ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य [ अ ० १ पा ० १ आह - कोऽयमध्यासो नामेति । उच्यते, स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः । * तं केचित् अध्यास क्या है? इसपर कहते हैं - स्मृतिरूप पूर्वदृष्टका अन्यमें ( अधिष्ठान में ) अवभास ( प्रतीति ) सत्यानन्दी -दीपिका है । इस रीतिसे अध्यासके सिद्ध होनेपर सत्य और अनृतका मिथुनीकरण होता है, क्योंकि मिथुनी-करणके बिना उक्त लोक प्रसिद्ध व्यवहार उपपन्न नहीं होता । सत्य, अनृत और मिथुनीकरणका स्वरूप यह है - ' त्रिकालाबाध्यत्वं सत्यत्वम् ' जिसका तीनों कालोंमें बाध न हो वह सत्य है । वह ब्रह्म है, क्योंकि - ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' ( ब्रह्म सत्य, ज्ञान और अनन्त है ) इत्यादि श्रुति ब्रह्मको ही सत्य कहती हैं । ' अतोऽन्यदार्तम् ' ( उस प्रत्यगभिन्न ब्रह्मसे जो भिन्न है वह सब आर्त - अनृत अर्थात् मिथ्या है ) ' अनृतं नाम मिथ्या ' ' ज्ञानबाध्यत्वं मिथ्यात्वम् ' ( जो ज्ञानसे बाधित है वह सब मिथ्या है ) इसी प्रकार अध्यास पूर्वक सत्य और अनृतका मिथुनीकरण होता है | व्याकरणानुसार ऐसे स्थल में ' अभूततद्भावेच्विः ' जो वस्तु जैसी नहीं है बलात् उसे वैसा मान लेनेके अर्थमें ‘ च्वि ' प्रत्यय होता है । यथा अनात्मत्व रहित आत्मामें अनात्मभाव अथवा आत्मत्व रहित अनात्मामें आत्मभाव, इसे मिथुनीकरण या युगलीकरण कहा जाता है, इस अर्थ में ' च्वि ' प्रत्यय होता है । तदनन्तर ' यह शरीर आदि मैं हूँ ' ' यह पुत्र आदि मेरे हैं ' अनादि कालसे इस नैसर्गिक लोक प्रसिद्ध व्यवहारका कारण मिथ्या ज्ञान - अध्यास ही है । यह मिथ्याज्ञान भावात्मक है । शंका -- लोक प्रसिद्ध यह अनात्म देह आदि सत् हैं अथवा असत्? यदि. सत् हैं तो द्वैतापत्ति होगी, जब कि वह ' एकमेवाद्वितीयम् ' ( एक ही अद्वितीय सद् - ब्रह्म है ) इत्यादि श्रुति से विरुद्ध और बाधित है, इससे देह आदि सत् नहीं हैं । यदि असत् हों तो गगनकुसुम आदिके समान उनकी प्रतीति नहीं होनी चाहिए, किन्तु इनकी प्रतीति भी सर्वानुभव सिद्ध है । ऐसी परिस्थिति में सत्य और अनृतका मिथुनीकरण कैसे होगा? मिथुनीकरणका अभाव होनेपर किसका किसमें भेदाग्रह? उसके न होनेपर अध्यास कैसे? इस प्रकार अध्यासकी असिद्धि होनेके कारण ग्रन्थका आरम्भ सिद्ध नहीं होगा इत्यादि आशय मनमें रखकर पूर्व पक्षी ' आह ' इत्यादिसे अध्यासपर आक्षेप करता है और उसका लक्षण भी पूछता है । * “ स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः " इस अध्यास लक्षण में ' परत्र अवभासः ' इतना ही अध्यासका लक्षण है, ' स्मृतिरूप और पूर्वदृष्टावभास ' ये दोनों पद अध्यासके साधक हैं । इनका पदकृत्य इस प्रकार हैं- ' परत्र ' पदमें सप्तमी विभक्ति अधिकरणार्थक है । अत: ' परत्र ' परमें- अन्यमें अर्थात् अधिष्ठानमें, अवभास- प्रतीति अर्थात् अन्यमें [ अन्यकी ] प्रतीति । शंका-अन्यमें किसकी प्रतीति? समाधान - स्मृतिरूप पूर्वदृष्टकी । स्मृतिरूपका अर्थ स्मर्यमाणके सदृश है, पूर्वदृष्टका अर्थ पूर्वानुभूत है । स्मर्यमाणके सदृश पूर्वानुभूतकी अन्य में- अधिष्ठानमें प्रतीति । इस प्रकार पदकृत्यसे यह समुच्चितार्थं निष्पन्न हुआ । अब इस अध्यांस लक्षणका उदाहरणसे स्पष्टीकरण किया जाता है — जैसे कि ' शुक्ताविदं रजतम् ' ( शुक्ति में यह रजत है ) परत्र - अन्यमें अर्थात् रजत भिन्न शुक्ति ( सीप ) में जो रजत ( चाँदी ) है, वह पूर्वामुभूत और स्मर्यमाणके सदृश - स्मृति के विषय हट्टस्थित रजतके सदृश भी है, इस प्रकार इस दृष्टान्तमें अध्यास लक्षणका समन्वय है, क्योंकि रजतसे भिन्न शुक्तिरूप अधिष्ठानमें रजतकी प्रतीति अथवा कथन अध्यास है अर्थात् मिथ्यारूप है । ' भ्रमोपादानाज्ञानविषयत्वमधिष्ठानत्वम् ' ( भ्रमके उपादान कारण भूत अज्ञानका विषय अधिष्ठान है ) उस अधिष्ठानमें अज्ञानसे कल्पितको अध्यस्त कहते हैं । जैसे शुक्तिरूप अधिष्ठानमें अज्ञानसे

पृष्ठ 39

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 39 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अधि ० १ । सू ० १ ] भाषानुवाद - सत्यानन्दी दीपिका सहित सत्यानन्दी - दीपिका कल्पित होने के कारण रजत अध्यस्त है अथवा रज्जुरूप अधिष्ठान में अज्ञान कल्पित सर्प अध्यस्त है । इस अध्यास लक्षणमें पूर्वदृष्ट पदसे सूचित किया गया है कि भ्रमकालसे पूर्व अध्यस्त वस्तु अनुभूत होनी चाहिए, अन्यथा अध्यास नहीं होगा । वस्तु व्यावहारिक हो अथवा काल्पनिक इस विषय में कोई आग्रह नहीं, क्योंकि जिस व्यक्तिने व्यावहारिक सर्प कभी नहीं देखा किन्तु रबड़ आदि निर्मित सर्प देखा है उसे भी संस्कार बलसे रज्जु आदिमें सर्प भ्रम हो जाता है, इसलिए शुक्ति आदिमें रजत आदिका ' नेदं रजतम् ' ' यह रजत नहीं है ' ' नायं सर्पः ' ' यह सर्प नहीं है ' इस बाध ज्ञानसे बाध होता है, अतः शुक्ति आदिमें अज्ञानसे कल्पित रजत आदि और उनका ज्ञान बाधित होनेसे कल्पित हैं । अध्यास दो प्रकारका है - ' स्वरूपाध्यास और संसर्गाध्यास ' । जैसे कि ' शुक्ताविदं रजतम् ' ( शुक्तिमें यह रजत है ) यहाँ रजत शुक्ति में स्वरूपसे हो अध्यस्त है, क्योंकि भ्रम कालसे पहले वहाँ रजत नहीं था, केवल भ्रमकाल में नूतन अनिर्वचनीय उत्पन्न होता है और उसका ' यह रजत नहीं है ' इस ज्ञानसे बाध होता है, अतः वह स्वरूपसे ही अध्यस्त है । इस प्रकार शुक्तिका अध्यस्त रजतके साथ संसर्गाध्यास है अर्थात् कल्पित तादात्म्य सम्बन्ध है, इसलिए ' नेदं ' रजतम् ' इस ज्ञानसे शुक्तिका केवल संसर्गमात्र ही बाधित होता है । अब अध्यासकी उत्पत्तिमें कारण सामग्रीका प्रतिपादन किया जाता है - प्रत्येक वस्तुके दो अंश होते हैं एक सामान्य और दूसरा विशेष | अधिष्ठान के सामान्य अंशका ज्ञान और विशेष अंशका अज्ञान, सादृश्य, भेदाग्रह आदि भी भ्रममें अपेक्षित हैं । जैसे कि ' इयं शुक्ति: ' इसमें ' इदम् - यह ’ शुक्तिका सामान्य अंश है, क्योंकि वह ' यह घट है, यह पट है ' इस प्रकार सब वस्तुओंमें उपलब्ध होता है और शुक्तित्व विशेष अंश है, क्योंकि वह केवल शुक्तिमें ही सीमित है । सामने रजतके सदृश चमकीला पदार्थ देखकर उसमें व्यक्तिको ' यह रजत है ' ऐसा