देवी भागवत पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 741–750
देवी भागवत पूर्वार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 741–750
पृष्ठ 741
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७३२ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३ वृजिनात्त्रातुमधुना यस्माच्छक्तोऽसि पुत्रक । हे पुत्र! तुम अभी वृजिन ( कष्ट ) - से त्राण तस्माद् वृत्र इति ख्यातं तव नाम भविष्यति ॥ ४४ दिलानेमें समर्थ हो, इसलिये तुम्हारा ' वृत्र ' - यह नाम भ्राता तव महाभाग त्रिशिरा नाम तापसः । प्रसिद्ध होगा । हे महाभाग! तुम्हारा त्रिशिरा नामका त्रीणि तस्य च शीर्षाणि ह्यभवन्वीर्यवन्ति एक तपस्वी भाई था । उसके अत्यन्त शक्तिशाली च ॥ ४५ तीन सिर थे I । वह वेद - वेदांगोंके तत्त्वको जाननेवाला, वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वविद्याविशारदः संस्थितस्तपसि प्रायस्त्रिलोकीविस्मयप्रदे
शक्रेण तु हतः सोऽद्य वज्रघातेन साम्प्रतम् ।
विनापराधं सहसा छिन्नानि मस्तकानि च ॥
तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र जहि शक्रं कृतागसम् ।
ब्रह्महत्यायुतं पापं निस्त्रपं दुर्मतिं शठम् ॥
इत्युक्त्वा च तदा त्वष्टा पुत्रशोकसमाकुलः ॥ सभी विद्याओंमें निपुण और तीनों लोकोंको आश्चर्यमें ॥ ४६ । डाल देनेवाली तपस्यामें रत था । इन्द्रने वज्रका प्रहार करके उस निरपराधको मार डाला और उसके मस्तक ४७ काट डाले । इसलिये हे पुरुषसिंह! तुम उस ब्रह्म-हत्यारे, पापी, निर्लज्ज, दुष्टबुद्धि तथा मूर्ख इन्द्रको मार डालो ॥ ४४–४८ ॥ ४८ ऐसा कहकर पुत्रशोकसे व्याकुल त्वष्टाने विविध प्रकारके दिव्य तथा प्रबल आयुधोंका निर्माण आयुधानि च दिव्यानि चकार विविधानि च ॥ ४ ९ किया और इन्द्रका वध करनेके लिये उस महाबली
ददावस्मै सहस्त्राक्षवधाय प्रबलानि च ।
खड्गशूलगदाशक्तितोमरप्रमुखानि वै ॥
शार्ङ्गं धनुस्तथा बाणं परिघं पट्टिशं तथा ।
चक्रं दिव्यं सहस्रारं सुदर्शनसमप्रभम् ॥
तूणीरौ चाक्षय दिव्यौ कवचं चातिसुन्दरम् ।
रथं मेघप्रतीकाशं दृढं भारसहं जवम् ॥
युद्धोपकरणं सर्वं कृत्वा पुत्राय पार्थिव ।
दत्त्वासौ प्रेरयामास त्वष्टा क्रोधसमन्वितः ॥
