देवी भागवत पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 221–230
देवी भागवत पूर्वार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 221–230
पृष्ठ 221
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१२ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ७
गङ्गां गच्छन्द्वितीयेऽह्नि वने राजा युधिष्ठिरः ।
ददर्श विदुरं क्षामं तपसा संशितव्रतम् ॥ ४६
दृष्ट्वोवाच महीपालो वन्देऽहं त्वां युधिष्ठिरः ।
तस्थौ श्रुत्वा च विदुरः स्थाणुभूत इवानघः ॥ ४७
क्षणेन विदुरस्यास्यान्निःसृतं तेज अद्भुतम् ।
लीनं युधिष्ठिरस्यास्ये धर्मांशत्वात्परस्परम् ॥ ४८
क्षत्ता जहौ तदा प्राणाञ्छुशोचाति युधिष्ठिरः ।
दाहार्थं तस्य देहस्य कृतवानुद्यमं नृपः ॥ ४ ९
शृण्वतस्तु तदा राज्ञो वागुवाचाशरीरिणी ।
विरक्तोऽयं न दाहार्हो यथेष्टं गच्छ भूपते ॥ ५०
श्रुत्वा ते भ्रातरः सर्वे सस्नुर्गङ्गाजलेऽमले ।
गत्वा निवेदयामासुर्धृतराष्ट्राय विस्तरात् ॥ ५१
स्थितास्तत्राश्रमे सर्वे पाण्डवा नागरैः सह ।
तत्र सत्यवतीसूनुर्नारदश्च समागतः ॥५२
मुनयोऽन्ये महात्मानश्चागता धर्मनन्दनम् ।
कुन्ती प्राह तदा व्यासं संस्थितं शुभदर्शनम् ॥ ५३
कृष्ण कर्णस्तु पुत्रो मे जातमात्रस्तु वीक्षितः ।
मनो मे तप्यतेऽत्यर्थं दर्शयस्व तपोधन ॥ ५४
समर्थोऽसि महाभाग कुरु मे वाञ्छितं प्रभो । गान्धार्युवाच दुर्योधनो रणेऽगच्छद्वीक्षितो न मया मुने ॥ ५५ तं दर्शय मुनिश्रेष्ठ पुत्रं मे त्वं सहानुजम् । सुभद्रोवाच अभिमन्युं महावीरं प्राणादप्यधिकं प्रियम् ॥ ५६ द्रष्टुकामास्मि सर्वज्ञ दर्शयाद्य तपोधन । दूसरे दिन गंगाजीकी ओर जाते हुए युधिष्ठिरने वनमें तपस्याके कारण क्षीण देहवाले व्रतधारी विदुरजीको देखा । उन्हें देखकर महाराज युधिष्ठिरने कहा— - में आपको प्रणाम करता हूँ । यह सुनकर भी निष्पाप विदुरजी ठूंठवृक्षके समान अचल स्थित रहे ॥ ४६-४७ ॥ उसी क्षण विदुरजीके मुखसे एक अद्भुत तेज निकला और वह तत्काल युधिष्ठिरके मुखमें समा गया; क्योंकि वे दोनों ही धर्मके अंश थे ॥ ४८ ॥
इस प्रकार विदुरजीने प्राणत्याग कर दिया और युधिष्ठिर अत्यन्त शोकाकुल हो गये । वे राजा युधिष्ठिर उनके शरीरका दाह - संस्कार करनेका प्रबन्ध करने लगे ॥४ ९ ॥। उसी समय राजाको सुनाते हुए आकाशवाणी हुई - हे राजन्! ये विदुरजी विरक्त हैं, अतः ये दाह-संस्कारके योग्य नहीं हैं । अब आप इच्छानुसार यहाँसे प्रस्थान करें ॥ ५० ॥
यह सुनकर उन सभी भाइयोंने गंगाके निर्मल जलमें स्नान किया और वहाँ जाकर धृतराष्ट्रसे [ सभी वृत्तान्त ] विस्तारपूर्वक बताया ॥ ५१ ॥
तत्पश्चात् सब पाण्डव नागरिकोंके साथ उस आश्रममें बैठ गये । उसी समय सत्यवतीपुत्र व्यासजी तथा नारदजी भी वहाँ पहुँच गये । अन्य मुनिगण भी वहाँ धर्मपुत्र युधिष्ठिरके पास आ गये । उस समय कुन्तीने वहाँ विराजमान शुभदर्शन व्यासजीसे कहा - ॥५२-५३ ॥ हे कृष्णद्वैपायन! मैंने अपने पुत्र कर्णको जन्मके समय ही देखा था । [ उसे देखनेके लिये ] मेरा मन बहुत तड़प रहा है, अतः हे तपोधन! मुझे उसको दिखा दीजिये । हे महाभाग! आप समर्थ हैं, अतः मेरी यह इच्छा पूर्ण कीजिये ॥ ५४३ ॥
गान्धारी बोली – हे मुने! दुर्योधन समरभूमिमें चला गया था और मैं उसे देख नहीं पायी । अतः हे मुनिश्रेष्ठ! छोटे भाइयोंसहित उस दुर्योधनको आप मुझे दिखा दीजिये ॥ ५५३ ॥
सुभद्रा बोली - हे सर्वज्ञ! मैं प्राणोंसे भी अधिक प्रिय अपने महान् वीर पुत्र अभिमन्युको देखना चाहती हूँ । अतः हे तपोधन! उसे अभी दिखा दीजिये । ॥ ५६३ ॥
पृष्ठ 222
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ७ ] सूत उवाच एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा सत्यवतीसुतः ॥
प्राणायामं ततः कृत्वा दध्यौ देवीं सनातनीम् ।
सन्ध्याकालेऽथ सम्प्राप्ते गङ्गायां मुनिसत्तमः ॥
सर्वांस्तांश्च समाहूय युधिष्ठिरपुरोगमान् ।
तुष्टाव विश्वजननीं स्नात्वा पुण्यसरिज्जले ॥
प्रकृतिं पुरुषारामां सगुणां निर्गुणां तथा ।
देवदेवीं ब्रह्मरूपां मणिद्वीपाधिवासिनीम् ॥
यदा न वेधा न च विष्णुरीश्वरो
न वासवो नैव जलाधिपस्तथा ।
न वित्तपो नैव यमश्च पावक-स्तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम् ॥