भ्रम होता है । कारण कि दोष आदि बलसे समीपस्थ चमकीले पदार्थके विशेष शुक्तित्व अंशका ज्ञान उस व्यक्तिको नहीं होता । परन्तु जब वह भ्रान्त पुरुष प्रतीयमान रजतको लेने जाता है तब अतिशीघ्र उसे अधिष्ठान के विशेष अंश शुक्तित्वका ज्ञान हो जाता है । वह स्वयं अनुभव करता है कि मुझे इसमें रजतका भ्रम हो गया था । वस्तुतः ' यह शुक्ति है रजत नहीं ' यह ज्ञान होते ही अध्यस्त रजत और रजत ज्ञान दोनों बाधित हो जाते हैं । सहस्र यत्न करने पर भी पुनः उनकी प्रतीति नहीं होती, क्योंकि वे दोनों स्वरूपसे ही अध्यस्त थे, इसलिए वहाँ केवलं शुक्ति ही प्रतीत होती है । शुक्तिका अध्यस्त रजतके साथ जो संसर्गाध्यास था, वह भी उसी समय बाधित हो जाता है । इससे यह सिद्ध होता है कि ' इदम् ' में रजत, रजतज्ञान और संसर्गाध्यास ये तीनों कल्पित थे, अन्यथा उनका बाध नहीं होता, जैसे ' इदम् ' अंशका बाध नहीं होता । अतः ये तीनों बाधित होनेसे मिथ्या सिद्ध होते हैं, क्योंकि मिथ्या वस्तुका ही बाध होता है । इससे मिथ्यावस्तुमें अस्ति, माति और प्रियताको प्रतीति भी अधिष्ठानकी ही होती है । ' शुक्ति में यह रजत हैं ' ' गवय ( नील गाय ) में यह गौ है ' इत्यादि भ्रम स्थलोंमें अध्यस्त रजत आदि पूर्वं दृष्ट और स्मर्यमाण रजत आदि के सदृश हैं तथा अपनेसे भिन्न शुक्ति आदिमें प्रतीत भी होते हैं । इस प्रकार दोनों धर्मियोंका भेद गृहीत न होनेके कारण भ्रम उत्पन्न होता है । पूर्व- पूर्व अध्योस संस्कार द्वारा उत्तरोत्तर अध्यास में हेतु है । अध्यास, भ्रम, मिथ्या ये सब एकार्थवाची शब्द हैं । वेदान्त सिद्धान्तानुसार इसका लक्षण इस प्रकार है- ' सदसद्विलक्षणत्वं मिथ्यात्वम् ' ( संत्, असत्से विलक्षण मिथ्या है ) जैसे क़ि शुक्ति में अध्यस्त रजत न सत् है और न असत्, किन्तु इन दोनों से बिलक्षण है । इसलिए अध्यस्त रजत सत् नहीं, क्योंकि उसका ' नेदं रजतम् ' इस ज्ञानसे बाध होता है, असत् भी

पृष्ठ 40

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 40 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य [ अ ० १ पा ० १ सत्यानन्दी - दीपिका नहीं, क्योंकि भ्रमकाल में उसकी प्रतीति सर्वानुभव सिद्ध है, जब कि असत् की प्रतीति कदापि नहीं होती, जैसे असत् गगन कुसुम बन्ध्या पुत्र शशशृङ्ग आदिकी प्रतीति नहीं होतीं, योगदर्शन में इसे विकल्पवृत्ति कहा गया है - " शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः " यो ० सू ० १1 ९ ) ( जिसका शब्द श्रवणसे ज्ञान हो किन्तु वस्तु न हो वह विकल्प है ) अध्यस्त वस्तु सत् असत् उभयात्मक भी नहीं, क्योंकि दोनों का परस्पर विरोध है, अतः अध्यस्त वस्तु सत् असत् से विलक्षण अनिर्वचनीय उत्पन्न होती है अर्थात् जिस अध्यस्त वस्तुका सत्, असत् और उभयरूपसे निर्वाचन न हो वह अनिर्वचनीय है । ' स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासोऽध्यासः ' अब इस अध्यास लक्षणको प्रकृतमें घटाया जाता है— परत्र - अन्यमें अर्थात् चिदात्मरूप अधिष्ठान में यह सारा कार्यकारणात्मक प्रपञ्च स्वरूपसे ही अध्यस्त