( वृत्र ) - को दे दिया । उनमें खड्ग, शूल, गदा, शक्ति, ५० तोमर, शार्ङ्गधनुष, बाण, परिघ, पट्टिश, सुदर्शन चक्रके समान कान्तिमान् हजार अरोंवाला दिव्य चक्र, ५१ दो दिव्य तथा अक्षय तरकस और अत्यन्त सुन्दर कवच एवं मेघके समान श्याम आभावाला, सुदृढ़, भार सहनेमें समर्थ और तीव्रगामी रथ था । इस ५२ प्रकार हे राजन्! समस्त युद्धसामग्री तैयार करके क्रोधसे व्याकुल त्वष्टाने अपने पुत्रको देकर उसे ५३ | भेज दिया ॥ ४ ९ –५३ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे त्रिशिरवधानन्तरं वृत्रोत्पत्तिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
PROD अथ तृतीयोऽध्यायः वृत्रासुरका देवलोकपर आक्रमण, बृहस्पतिद्वारा इन्द्रकी भर्त्सना करना और वृत्रासुरको अजेय बतलाना, इन्द्रकी पराजय, त्वष्टाके निर्देशसे वृत्रासुरका ब्रह्माजीको प्रसन्न व्यास उवाच
कृतस्वस्त्ययनो वृत्रो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
निर्जगाम रथारूढो हन्तुं शक्रं महाबलः ॥
तदैव राक्षसाः क्रूराः पुरा देवपराजिताः ।
समाजग्मुश्च सेवार्थं वृत्रं ज्ञात्वा महाबलम् ॥
करनेके लिये तपस्यारत होना व्यासजी बोले - [ हे राजन्! ] वेदोंमें पारंगत ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराकर महाबली वृत्रासुर १ रथपर सवार हो इन्द्रको मारनेके लिये चला ॥१ ॥
उस समय बहुत से क्रूर राक्षस जो पहले देवताओंसे पराजित हो गये थे, वृत्रासुरको महान् २ बलशाली जानकर उसकी सेवाके लिये आ गये ॥२ ॥
पृष्ठ 742
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ] षष्ठ स्कन्ध ७३३
इन्द्रदूतास्तु तं दृष्ट्वा युद्धाय तु समागतम् ।
वेगादागत्य वृत्तान्तं शशंसुस्तस्य चेष्टितम् ॥
दूता ऊचुः
स्वामिञ्छीघ्रमिहायाति वृत्रो नाम रिपुस्तव ।
बलवान्स्यन्दने रूढस्त्वष्ट्रा चोत्पादितः किल ॥
अभिचारेण नाशार्थं तव क्रोधान्वितेन वै ।
पुत्रघाताभितप्तेन दुःसहो राक्षसैर्युतः ॥
यत्नं कुरु महाभाग शीघ्रमायाति साम्प्रतम् ।
मेरुमन्दरसंकाशो घोरशब्दोऽतिदारुणः ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र भीता देवगणा भृशम् ।
आगत्योचुः सुरपतिं शृण्वन्तं दूतभाषितम् ॥
गणा ऊचुः
मघवन् दुर्निमित्तानि भवन्ति त्रिदशालये ।
बहूनि भयशंसीनि पक्षिणां विरुतानि च ॥
काकगृध्रास्तथा श्येनाः कङ्काद्या दारुणाः खगाः ।
रुदन्ति विकृतैः शब्दैरुत्कारैर्भवनोपरि ॥
चीचीकूचीति निनदान्कुर्वन्ति विहगा भृशम् ।
वाहनानां च नेत्रेभ्यो जलधाराः पतन्त्यधः ॥
श्रूयतेऽतिमहाञ्छब्दो रुदतीनां निशासु च ।
राक्षसीनां महाभाग भवनोपरि दारुणः ॥
प्रपतन्ति ध्वजास्तूर्णं विना वातेन मानद ।
प्रभवन्ति महोत्पाता दिवि भूम्यन्तरिक्षजाः ॥
कृष्णाम्बरधरा नार्यो भ्रमन्ति च गृहे गृहे ।
यान्तु यान्तु गृहात्तूर्णं कुर्वन्त्यो विकृताननाः ॥
रात्रौ स्वप्नेषु कान्तानां सुप्तानां निजमन्दिरे ।