जलं न वायुर्न धरा न चाम्बरं गुणा न तेषां च न चेन्द्रियाण्यहम् । मनो न बुद्धिर्न च तिग्मगुः शशी तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम् ॥ इमं जीवलोकं समाधाय चित्ते गुणैर्लिङ्गकोशं च नीत्वा समाधौ । स्थिता कल्पकालं नयस्यात्मतन्त्रा न को s प्यस्ति वेत्ता विवेकं गतोऽपि ॥
प्रार्थयत्येष मां लोको मृतानां दर्शनं पुनः ।
नाहं क्षमोऽस्मि मातस्त्वं दर्शयाशु जनान्मृतान् ॥
सूत उवाच
एवं स्तुता तदा देवी माया श्रीभुवनेश्वरी ।
स्वर्गादाहूय सर्वान्वै दर्शयामास पार्थिवान् ॥
दृष्ट्वा कुन्ती च गान्धारी सुभद्रा च विराटजा ।
पाण्डवा मुमुदुः सर्वे वीक्ष्य प्रत्यागतान्स्वकान् ॥
पुनर्विसर्जितास्तेन व्यासेनामिततेजसा ।
स्मृत्वा देवीं महामायामिन्द्रजालमिवोद्यतम् ॥
द्वितीय स्कन्ध २१३ सूतजी बोले- इस प्रकारके वचन सुनकर ५७ सत्यवतीपुत्र व्यासजीने प्राणायाम करके सनातनी देवी भगवतीका ध्यान किया । तब सायंकाल आनेपर मुनिश्रेष्ठ व्यासजी युधिष्ठिर आदि सभी ५८ जनोंको गंगाजीके तटपर बुलाकर पुण्यनदी गंगाके पवित्र जलमें स्नान करके प्रकृतिस्वरूपिणी, परम ५ ९ पुरुषको प्रसन्न करनेवाली, सगुण - निर्गुणरूपा, देवताओंकी भी देवी, ब्रह्मस्वरूपिणी उन मणिद्वीपनिवासिनी भगवतीकी स्तुति करने लगे॥५७–६० ॥ ६० हे देवि! जब ब्रह्मा, विष्णु, शंकर, इन्द्र, वरुण, कुबेर, यम तथा अग्नि- ये कोई भी नहीं थे, उस समय भी आपकी सत्ता थी; ऐसी उन आपको मैं नमस्कार करता हूँ ॥६१ ॥
जिस समय जल, वायु, पृथ्वी, आकाश तथा ६१ उनके रस आदि गुण, समस्त इन्द्रियाँ, अहंकार, मन, बुद्धि, सूर्य तथा चन्द्रमा - ये कोई भी नहीं थे, तब भी आप विद्यमान थीं; ऐसी उन आपको मैं प्रणाम करता हूँ ॥६२ ॥
इस जीवलोकको अपने चित्तमें समाहित ६२ करके सत्व - रज - तम आदि गुणोंसहित लिंग-कोशको समाधिकी अवस्थामें पहुँचाकर जब आप कल्पपर्यन्त स्वतन्त्र होकर विहार करती हैं, तब विवेकप्राप्त पुरुष भी आपको जाननेमें समर्थ नहीं होता ॥ ६३ ॥
६३ हे माता! ये लोग मृत व्यक्तियोंके पुनः दर्शनके लिये मुझसे प्रार्थना कर रहे हैं, किंतु मैं ऐसा कर पानेमें समर्थ नहीं हूँ । अतएव आप इन्हें मृत ६४ व्यक्तियोंको शीघ्र ही दिखा दें ॥ ६४ ॥
सूतजी बोले - व्यासजीके द्वारा इस प्रकार स्तुति किये जानेपर महामाया श्रीभुवनेश्वरी देवीने समस्त मृत राजाओंको स्वर्गसे बुलाकर दिखा दिया ॥ ६५ ॥
६५ कुन्ती, गान्धारी, सुभद्रा, विराटपुत्री उत्तरा एवं सभी पाण्डव वापस आये हुए स्वजनोंको देखकर ६६ प्रसन्न हो गये ॥ ६६ ॥
तदनन्तर अपरिमित तेजवाले व्यासजीने महामाया देवीका स्मरण करके इन्द्रजालकी भाँति प्रकट हुए ६७ उन सबको पुनः लौटा दिया ॥६७ ॥
पृष्ठ 223
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१४ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ८ तदा पृष्ट्वा ययुः सर्वे पाण्डवा मुनयस्तथा । तत्पश्चात् [ धृतराष्ट्र आदि तापसोंसे ] आज्ञा लेकर सभी पाण्डव तथा मुनिजन वहाँसे चल दिये । राजा युधिष्ठिर भी मार्गमें व्यासजीकी चर्चा करते हुए
राजा नागपुरं प्राप्तः कुर्वन्व्यासकथां पथि ॥ ६८ । हस्तिनापुर आ गये ॥ ६८ ॥
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे पाण्डवानां कथानकं मृतानां दर्शनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
अथाष्टमोऽध्यायः धृतराष्ट्र आदिका दावाग्निमें जल जाना, प्रभासक्षेत्रमें यादवोंका परस्पर युद्ध और संहार, कृष्ण और बलरामका परमधामगमन, परीक्षित्को राजा बनाकर पाण्डवोंका हिमालय-पर्वतपर जाना, परीक्षित्को शापकी प्राप्ति, प्रमद्वरा और रुरुका वृत्तान्त सूत उवाच
ततो दिने तृतीये च धृतराष्ट्रः स भूपतिः ।
दावाग्निना वने दग्धः सभार्यः कुन्तिसंयुतः ॥
सञ्जयस्तीर्थयात्रायां गतस्त्यक्त्वा महीपतिम् ।
श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजा नारदाद्दुःखमाप्तवान् ॥
षट्त्रिंशेऽथ गते वर्षे कौरवाणां क्षयात्पुनः ।
प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः ॥
ते पीत्वा मदिरां मत्ताः कृत्वा युद्धं परस्परम् ।
क्षयं प्राप्ता महात्मानः पश्यतो रामकृष्णयोः ॥
देहं तत्याज रामस्तु कृष्णः कमललोचनः ।
व्याधबाणहतः शापं पालयन्भगवान्हरिः ॥
वसुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा देहत्यागं हरेरथ ।
जहौ प्राणाञ्छुचीन्कृत्वा चित्ते श्रीभुवनेश्वरीम् ॥
अर्जुनस्तु ततो गत्वा प्रभासे चातिदुःखितः ।
संस्कारं तत्र सर्वेषां यथायोग्यं चकार ह ॥