है । यद्यपि प्रतीयमान यह प्रपञ्च नूतन है तथापि पूर्वदृष्ट और स्मर्यमाणके सदृश है, क्योंकि यह प्रपञ्च अनादिकाल से प्रवाहरूपसे चला आ रहा है, इससे यह अनादि काल से अविद्या द्वारा चिदात्मामें अध्यस्त है । पूर्व पूर्व अध्यास अनुभव जन्य संस्कार स्मृतिरूप होकर अन्तःकरण में नूतन अनुभवको उत्पन्न करते हैं, जैसे पूर्व - पूर्व बोज उतरोत्तर अङ्करोत्पन्न करता है, वैसे हो पूर्व - पूर्व अध्यास उत्तरोत्तर अध्यासमें हेतु है । चिदात्माका अध्यस्त प्रपञ्च के साथ संसर्गाध्यास है । इसका ' नेह नानास्ति किञ्चन ' ( इस ब्रह्म द्वैत नहीं है ) इत्यादि श्रुति प्रतिपादन करती है । यह श्रुति प्रत्यगभिन्न ब्रह्ममें प्रतीयमान द्वैतका मिथ्यात्व बोधित करती है । यदि यह दृश्यमान प्रपञ्च मिथ्या न होता तो श्रुति द्वैतका निषेध न करती । भागवत में भी प्रपञ्चके मिथ्यात्वका स्पष्ट वर्णन है— ' मायामात्रमिदं राजन्! नानात्वं प्रत्य-गात्मनि ' ( १२।४।२५ ) ( हे राजन्! यह समस्त दृश्यमान नानात्व - प्रपञ्च प्रत्यगात्मामें मायामात्र-मिथ्या - कल्पित है ) स्वामी मधुसूदन सरस्वतीने अपने अद्वैतसिद्धि ग्रन्थ में यह स्पष्ट वर्णन किया है कि-' अद्वैत सिद्धेद्वैत मिथ्यात्वसिद्धिपूर्वकत्वाद् द्वैतमिथ्यात्वमेव प्रथममुपपादनीयम् ' ( पृ ० ८ ) ( अद्वैतकी सिद्धि द्वैतमें मिथ्यात्व सिद्धि पूर्वक है, इसलिए द्वैतमें मिथ्यात्वका प्रथम उपपादन करना चाहिए अर्थात् प्र में मिथ्यात्व सिद्ध किये विना प्रत्यगभिन्न अद्वितीय ब्रह्मकी सिद्धि नहीं हो सकती ) और ' एकमेवा -द्वितीयम् ' ' नेह नानास्ति किञ्चन ' इत्यादि अभेद प्रतिपादक श्रुतियाँ भी सार्थक नहीं हो सकतीं, अतः द्वैतप्रपञ्च में मिथ्यात्व युक्त है । इस विषय में - ' विमतं जगत् मिथ्या दृश्यत्वात्, जड़त्वात्, परिच्छिन्न-त्वात् शुक्तिरूप्यवत् ' ( अद्वैतसिद्धि पृ ० ३० ) ( यह प्रपञ्च मिथ्या है, क्योंकि दृश्य, जड़ तथा परिच्छिन्न है, जैसे शुक्तिरूप्य ) यह अनुमान भी है । उपर्युक्त विवेचनसे यह स्पष्ट हो जाता है कि दृश्यमान जगत् सत् नहीं, क्योंकि ' नेह ना-नास्ति किञ्चन ' इत्यादि श्रुतिसे बाधित है, असत् भी नहीं, कारण कि उसकी प्रतीति सर्वानुभवसिद्ध है, सत् असत् उभयात्मक भी नहीं, क्योंकि दोनों परस्पर विरोधी हैं, इसलिए यह दृश्यमान समस्त जगत् संत् असत् से विलक्षण अनिर्वचनीय है । यद्यपि ' स्मृतिरूपः पूर्वदृष्टः परत्रावभासः ' अध्यासका यह सामान्य लक्षण सर्वसम्मत है, तो भी वादियों का इस लक्षणके स्वरूपमें जो यत्किञ्चित् विरोध है, उसे भगवान् भाष्यकार आगे भाष्यसे स्पष्ट करते हैं— * यद्यपि भ्रमस्थलमें अधिष्ठान और आरोप्यके स्वरूप में वादियोंका मतभेद है, तो भी ' अन्य में अन्यका अवभास ही अध्यास है, इस सामान्य लक्षणमें वे सब एक मत ही हैं । अन्यमें अन्यका अवभास कैसे होता है, इस विषय में भगवान् भाष्यकार वादियोंकी भिन्न - भिन्न युक्तियोंके आधार पर उनके सिद्धान्तों के अनुसार " तं केचित् ' इत्यादि भाष्यसे लक्षण कहते हैं । प्रथम उन वादियोंके विषय में स्पष्ट किया जाता है-