शाल्लुनन्ति राक्षस्यो भीषयन्त्यो भृशातुराः ॥
एवंविधानि देवेश भूकम्पोल्कादयस्तथा ।
गोमायवो रुदन्ति स्म निशायां भवनाङ्गणे ॥
सरटानां च जालानि प्रभवन्ति गृहे गृहे ।
अङ्गप्रस्फुरणादीनि दुर्निमित्तानि सर्वशः ॥
इन्द्रके दूत उसे युद्धके ३ शीघ्रतापूर्वक [ इन्द्रके पास ] और उसकी गतिविधि बताने दूत बोले- हे स्वामिन्! बलवान् और दुर्धर्ष शत्रु रथपर ४ साथ शीघ्र ही यहाँ आ रहा और क्रोधाभिभूत त्वष्टाने लिये आया देखकर आकर सम्पूर्ण वृत्तान्त लगे ॥ ३ ॥
वृत्र नामका आपका आरूढ़ होकर राक्षसोंके है; पुत्रशोकसे सन्तप्त आपके नाशके लिये ५ अभिचारकर्मसे उसे उत्पन्न किया है ॥ ४-५ ॥ हे महाभाग! शीघ्र ही [ रक्षाका ] उपाय कीजिये । सुमेरु और मन्दराचलके समान अत्यन्त भयंकर प्रतीत होनेवाला वह ( वृत्रासुर ) घोर गर्जन करता हुआ अब शीघ्र यहाँ आ रहा है ॥ ६ ॥
७ इसी बीच अत्यन्त भयभीत देवगण वहाँ आ करके दूतोंकी बात सुन रहे देवराज इन्द्रसे इस प्रकार कहने लगे ॥ ७ ॥
गण बोले- हे इन्द्र! इस समय स्वर्गमें अनेक ८ प्रकारके अपशकुन हो रहे हैं । पक्षियोंके बहुत ही डरावने शब्द हो रहे हैं । कौए, गिद्ध, बाज और चील आदि क्रूर पक्षी भवनोंके ऊपर बैठकर भयानक स्वरोंमें रोते हैं और अन्य पक्षी भी बार - बार चीची-कूची - ऐसे शब्द कर रहे हैं । [ हाथी, घोड़े आदि ] १० वाहनोंकी आँखोंसे लगातार जल ( अश्रु ) - की धाराएँ नीचे गिर रही हैं । हे महाभाग! भवनोंके ऊपरी भागमें रातमें रोती हुई राक्षसियोंका महाभयानक शब्द सुनायी ११ देता है । हे मानद! हवाके बिना ही ध्वजाएँ टूट-टूटकर गिर पड़ती हैं । स्वर्ग, पृथ्वी और आकाशमें १२ महान् उत्पात हो रहे हैं । काले वस्त्र धारण की हुई भयानक मुखवाली स्त्रियाँ निकल जाओ; घरसे शीघ्र निकल जाओ ' – ऐसा कहती हुई घर घरमें घूमती १३ हैं । रातमें अपने घरमें सोयी हुई स्त्रियोंको भयभीत करती हुई भयानक राक्षसियाँ स्वप्नोंमें उनके बाल १४ नोचती हैं ॥ ८ – १४ ॥ हे देवेन्द्र! इसी प्रकार भूकम्प और उल्कापात आदि उपद्रव भी हो रहे हैं, रात्रिमें हमारे भवनोंके १५ आँगनमें सियार रुदन करते हैं । गिरगिटोंके समूह घर-घरमें उत्पन्न हो रहे हैं, सर्वथा अनिष्टके सूचक १६ । अंग - प्रस्फुरण आदि भी होते हैं॥१५-१६ ॥
पृष्ठ 743
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७३४ व्यास उवाच
इति तेषां वचः श्रुत्वा चिन्तामाप सुरेश्वरः ।
बृहस्पतिं समाहूय पप्रच्छ च मनोगतम् ॥