समीक्ष्याथ हरेर्देहं कृत्वा काष्ठस्य सञ्चयम् ।
अष्टाभिः सह पत्नीभिर्दाहयामास पार्थिवः ॥
सूतजी बोले - वहाँसे पाण्डवोंके प्रस्थित होनेके तीसरे दिन उस वनमें लगी दावाग्निमें कुन्ती एवं १ गान्धारीसहित राजा धृतराष्ट्र दग्ध हो गये ॥ १ ॥
संजय पहले ही धृतराष्ट्रको छोड़कर तीर्थयात्राके लिये चले गये थे । नारदजीसे यह वृत्तान्त सुनकर २ राजा युधिष्ठिर अत्यन्त दुःखी हुए ॥ २ ॥
कौरवोंके विनाशके छत्तीस वर्ष बीतनेपर विप्र-शापके प्रभावसे सभी यादव प्रभासक्षेत्रमें नष्ट हो गये । वे सभी यादव मदिरा पीकर मतवाले हो गये और ३ आपसमें लड़कर बलराम तथा श्रीकृष्णके देखते-देखते मृत्युको प्राप्त हो गये॥३-४ ॥ तदनन्तर बलरामजीने योगक्रियाद्वारा शरीरका ४ त्याग किया और कमलके समान नेत्रवाले भगवान् श्रीकृष्णने शापकी मर्यादा रखते हुए एक बहेलियेके बाणसे आहत होकर महाप्रयाण किया ॥५ ॥
५ इसके पश्चात् जब वसुदेवजीने श्रीकृष्णके शरीर- - त्यागका समाचार सुना तो उन्होंने अपने चित्तमें श्री भुवनेश्वरी देवीका ध्यान करके अपने पवित्र प्राणोंका ६ परित्याग कर दिया ॥६ ॥
तत्पश्चात् अत्यन्त शोक संतप्त अर्जुनने प्रभास-क्षेत्रमें पहुँचकर सभीका यथोचित अन्तिम संस्कार ७ सम्पन्न किया ॥ ७ ॥
भगवान् श्रीकृष्णका शरीर खोजकर और लकड़ी
जुटाकर अर्जुनने आठ पटरानियोंके साथ उनका दाह-८ । संस्कार किया ॥८ ॥
पृष्ठ 224
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ०८ ] द्वितीय
देहं रामस्य रेवत्या सह दग्ध्वा विभावसौ ।
अर्जुनो द्वारकामेत्य पुरान्निष्क्रामयज्जनम् ॥ ९
पुरी सा वासुदेवस्य प्लावितोदधिना ततः ।
अर्जुनः सर्वलोकान्वै गृहीत्वा निर्गतस्तदा ॥ १०
कृष्णपल्यस्तदा मार्गे चौराभीरैश्च लुण्ठिताः ।
धनं सर्वं गृहीतं च निस्तेजश्चार्जुनोऽभवत् ॥ ११
इन्द्रप्रस्थे समागत्य वज्रो राजा कृतस्तदा । अनिरुद्धसुतो नाम्ना पार्थेनामिततेजसा । १२
व्यासाय कथितं दुःखं तेनोक्तोऽसौ महारथः ।
पुनर्यदा हरिस्त्वञ्च भवितासि महामते ॥ १३
तदा तेजस्तवात्युग्रं भविष्यति पुनर्युगे ।
तच्छ्रुत्वा वचनं पार्थो गत्वा नागपुरेऽर्जुनः ॥ १४
दुःखितो धर्मराजानं वृत्तान्तं सर्वमब्रवीत् ।
देहत्यागं हरेः श्रुत्वा यादवानां क्षयं तथा ॥ १५
गमनाय मतिं चक्रे राजा हैमाचलं प्रति ।
षट्त्रिंशद्वार्षिकं राज्ये स्थापयित्वोत्तरासुतम् ॥ १६
निर्जगाम वनं राजा द्रौपद्या भ्रातृभिः सह ।
षट्त्रिंशच्चैव वर्षाणि कृत्वा राज्यं जाह्वये ॥१७
गत्वा हिमाचले षट् ते जहुः प्राणान्पृथासुताः ।
परीक्षिदपि राजर्षिः प्रजाः सर्वाः सुधार्मिकः ॥ १८
अपालयच्च राजेन्द्रः षष्टिवर्षाण्यतन्द्रितः ।
बभूव मृगयाशीलो जगाम च वनं महत् ॥ १ ९ ।
विद्धं मृगं विचिन्वानो मध्याह्ने भूपतिः स्वयम् ।
तृषितश्च परिश्रान्तः क्षुधितश्चोत्तरासुतः ॥ २०
स्कन्ध २१५ तदनन्तर रेवतीके साथ बलरामजीके मृतशरीरका दाह - संस्कार करके अर्जुनने द्वारकापुरी पहुँचकर उस नगरीसे नागरिकोंको बाहर निकाला ॥ ९ ॥
तत्पश्चात् कुछ ही क्षणोंमें भगवान् श्रीकृष्णकी वह द्वारकापुरी समुद्रमें डूब गयी, किंतु अर्जुन सभी लोगोंको साथ लेकर बाहर निकल गये थे ॥ १० ॥
मार्गमें चोरों और भीलोंने श्रीकृष्णकी पत्नियोंको लूट लिया और समस्त धन छीन लिया; उस समय अर्जुन तेजहीन हो गये ॥११ ॥
तदनन्तर अपरिमित तेजसे सम्पन्न अर्जुनने इन्द्रप्रस्थ पहुँचकर अनिरुद्धके वज्र नामक पुत्रको राजा बनाया ॥ १२ ॥
अर्जुनने अपने तेजहीन होनेका दुःख व्यासजीसे निवेदित किया, जिसपर व्यासजीने उस महारथी अर्जुनसे कहा- - हे महामते! जब भगवान् श्रीकृष्ण और आपका पुनः अवतार होगा, तब उस युगमें आपका तेज पुनः अत्यन्त उग्र हो जायगा । उनका यह वचन सुनकर अर्जुन वहाँसे हस्तिनापुर चले गये । वहाँपर अत्यन्त दुःखी होकर अर्जुनने धर्मराज युधिष्ठिरसे समस्त वृत्तान्त कहा ॥ १३-१४३ ॥ श्रीकृष्णके देहत्याग एवं यादवोंके विनाशका समाचार सुनकर राजा युधिष्ठिरने हिमालयकी ओर जानेका निश्चय कर लिया । इसके बाद छत्तीसवर्षीय उत्तरापुत्र परीक्षित्को राजसिंहासनपर प्रतिष्ठित करके वे राजा युधिष्ठिर द्रौपदी तथा भाइयोंके साथ वनकी ओर निकल गये । इस प्रकार छत्तीस वर्षकी अवधितक हस्तिनापुरमें राज्य करके द्रौपदी तथा कुन्तीपुत्रों - इन छहोंने हिमालयपर्वतपर जाकर प्राण त्याग दिये ॥ १५–१७३ ॥ इधर धर्मनिष्ठ राजर्षि परीक्षितने भी आलस्यरहित भावसे साठ वर्षोंतक सम्पूर्ण प्रजाका पालन किया । वे एक बार आखेटहेतु एक विशाल जंगलमें गये ॥ १८-१९ ॥ अपने बाणसे विद्ध एक मृगको खोजते खोजते मध्याह्नकालमें उत्तरापुत्र राजा परीक्षित् भूख - प्यास तथा थकानसे व्याकुल हो गये ॥२० ॥
पृष्ठ 225
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१६
राजा धर्मेण सन्तप्तो ददर्श मुनिमन्तिके ।
ध्याने स्थितं मुनिं राजा जलं पप्रच्छ चातुरः ॥
नोवाच किञ्चिन्मौनस्थश्चुकोप नृपतिस्तदा ।
मृतं सर्पं तदादाय धनुष्कोट्या तृषातुरः ॥
कलिनाविष्टचित्तस्तु कण्ठे तस्य न्यवेशयत् ।
आरोपिते तथा सर्पे नोवाच मुनिसत्तमः ॥
न चचाल समाधिस्थो राजापि स्वगृहं गतः ।
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी गविजातो महातपाः ॥
महाशक्तोऽथ शुश्राव क्रीडमानो वनान्तिके ।
मित्राण्याहुश्च तत्पुत्रं पितुः कण्ठे तवाधुना ॥
लम्भितोऽस्ति मृतः सर्पः केनापीति मुनीश्वर ।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपातिशयं तदा ॥
शशाप नृपतिं क्रुद्धो गृहीत्वाशु करे जलम् ।
पितुः कण्ठेऽद्य मे येन विनिक्षिप्तो मृतोरगः ॥
तक्षकः सप्तरात्रेण तं दशेत्पापपूरुषम् ।
मुनेः शिष्योऽथ राजानं समुपेत्य गृहे स्थितम् ॥
शापं निवेदयामास मुनिपुत्रेण चार्पितम् ।
अभिमन्युसुतः श्रुत्वा शापं दत्तं द्विजेन वै ॥
अनिवार्यं च विज्ञाय मन्त्रिवृद्धानुवाच ह ।
शप्तोऽहं द्विजरूपेण मम द्वेषादसंशयम् ॥
किं विधेयं मयामात्या उपायश्चिन्त्यतामिह । मृत्युः किलानिवार्योऽसौ वदन्ति वेदवादिनः
यत्नस्तथापि शास्त्रोक्तः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः ।
उपायवादिनः केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
विज्ञोपायेन सिध्यन्ति कार्याणि नेतरस्य च ।
मणिमन्त्रौषधीनां वै प्रभावाः खलु दुर्विदः ॥
न भवेदिति किं तैस्तु मणिमद्भिः सुसाधितैः ।
सर्पदष्टा पुरा भार्या मुनेः सञ्जीविता मृता ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ८ धूपसे पीड़ित राजाने समीपमें ही एक ध्यानमग्न २१ मुनिको विराजमान देखा और प्याससे व्याकुल उन्होंने मुनसे जल माँगा ॥ २१ ॥
मौन व्रतमें स्थित वे मुनि कुछ भी नहीं बोले, २२ जिससे राजा कुपित हो गये और प्याससे आकुल तथा कलिसे प्रभावित चित्तवाले राजाने अपने धनुषकी नोकसे एक मृत साँप उठाकर उनके गलेमें डाल २३ दिया । गलेमें सर्प डाल दिये जानेके बाद भी वे मुनिश्रेष्ठ कुछ भी नहीं बोले ॥ २२-२३ ॥ २४ वे थोड़ा भी विचलित नहीं हुए और समाधिमें स्थित रहे । राजा भी अपने घर चले गये । उन मुनिका पुत्र गविजात अत्यन्त तेजस्वी तथा महातपस्वी था ॥ २४ ॥
२५ पराशक्तिके आराधक उस गविजातने पास वनमें खेलते हुए अपने मित्रोंको ऐसा कहते हुए सुना कि हे मुनिश्रेष्ठ! तुम्हारे पिताके गलेमें किसीने मृत २६ सर्प डाल दिया है । उनकी यह बात सुनकर वह अत्यन्त कुपित हुआ और शीघ्र ही हाथमें जल लेकर २७ उसने कुपित होकर राजाको शाप दे दिया - जिस व्यक्तिने मेरे पिताजीके कण्ठमें मृत सर्प डाला है, उस पापी पुरुषको एक सप्ताहमें तक्षक डस २८ लेगा । मुनिके शिष्यने महलमें स्थित राजा परीक्षित्के समीप जाकर मुनिपुत्रके द्वारा दिये गये शापकी बात कही । ब्राह्मणके द्वारा दिये गये शापको सुनकर २ ९ अभिमन्युपुत्र परीक्षित्ने उसे अनिवार्य समझकर वृद्ध मन्त्रियोंसे कहा — अपने अपराधके कारण मैं मुनिपुत्रसे ३० शापित हुआ हूँ ॥ २५ - ३० ॥ मन्त्रियो! अब मुझे क्या करना चाहिये? आप लोग कोई उपाय सोचें । मृत्यु तो अनिवार्य है - ऐसा || ३१ वेदवादी लोग कहते हैं, तथापि बुद्धिमान् पुरुषोंको शास्त्रोक्त रीतिसे सर्वथा प्रयत्न करना ही चाहिये । कुछ पुरुषार्थवादी विद्वान् ऐसा कहते हैं कि बुद्धिमानीके ३२ साथ उपाय करनेपर कार्य सिद्ध हो जाते हैं; न करनेपर नहीं । मणि, मन्त्र और औषधोंके प्रभाव अत्यन्त ही ३३ दुर्ज्ञेय होते हैं । मणि धारण करनेवाले सिद्धजनोंके द्वारा क्या नहीं सम्भव हो जाता? पूर्वकालमें किसी ऋषिपत्नीको सर्पने काट लिया था, जिससे वह मर ३४ | गयी थी; उस समय उस मुनिने अपनी आयुका आधा
पृष्ठ 226
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ८ ] द्वितीय
दत्त्वार्थमायुषस्तेन मुनिना सा वराप्सराः ।
भवितव्ये न विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः ॥ ३५