इन्द्र उवाच ब्रह्मन् किमुत घोराणि निमित्तानि भवन्ति वै । वाताश्च दारुणा वान्ति प्रपतन्त्युलकाः खतः सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थो विघ्ननाशने । बुद्धिमाञ्छास्त्रतत्त्वज्ञो देवतानां गुरुस्तथा
कुरु शान्तिं विधानज्ञ शत्रुक्षयविधायिनीम् ।
यथा मे न भवेद्दुःखं तथा कार्यं विधीयताम् ॥
बृहस्पतिरुवाच
किं करोमि सहस्राक्ष त्वयाद्य दुष्कृतं कृतम् ।
अनागसं मुनिं हत्वा किं फलं समुपार्जितम् ॥
अत्युग्रं पुण्यपापानां फलं भवति सत्वरम् ।
विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं तद्भूतिमिच्छता ॥
परोपतापनं कर्म न कर्तव्यं कदाचन ।
न सुखं विन्दते प्राणी परपीडापरायणः ॥
मोहाल्लोभाद् ब्रह्महत्या कृता शक्र त्वयाधुना ।
तस्य पापस्य सहसा फलमेतदुपागतम् ॥
अवध्यः सर्वदेवानां जातोऽसौ वृत्रसंज्ञकः ।
हन्तुं त्वां स समायाति दानवैर्बहुभिर्वृतः ॥
आयुधानि च सर्वाणि वज्रतुल्यानि वासव ।
त्वष्ट्रा दत्तानि दिव्यानि गृहीत्वा समुपस्थितः ॥
समागच्छति दुर्धर्षो रथारूढः प्रतापवान् ।
देवेन्द्र प्रलयं कुर्वन्नास्य मृत्युर्भविष्यति ॥
कोलाहलस्तदा जातस्तथा ब्रुवति वाक्पतौ ।
गन्धर्वाः किन्नरा यक्षा मुनयश्च तपोधनाः ॥
सदनानि विहायैवामराः सर्वे पलायिताः ।
तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं शक्रश्चिन्तापरायणः ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३ व्यासजी बोले — उन लोगोंका यह वचन सुनकर इन्द्र चिन्तित हो उठे और बृहस्पतिको बुलाकर १७ । उन्होंने अपनी मनोगत बात पूछी ॥ १७ ॥
इन्द्र बोले - हे ब्रह्मन्! ये भयानक अपशकुन क्यों हो रहे हैं? भयानक आँधियाँ चलती हैं और आकाशसे उल्कापात होते हैं । हे महाभाग! आप ॥ १८ सर्वज्ञ, विघ्नका नाश करनेमें समर्थ, बुद्धिमान्, शास्त्रोंके तत्त्वोंको जाननेवाले और देवताओंके गुरु हैं । इसलिये हे विधानज्ञ! आप हमारी शान्तिके ॥ १ ९ लिये शत्रुओं का नाश करनेवाला कोई शान्तिकर्म कीजिये । जिस प्रकार मुझे दुःख न हो, आप वैसा २० कार्य कीजिये ॥ १८ - २० ॥ बृहस्पति बोले – हे सहस्र नेत्रोंवाले इन्द्र! मैं क्या करूँ? तुमने बहुत बड़ा पाप कर डाला है । निरपराध मुनिको मारकर तुमने क्या लाभ प्राप्त कर लिया? ॥ २१ ॥
२१ पुण्य और पापका अत्यन्त उग्र फल शीघ्र ही प्राप्त होता है, इसलिये ऐश्वर्यकी इच्छा रखनेवालोंको विचारपूर्वक कार्य करना चाहिये । दूसरेको कष्ट पहुँचानेका २२ कृत्य कभी नहीं करना चाहिये । दूसरेको कष्ट देनेमें संलग्न प्राणी कभी सुख नहीं पाता ॥ २२-२३ ॥ २३ हे इन्द्र! तुमने मोह और लोभके वशीभूत होकर ब्रह्महत्या कर डाली, उसी पापका यह फल आज सहसा उपस्थित हो गया है ॥ २४ ॥