प्रत्यक्षं तत्र दृष्टान्तं पश्यन्तु सचिवाः किल ।
दिवि कोऽपि पृथिव्यां वा दृश्यते पुरुषः क्वचित् ॥ ३६
दैवे मतिं समाधाय यस्तिष्ठेत्तु निरुद्यमः ।
विरक्तस्तु यतिर्भूत्वा भिक्षार्थं याति सर्वथा ॥ ३७
गृहस्थानां गृहे काममाहूतो वाथवान्यथा ।
यदृच्छयोपपन्नं च क्षिप्तं केनापि वा मुखे ॥ ३८
उद्यमेन विना चास्यादुदरे संविशेत्कथम् ।
प्रयत्नश्चोद्यमे कार्यों यदा सिद्धिं न याति चेत् ॥ ३ ९
तदा दैवं स्थितं चेति चित्तमालम्बयेद् बुधः । मन्त्रिण ऊचुः को मुनिर्येन दत्त्वार्धमायुषो जीविता प्रिया ॥ ४० कथं मृता महाराज तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् । राजोवाच भृगोर्भार्या वरारोहा पुलोमा नाम सुन्दरी ॥ ४१
तस्यां तु च्यवनो नाम मुनिर्जातो ऽतिविश्रुतः ।
च्यवनस्य च शर्यातेः सुकन्या नाम सुन्दरी ॥ ४२
तस्यां जज्ञे सुतः श्रीमान्प्रमतिर्नाम विश्रुतः ।
प्रमतेस्तु प्रिया भार्या प्रतापी नाम विश्रुता ॥ ४३
रुरुर्नाम सुतो जातस्तथा परमतापसः ।
तस्मिंश्च समये कश्चित्स्थूलकेशश्च विश्रुतः ॥ ४४
बभूव तपसा युक्तो धर्मात्मा सत्यसम्मतः ।
एतस्मिन्नन्तरे मान्या मेनका च वराप्सराः ॥ ४५
क्रीडां चक्रे नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी ।
गर्भं विश्वावसोः प्राप्य निर्गता वरवर्णिनी ॥ ४६
स्थूलकेशाश्रमे गत्वा विससर्ज वराप्सराः ।
कन्यकां च नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरीम् ॥ ४७
स्कन्ध २१७ भाग देकर उस श्रेष्ठ अप्सराको जीवित कर दिया था । अतः बुद्धिमान् लोगोंको चाहिये कि वे भवितव्यतापर विश्वास न करें, उपाय भी करें ॥ ३१–३५ ॥ हे सचिवो! आपलोग यह दृष्टान्त प्रत्यक्ष देख लें । इस लोक या परलोकमें ऐसा कोई भी मनुष्य नहीं दिखायी देता, जो केवल भाग्यके भरोसे रहकर उद्यम न करता हो । गृहस्थीसे विरक्त मनुष्य संन्यासी होकर जगह - जगह भिक्षाटनके लिये बुलानेपर अथवा बिना बुलाये भी गृहस्थोंके घर जाता ही है । दैवात्प्राप्त उस भोजनको भी क्या कोई मुखमें डाल देता है? उद्यमके बिना वह भोजन मुखसे उदरमें कैसे प्रवेश कर सकता है? अतः प्रयत्नपूर्वक उद्यम तो करना ही चाहिये, यदि सफलता न मिले तो बुद्धिमान् मनुष्य मनमें विश्वास कर ले कि दैव यहाँ प्रबल है ॥ ३६- ३ ९ ३ ॥ मन्त्रियोंने कहा — हे महाराज! वे कौन मुनि थे, जिन्होंने अपनी आधी आयु देकर अपनी प्रिय पत्नीको जीवित किया था? वह कैसे मरी थी? यह कथा विस्तारसे हमसे कहिये ॥ ४०३ ॥
राजा बोले- महर्षि भृगुकी एक सुन्दर स्त्री थी, जिसका नाम पुलोमा था । उससे परम विख्यात च्यवनमुनिका जन्म हुआ । च्यवनकी पत्नीका नाम सुकन्या था, वह महाराज शर्यातिकी रूपवती कन्या थी ॥ ४१-४२ ॥ उस सुकन्यासे श्रीमान् प्रमतिने जन्म लिया, जो बड़े यशस्वी थे । उस प्रमतिकी प्रिय पत्नीका नाम प्रतापी था । उन्हीं राजा प्रमतिके पुत्र परम तपस्वी ‘ रुरु ' हुए ॥४३३ ॥
उन्हीं दिनों स्थूलकेश नामक एक विख्यात ऋषि थे, जो बड़े ही तपस्वी, धर्मात्मा एवं सत्यनिष्ठ थे । इसी बीच त्रिलोकसुन्दरी मेनका नामकी श्रेष्ठ अप्सरा नदी के किनारे जलक्रीडा कर रही थी । वह अप्सरा विश्वावसुके द्वारा गर्भवती होकर वहाँसे निकल पड़ी ॥ ४४ – ४६ ॥ उस श्रेष्ठ अप्सराने स्थूलकेशके आश्रममें जाकर नदीतटपर एक त्रैलोक्यसुन्दरी कन्याको जन्म दिया और वह उसे छोड़कर चली गयी । तब उस नवजात शिशु
पृष्ठ 227
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१८
दृष्ट्वानाथां तदा कन्यां जग्राह मुनिसत्तमः ।
पुपोष स्थूलकेशस्तु नाम्ना चक्रे प्रमद्वराम् ॥
सा काले यौवनं प्राप्ता सर्वलक्षणसंयुता ।
रुरुर्दृष्ट्वाथ तां बालां कामबाणार्दितो ह्यभूत् ॥
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ९ कन्याको अनाथ जानकर मुनिवर स्थूलकेश अपने ४८ आश्रममें ले गये और उसका पालन - पोषण करने लगे । उन्होंने उसका नाम प्रमद्वरा रखा ॥ ४७-४८ ॥ वह सर्वलक्षणसम्पन्न कन्या यथासमय यौवनको प्राप्त हुई । उस सुन्दरीको देखकर रुरु काममोहित ४ ९ | हो गये ॥ ४ ९ ॥ संहितायां द्वितीयस्कन्धे रुरुचरित्रवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
अथ नवमोऽध्यायः सर्पके काटनेसे प्रमद्वराकी मृत्यु, रुरुद्वारा अपनी आधी आयु देकर उसे जीवित कराना, मणि - मन्त्र - औषधिद्वारा सुरक्षित राजा परीक्षित्का सात तलवाले भवनमें निवास करना परीक्षिदुवाच कामार्तः स मुनिर्गत्वा रुरुः सुप्तो निजाश्रमे पिता पप्रच्छ दीनं तं किं रुरो विमना असि