२४ वृत्र नामवाला यह असुर जन्मसे ही देवताओंसे अवध्य है; बहुत - से दानवोंसे घिरा हुआ वह तुम्हें मारनेके लिये चला आ रहा है ॥ २५ ॥
२५ हे इन्द्र! त्वष्टाके द्वारा दिये हुए उन सभी वज्रतुल्य तथा दिव्य आयुधों को लेकर वह उपस्थित २६ | हो रहा है ॥ २६ ॥
दुर्धर्ष तथा प्रतापी वह रथपर आरूढ़ होकर प्रलय मचाते हुए चला आ रहा है । हे देवेन्द्र! उसकी २७ मृत्यु नहीं होगी ॥२७ ॥
बृहस्पति ऐसा कह ही रहे थे कि वहाँ २८ कोलाहल मच गया । गन्धर्व, किन्नर, यक्ष, मुनि, तपस्वी और सभी देवता अपने - अपने भवन छोड़कर भाग चले । उस महान् आश्चर्यको देखकर इन्द्र २ ९ | चिन्तित हो उठे ॥ २८-२९ ॥
पृष्ठ 744
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ]
आज्ञापयामास तदा सेनोद्योगाय सेवकान् ।
आनयध्वं वसून् रुद्रानश्विनौ च दिवाकरान् ॥
पूषणं च भगं वायुं कुबेरं वरुणं यमम् ।
विमानेषु समारुह्य सायुधाः सुरसत्तमाः ॥
समागच्छन्तु तरसा शत्रुरायाति साम्प्रतम् ।
इत्याज्ञाप्य सुरपतिः समारुह्य गजोत्तमम् ॥
बृहस्पतिं पुरोधाय निर्गतो निजमन्दिरात् ।
तथैव त्रिदशाः सर्वे स्वं स्वं वाहनमास्थिताः ॥
युद्धाय कृतसंकल्पा निर्ययुः शस्त्रपाणयः ।
वृत्रोऽथ दानवैर्युक्तः सम्प्राप्तो मानसोत्तरम् ॥
पर्वतं देवतावासं रम्यं पादपशोभितम् ।
इन्द्रोऽप्यागत्य संग्रामं चकार मानसोत्तरे ॥
पर्वते देवतायुक्तो वाचस्पतिपुरःसरः ।
तत्राभूद्दारुणं युद्धं वृत्रवासवयोस्तदा ॥
गदासिपरिघैः पाशैर्बाणैः शक्तिपरश्वधैः ।
मानुषेण प्रमाणेन संग्रामः शरदां शतम् ॥
बभूव भयदो नृणामृषीणां भावितात्मनाम् ।
वरुणः प्रथमं भग्नस्ततो वायुगणः किल ॥
यमो विभावसुः शक्रः सर्वे ते निर्गता रणात् ।
पलायनपरान्दृष्ट्वा देवानिन्द्रपुरोगमान् ॥
वृत्रोऽपि पितरं प्रागादाश्रमस्थं मुदान्वितम् ।
प्रणम्य प्राह त्वष्टारं पितः कार्यं मया कृतम् ॥
देवा विनिर्जिताः सर्वे सेन्द्राः समरसंस्थिताः ।
विद्रुतास्ते गताः स्थानं यथा सिंहान्मृगा गजाः ॥
इन्द्रः पदातिरगमन्मयानीतो गजोत्तमः ।
ऐरावतोऽयं भगवन् गृहाण द्विरदोत्तमम् ॥
न हतास्ते मया यस्मादयुक्तं भीतमारणम् ।
आज्ञापय पुनस्तात किं करोमि तवेप्सितम् ॥