स तमाहातिकामार्तः स्थूलकेशस्य चाश्रमे ।
कन्या प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवेदिति ॥
स गत्वा प्रमतिस्तूर्णं स्थूलकेशं महामुनिम् ।
प्रमुह्य सुमुखं कृत्वा ययाचे तां वराननाम् ॥
ददौ वाचं स्थूलकेशः प्रदास्यामि शुभेऽहनि ।
विवाहार्थं च सम्भारं रचयामासतुर्वने ॥
प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतौ ।
बभूवतुर्महात्मानौ समीपस्थौ तपोवने ॥
तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहाङ्गणे ।
प्रसुप्तं पन्नगं पादेनास्पृशच्चारुलोचना ॥
दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना ।
कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम् ॥
मिलिता मुनयः सर्वे चुकुशुः शोकसंयुताः ।
भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः ॥
परीक्षित् बोले – [ हे सचिववृन्द! ] इस प्रकार । कामासक्त होकर रुरुमुनि अपने आश्रम में सो गये, ॥ १ तब उनके पिताने उन्हें दुःखी देखकर पूछा – हे रुरु! तुम इतने उदास क्यों हो? ॥ १ ॥
कामातुर रुरुने अपने पिता से कहा - – महर्षि २ स्थूलकेशके आश्रम में प्रमद्वरा नामकी एक कन्या है; मैं चाहता हूँ कि वह मेरी पत्नी बन जाय ॥ २ ॥
उन प्रमतिने महामुनि स्थूलकेशके पास शीघ्र ३ जाकर उन्हें प्रसन्न तथा अपने अनुकूल करके उस सुन्दर कन्याकी याचना की ॥ ३ ॥
महामुनि स्थूलकेशने यह वचन दे दिया कि ४ किसी अच्छे मुहूर्तमें कन्यादान दूँगा । अब उस वनमें वे दोनों विवाहकी सामग्रीका प्रबन्ध करने लगे । इस प्रकार उस तपोवनमें समीपमें ही रहकर प्रमति ५ और स्थूलकेश दोनों महात्मा विवाहोत्सवकी तैयारी करने लगे ॥४-५ ॥ उसी अवसरपर वह कन्या अपने घरके आँगनमें ६ खेल रही थी, तभी एक सोये हुए सर्पसे उस सुनयनीका पैर छू गया । [ स्पर्श होते ही ] सर्पने उसे डँस लिया और वह सुन्दरी कन्या मर गयी । तब मृत्युको प्राप्त हुई ७ प्रमद्वराको देखकर वहाँ कोलाहल मच गया ॥ ६-७ ॥ सभी मुनि जुट गये और शोकसे ग्रस्त होकर रोने लगे । पृथ्वीपर प्राणहीन होकर पड़ी हुई अत्यन्त ८ | तेजसे देदीप्यमान उस कन्याको देखकर उसके पिता
पृष्ठ 228
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ९ ] द्वितीय
रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा ।
रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः ॥ ९
ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् ।
रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान् ॥ १०
रुरुः स्थानाद् बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः ।
अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्भुतः ॥ ११
मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल ।
किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा ॥ १२
न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया ।
नालिङ्गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे ॥ १३
न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा ।
लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह ॥ १४
मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः ।
दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि ॥ १५
सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् ।
प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम् ॥ १६
विषमद्मि गले पाशं कृत्वा प्राणांस्त्यजाम्यहम् ।
विलप्यैवं रुरुस्तत्र विचार्य मनसा पुनः ॥ १७
उपायं चिन्तयामास स्थितस्तस्मिन्नदीतटे ।
मरणात्किं फलं मे स्यादात्महत्या दुरत्यया ॥ १८
दुःखितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदुःखिता ।
दैवस्तुष्टो भवेत्कामं दृष्ट्वा मां त्यक्तजीवितम् ॥ १ ९
सर्वः प्रमुदितश्च स्यान्मत्क्षये नात्र संशयः ।
उपकारः प्रियायाः कः परलोके भवेदपि ॥ २०
मृते मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितेऽपि च ।
परलोके प्रिया सापि न मे स्यादात्मघातिनः ॥ २१