षष्ठ स्कन्ध ७३५ तब उन्होंने सेवकोंको सेना तैयार करनेका ३० आदेश दिया । ' वसुओं, रुद्रों, अश्विनीकुमारों, आदित्यों, पूषा, भग, वायु, कुबेर, वरुण और यमको बुलाओ । सभी श्रेष्ठ देवता आयुधोंके साथ विमानोंपर आरूढ़ ३१ होकर यहाँ शीघ्र आ जायँ; क्योंकि अब शत्रु आने ही वाला है ' - ऐसी आज्ञा देकर देवराज अपने श्रेष्ठ गजराज ऐरावतपर सवार होकर बृहस्पतिको आगे ३२ करके अपने भवन से बाहर निकले ॥ ३० - ३२३ ॥ वैसे ही अन्य सभी देवता भी हाथोंमें शस्त्र लेकर अपने - अपने वाहनोंपर सवार होकर युद्धका ३३ संकल्प करके चल पड़े । उधर वृत्रासुर भी विशाल दानवी सेनाके साथ वृक्षोंसे सुशोभित, रमणीय तथा ३४ देवताओंसे सेवित मानसरोवरके उत्तरवर्ती पर्वतपर आ गया । बृहस्पतिको आगे करके सभी देवताओंके साथ इन्द्रने भी उस मानसोत्तर पर्वतपर आकर संग्राम ३५ किया ॥ ३३-३५३ ॥ तब गदा, तलवार, परिघ, पाश, बाण, शक्ति और परशु आदि युद्धास्त्रोंके द्वारा वृत्रासुर और इन्द्रमें ३६ भयानक युद्ध हुआ । मनुष्यों और विशुद्ध हृदयवाले ऋषियोंके लिये अत्यन्त भयकारी वह युद्ध मानववर्षकी गणनासे सौ वर्षोंतक चला ॥ ३६-३७३ ॥ ३७ उस युद्धमें सबसे पहले वरुण और उसके बाद मरुद्गण पलायन कर गये । इसी प्रकार यम, अग्नि, ३८ इन्द्र - जो भी थे वे सभी युद्धसे निकल भागे । इन्द्र आदि प्रमुख देवताओंको भागकर जाते देखकर वृत्रासुर भी प्रसन्नतापूर्वक आश्रमस्थित अपने पिताके ३ ९ पास गया और उन्हें प्रणाम करके बोला- हे पिताजी! मैं [ आपका ] कार्य कर दिया ॥ ३८–४० ॥ युद्धभूमिमें आये हुए इन्द्रसहित सभी देवता मुझसे ४० पराजित हो गये । वे सब उसी प्रकार भयभीत होकर अपने स्थानोंको भाग गये, जैसे सिंहसे डरकर हाथी और मृग भाग जाते हैं । इन्द्र तो पैदल ही भाग गये; मैं ४१ हाथियोंमें श्रेष्ठ इस ऐरावतको ले आया हूँ । हे भगवन्! आप इस गज श्रेष्ठको ग्रहण करें ॥ ४१-४२ ॥ ४२ मैंने उन सबको इसलिये नहीं मारा; क्योंकि डरे हुए को मारना अनुचित होता है । हे तात! आप पुनः आज्ञा कीजिये कि मैं आपका कौन - सा इच्छित कार्य ४३ | करूँ? ॥ ४३ ॥
पृष्ठ 745
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७३६ निर्जरा निर्गताः सर्वे भयभीताः श्रमातुराः इन्द्रोऽप्यैरावतं त्यक्त्वा भयभीतः पलायितः व्यास उवाच इति पुत्रवचः श्रुत्वा त्वष्टा प्राह मुदान्वितः पुत्रवानद्य जातोऽस्मि सफलं मम जीवितम् त्वयाहं पावितः पुत्र गतो मे मानसो ज्वरः निश्चलं मे मनो जातं दृष्ट्वा वीर्यं तवाद्भुतम् शृणु वक्ष्याम्यहं पुत्र हितं तेऽद्य निशामय । तपः कुरु महाभाग सावधानः स्थिरासनः विश्वासो नैव कर्तव्यः केषाञ्चित्पाकशासनः । शत्रुस्ते छलकर्तास्ति नानाभेदविशारदः
तपसा प्राप्यते लक्ष्मीस्तपसा राज्यमुत्तमम् ।
तपसा बलवृद्धिः स्यात्संग्रामे विजयस्तथा ॥
आराध्य द्रुहिणं देवं लब्ध्वा वरमनुत्तमम् ।
जहि शक्रं दुराचारं ब्रह्महत्यासमावृतम् ॥
सावधानः स्थिरो भूत्वा दातारं भज शङ्करम् ।
वाञ्छितं स वरं दद्यात्सन्तुष्टश्चतुराननः ॥
तोषयित्वा विश्वयोनिं ब्रह्माणममितौजसम् ।
अविनाशित्वमासाद्य जहि शक्रं कृतागसम् ॥
वैरं मनसि मे पुत्र वर्तते सुतघातजम् ।
न शान्तिमनुगच्छामि न स्वपामि सुखेन ह ॥
तापसो मे हतः पुत्रो निरागाः पाप्मना यतः ।
न विन्दामि सुखं वृत्र त्वं मामुद्धर दुःखितम् ॥
व्यास उवाच
तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं वृत्रः क्रोधयुतस्तदा ।
आज्ञामादाय च पितुर्जगाम तपसे मुदा ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३ । सभी देवता भयभीत और युद्धश्रमसे क्लान्त ॥ ४४ होकर भाग गये; भयभीत इन्द्र भी ऐरावत छोड़कर भाग गया ॥ ४४ ॥
व्यासजी बोले- पुत्रका यह वचन सुनकर । त्वष्टाने प्रसन्न होकर कहा - आज मैं पुत्रवान् हो ॥ ४५ गया हूँ; मेरा जीवन सफल हो गया ॥४५ ॥
हे पुत्र! तुमने आज मुझे पवित्र कर दिया; मेरा । मानसिक सन्ताप चला गया । तुम्हारे अद्भुत पराक्रमको ॥ ४६ देखकर मेरा मन शान्त हो गया ॥४६ ॥
हे पुत्र! सुनो, अब मैं तुम्हारे हितकी बात कह रहा हूँ । हे महाभाग! अब तुम दृढ़तापूर्वक आसनपर ॥ ४७ बैठकर सावधान होकर तपस्या करो ॥ ४७ ॥
किसीका भी विश्वास मत करना । वह तुम्हारा शत्रु इन्द्र छल करनेवाला तथा अनेक प्रकारकी ॥ ४८ भेदनीतिमें निपुण है ॥ ४८ ॥
तपसे लक्ष्मीकी प्राप्ति होती है, तपसे उत्तम राज्यकी प्राप्ति होती है । तपसे बलकी वृद्धि होती है ४ ९ और संग्राम में विजयकी प्राप्ति होती है ॥ ४ ९ ॥ भगवान् ब्रह्माकी आराधना करके उनसे उत्तम वर प्राप्तकर तुम उस दुराचारी और ब्राह्मणके हत्यारे ५० इन्द्रको मार डालो ॥ ५० ॥
तुम सावधान और स्थिर होकर कल्याणकारी तथा वरदाता ब्रह्माजीकी आराधना करो । प्रसन्न ५१ होनेपर चार मुखवाले वे ब्रह्माजी तुम्हें अभीष्ट वरदान देंगे ॥ ५१ ॥
विश्वकी सृष्टि करनेवाले अमिततेजस्वी ब्रह्माजीको ५२ प्रसन्न करके अमरत्व प्राप्तकर तुम अपराधी इन्द्रको मार डालो ॥५२ ॥
हे पुत्र! मेरे मनमें उस पुत्रघातीके प्रति वैर बना ५३ हुआ है, न मुझे शान्ति प्राप्त होती है और न ही मैं सुखसे सो पाता हूँ ॥ ५३ ॥
उस पापीने मेरे निर्दोष तपस्वी पुत्रको मार डाला ५४ है, इसलिये मुझे शान्ति नहीं मिलती । हे वृत्र! तुम मुझ दुःखीका उद्धार करो ॥५४ ॥
व्यासजी बोले- तब पिताका वचन सुनकर वृत्रासुर कुपित हो उठा । पितासे आज्ञा लेकर वह ५५ प्रसन्नतापूर्वक तपस्या करनेके लिये चला गया ॥५५ ॥