एतदर्थं मृते दोषा मयि नैवामृते पुनः । स्कन्ध २१ ९ स्थूलकेश अत्यन्त दुःखित होकर रुदन करने लगे । उस समय करुण क्रन्दन सुनकर रुरु भी उसे देखनेके लिये आये । उन्होंने उस मृत पड़ी सुन्दरीको सजीव-जैसी देखा । स्थूलकेश तथा अन्य श्रेष्ठ मुनियोंको रुदन करते देखकर रुरुमुनि उस स्थानसे बाहर आ करके विरहाकुल होकर रोने लगे ॥ ८- - १०३ ॥ [ वे कहने लगे – ] अहो! प्रारब्धने ही मेरे सुखके विनाशके लिये ही यह अत्यन्त विचित्र सर्प भेजा था । यह निश्चित ही मेरे दुःखका कारण है । अब मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ? मेरी प्राणप्रिया तो मर गयी । अब मैं अपनी इस प्रियासे विलग होकर जीना नहीं चाहता । अभीतक मैंने उस सुन्दरीका आलिंगन आदि कोई सांसारिक सुख भी नहीं प्राप्त किया था । मैं ऐसा अभागा हूँ कि उसका पाणिग्रहण नहीं कर सका और न तो उसके साथ अग्निमें लाजाहोम ही कर पाया । मेरे इस मनुष्य जीवनको धिक्कार है । अब तो मेरे प्राण निकल जायँ तो अच्छा है, जब दुःखित मनुष्यको चाहनेपर भी मृत्यु नहीं मिलती, तब इस संसारमें वांछित उत्तम सुख कैसे मिल सकता है? अब मैं या तो कहीं किसी भयानक तालाब में डूब जाऊँ, अग्निमें कूद पड़, विष खा लूँ अथवा गलेमें फाँसी लगाकर प्राण त्याग दूँ ॥ ११ - १६३ ॥ इस प्रकार विलाप करके रुरु अपने मनमें विचारकर उस नदी के तटपर स्थित रहते हुए उपाय सोचने लगे । प्राण त्यागनेसे मुझे क्या लाभ होगा? आत्महत्याका फल तो अत्यन्त दुर्निवार्य होता है । [ मेरी मृत्यु सुनकर ] पिताजी दुःखी होंगे, माताजीको भी महान् कष्ट होगा । हाँ, हो सकता है कि मुझे मरा हुआ देखकर प्रारब्ध सन्तुष्ट हो जाय? मेरे मर जानेपर मेरे सभी शत्रु भी प्रसन्न होंगे, इसमें सन्देह नहीं है, किंतु इससे परलोकमें मेरी प्रियाका क्या उपकार होगा? इस प्रकार विरहसे सन्तप्त होकर आत्महत्या करके मेरे मर जानेपर भी परलोकमें मुझ आत्मघातीको मेरी वह प्रिया नहीं मिलेगी । इसलिये मेरे मरनेमें बहुत ' दोष हैं और न मरनेपर मुझे कोई दोष नहीं होगा ॥ १७ – २१३ ॥
पृष्ठ 229
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२० विमृश्यैवं रुरुस्तत्र स्नात्वाचम्य शुचिः स्थितः अब्रवीद्वचनं कृत्वा जलं पाणावसौ मुनिः यन्मया सुकृतं किञ्चित्कृतं देवार्चनादिकम् ॥ गुरवः पूजिता भक्त्या हुतं जप्तं तपः कृतम् अधीतास्त्वखिला वेदा गायत्री संस्कृता यदि
रविराराधितस्तेन सञ्जीवतु मम प्रिया ।
यदि जीवेन्न मे कान्ता त्यजे प्राणानहं ततः ॥
इत्युक्त्वा तज्जलं भूमौ चिक्षेपाराध्य देवताः । राजोवाच श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ९ ॥ २२ ऐसा सोचकर रुरु स्नान तथा आचमन करके पवित्र होकर वहींपर बैठ गये । इसके बाद उन मुनिने । हाथमें जल लेकर यह वचन कहा - यदि मेरे द्वारा २३ देवाराधन आदि कुछ भी पुण्य कर्म सम्पादित किया । गया हो, यदि मैंने श्रद्धापूर्वक गुरुओंकी पूजा की ॥ २४ हो;; हवन, जप एवं तप किया हो, समस्त वेदों का अध्ययन किया हो, गायत्रीकी उपासना की हो और सूर्यकी आराधना की हो तो उस पुण्यके प्रभावसे २५ मेरी प्रिया जीवित हो जाय । यदि मेरी प्रिया जीवित नहीं होगी तो मैं प्राण त्याग दूँगा । ऐसा कहकर देवताओंका ध्यान करके उन्होंने वह जल जमीनपर छोड़ दिया ॥ २२ – २५३ ॥ एवं विलपतस्तस्य भार्यया दुःखितस्य च ॥२६ राजा बोले- तदनन्तर इस प्रकार अपनी भार्याके देवदूतस्तदाभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं ततः । देवदूत उवाच माकार्षीः साहसं ब्रह्मन्कथं जीवेन्मृता प्रिया ॥
गतायुरेषा सुश्रोणी गन्धर्वाप्सरसोः सुता ।
अन्यां कामय चार्वङ्गीं मृतेयं चाविवाहिता ॥
किं रोदिषि सुदुर्बुद्धे का प्रीतिस्तेऽनया सह । रुरुरुवाच देवदूत न चान्यां वै वरिष्याम्यहमङ्गनाम् ॥ यदि जीवेन्न जीवेद्वा मर्तव्यं चाधुना मया । राजोवाच विदित्वेति हठं तस्य देवदूतो मुदान्वितः ॥
उवाच वचनं तथ्यं सत्यं चातिमनोहरम् ।
उपायं शृणु विप्रेन्द्र विहितं यत्सुरैः पुरा ॥
आयुषोऽर्धप्रदानेन जीवयाशु प्रमद्वराम् । रुरुरुवाच आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै नात्र संशयः ॥
अद्य प्रत्यावृतप्राणा प्रोत्तिष्ठतु मम प्रिया ।
विश्वावसुस्तदा तत्र विमानेन समागतः ॥
लिये विलाप कर रहे उन दुःखित रुरुके पास एक देवदूत आकर यह वाक्य बोला ॥ २६ ॥
देवदूत बोला – हे ब्रह्मन्! ऐसा साहस मत २७ कीजिये । आपकी मरी हुई प्रियतमा भला कैसे जीवित हो सकेगी? गन्धर्व और अप्सराकी इस सुन्दर कन्याकी आयु समाप्त हो चुकी थी, जिससे यह २८ अविवाहिता ही मर गयी; अतः अब आप किसी अन्य शुभ अंगोंवाली कन्याका वरण कर लीजिये । हे हतबुद्धि! आप क्यों रो रहे हैं? इसके साथ आपका कैसा प्रेम है? ॥ २७-२८३ ॥ २ ९ रुरु बोले- हे देवदूत! मैं किसी अन्य सुन्दरीका वरण नहीं करूँगा । यदि यह जीवित हो जाती है तो ठीक है, अन्यथा मैं इसी समय अपने प्राण त्याग दूँगा ॥ २ ९ ३ ॥ ३० राजा बोले- उन मुनिका यह हठ देखकर देवदूतने प्रसन्न होकर तथ्यपूर्ण, सत्य तथा मनोहर ३१ वचन कहा - हे विप्रेन्द्र! देवताओंके द्वारा इसका पूर्वविहित उपाय मुझसे सुनिये । आप अपनी आयुका आधा भाग देकर अपनी प्रमद्वराको शीघ्र ही जीवित कर लीजिये ॥ ३०-३१३ ॥ ३२ रुरु बोले- मैं निःसन्देह अपनी आयुका आधा भाग इस कन्याको दे रहा हूँ । अब मेरी प्रियतमाके प्राण वापस आ जायँ और यह उठकर बैठ जाय । ३३ | उसी समय विश्वावसु अपनी पुत्री प्रमद्वराकी मृत्यु
पृष्ठ 230
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ९ ] द्वितीय
ज्ञात्वा पुत्रीं मृतां चाशु स्वर्गलोकात्प्रमद्वराम् ।
ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमः ॥ ३४
धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् ।
धर्मराज रुरोः पत्नी सुता विश्वावसोस्तथा ॥ ३५
मृता प्रमद्वरा कन्या दष्टा सर्पेण चाधुना ।
सा रुरोरायुषोऽर्धेन मर्तुकामस्य सूर्यज ॥ ३६
समुत्तिष्ठतु तन्वङ्गी व्रतचर्याप्रभावतः । धर्म उवाच विश्वावसुसुतां कन्यां देवदूत यदीच्छसि ॥ ३७ उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरुं गत्वा त्वमर्पय । राजोवाच एवमुक्तस्ततो गत्वा जीवयित्वा प्रमद्वराम् ॥ ३८
रुरोः समर्पयामास देवदूतस्त्वरान्वितः ।
ततः शुभेऽह्नि विधिना रुरुणापि विवाहिता ॥ ३ ९
इत्थं चोपाययोगेन मृताप्युज्जीविता तदा ।
उपायस्तु प्रकर्तव्यः सर्वथा शास्त्रसम्मतः ॥ ४०
मणिमन्त्रौषधीभिश्च विधिवत्प्राणरक्षणे ।
इत्युक्त्वा सचिवान् राजा कल्पयित्वा सुरक्षकान् ॥ ४१
कारयित्वाथ प्रासादं सप्तभूमिकमुत्तमम् ।
आरुरोहोत्तरासूनुः सचिवैः सह तत्क्षणम् ॥ ४२
मणिमन्त्रधराः शूराः स्थापितास्तत्र रक्षणे ।
प्रेषयामास भूपालो मुनिं गौरमुखं ततः ॥ ४३
प्रसादार्थं सेवकस्य क्षमस्वेति पुनः पुनः ।
ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रज्ञान् रक्षणार्थमितस्ततः ॥ ४४
मन्त्रिपुत्रः स्थितस्तत्र स्थापयामास दन्तिनः ।
न कश्चिदारुहेत्तत्र प्रासादे चातिरक्षिते ॥ ४५
स्कन्ध २२१ जान करके स्वर्गलोकसे विमानद्वारा शीघ्र ही वहाँ आ गये । तत्पश्चात् गन्धर्वराज विश्वावसु तथा उस श्रेष्ठ देवदूतने धर्मराजके पास पहुँचकर यह वचन कहा— हे धर्मराज! रुरुकी पत्नी तथा विश्वावसुकी पुत्री इस प्रमद्वरा नामक कन्याकी सर्पदंशके कारण इस समय मृत्यु हो गयी है । हे सूर्यतनय! इसके वियोगमें मरणके लिये उद्यत मुनि रुरुकी आधी आयु तथा उनकी तपस्याके प्रभावसे यह कोमलांगी जीवित हो जाय ॥३२-३६३ ॥ धर्मराजने कहा – हे देवदूत! यदि तुम ऐसा चाहते हो तो उसकी आधी आयुसे विश्वावसुकी यह कन्या जीवित होकर उठ जाय और तुम जाकर इसे रुरुको समर्पित कर दो ॥ ३७३ ॥
राजा बोले- धर्मराजके ऐसा कहनेपर देवदूतने जाकर प्रमद्वराको जीवित करके शीघ्र ही रुरुको समर्पित कर दिया और तत्पश्चात् रुरुने किसी शुभ दिन उसके साथ विधानपूर्वक विवाह कर लिया ॥ ३८-३९ ॥ इस प्रकार उपायका आश्रय लेकर मृत प्रमद्वराको भी जीवित कर लिया गया था । अतः मणि, मन्त्र तथा औषधियोंके विधिवत् प्रयोगद्वारा प्राणरक्षाके लिये शास्त्र - सम्मत उपाय अवश्य किया जाना चाहिये ॥ ४०३ ॥
मन्त्रियोंसे यह कहकर उत्तम रक्षकोंकी व्यवस्था करके एक सात तलवाला उत्तम राजभवन बनवाकर उसी क्षण उत्तरापुत्र परीक्षित् अपने मन्त्रियोंके साथ उसपर चढ़ गये॥४१-४२ ॥ उस भवनकी सम्यक् सुरक्षाके लिये मणि-मन्त्र - धारी वीरोंको नियुक्त किया गया और इसके बाद राजाने गौरमुखमुनिको [ गविजातके पास उन्हें ] प्रसन्न करनेके उद्देश्यसे भेजा और कहलाया कि मुझ सेवकका अपराध वे बार - बार क्षमा करें । तत्पश्चात् राजाने मन्त्र - प्रयोगमें निपुण ब्राह्मणोंको रक्षा - -कार्य व निमित्त चारों ओर नियुक्त कर दिया ॥ ४३-४४ ॥ एक मन्त्रिपुत्र वहाँ नियुक्त किया गया, जिसने महलके चारों ओर हाथियोंका घेरा स्थापित कराया ताकि विशेषरूपसे रक्षित उस महलपर कोई चढ़ | न सके ॥ ४५ ॥