पृष्ठ 746
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४ ]
गन्धमादनमासाद्य पुण्यां देवधुनीं शुभाम् ।
स्नात्वा कुशासनं कृत्वा संस्थितश्च स्थिरासनः ॥
त्यक्त्वान्नं वारिपानं च योगाभ्यासपरायणः ।
ध्यायन्विश्वसृजं चित्ते सोपविष्टः स्थिरासने ॥
मघवा तं तपस्यन्तं ज्ञात्वा चिन्तातुरो ह्यभूत् ।
गन्धर्वान्प्रेषयामास विघ्नार्थं पाकशासनः ॥
यक्षांश्च पन्नगान्सर्पान्किन्नरानमितौजसः ।
विद्याधरानप्सरसो देवदूताननेकशः ॥
उपायास्तैः कृताः सम्यक् तपोविघ्नाय मायिभिः ।
न चचाल ततो ध्यानात्त्वाष्ट्रः परमतापसः ॥
षष्ठ स्कन्ध ७३७ गन्धमादनपर्वतपर पहुँचकर पवित्र और ५६ मंगलकारिणी देवनदी गंगाजीमें स्नान करके कुशका आसन बिछाकर वह दृढ़तापूर्वक बैठ गया ॥ ५६ ॥
अन्न और जलका त्याग करके योगाभ्यासमें ५७ तत्पर होकर मनमें विश्वस्रष्टा ब्रह्माजीका ध्यान करता हुआ वह दृढ़भावसे आसनपर बैठा रहा ॥ ५७ ॥
उसे तपस्या करता हुआ जानकर इन्द्र चिन्तासे ५८ व्यग्र हो उठे । तब [ उसके तपमें ] विघ्न डालनेके लिये इन्द्रने गन्धर्वों, अत्यन्त ओजस्वी यक्षों, नागों, सर्पों, ५ ९ किन्नरों, विद्याधरों, अप्सराओं और अनेक देवदूतोंको भेजा । उन मायावियोंद्वारा तपमें विघ्नके लिये भलीभाँति उपाय किये गये, किंतु परम तपस्वी त्वष्टापुत्र वृत्र ६० । ध्यानसे विचलित नहीं हुआ ॥ ५८- ६० ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे ब्रह्मणः समाराधनाय त्वष्ट्रा वृत्रोपदेशवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽध्यायः तपस्यासे प्रसन्न होकर ब्रह्माजीका वृत्रासुरको वरदान देना, त्वष्टाकी प्रेरणासे वृत्रासुरका स्वर्गपर आक्रमण करके अपने अधिकारमें कर लेना, इन्द्रका पितामह ब्रह्मा और भगवान् शंकरके व्यास उवाच
निर्गतास्ते परावृत्तास्तपोविघ्नकराः सुराः ।
निराशाः कार्यसंसिद्ध्यै तं दृष्ट्वा दृढचेतसम् ॥ १
जाते वर्षशते पूर्णे ब्रह्मा लोकपितामहः ।
तत्राजगाम तरसा हंसारूढश्चतुर्मुखः ॥ २
आगत्य तमुवाचेदं त्वष्टृपुत्र सुखी भव ।
त्यक्त्वा ध्यानं वरं ब्रूहि ददामि तव वाञ्छितम् ॥ ३
तपसा तेऽद्य तुष्टोऽस्मि त्वां दृष्ट्वा चातिकर्शितम् ।
वरं वरय भद्रं ते मनोऽभिलषितं तव ॥ ४
व्यास उवाच वृत्रस्तदातिविशदां पुरतो निशम्य
वाचं सुधासमरसां जगदेककर्तुः ।
सन्त्यज्य योगकलनां सहसोदतिष्ठ-त्सञ्जातहर्षनयनाश्रुकलाकलापः ॥ ५
1897 श्रीमद्देवी.... महापुराण [ प्रथम खण्ड ] – 24 A साथ वैकुण्ठधाम जाना व्यासजी बोले- उस वृत्रासुरको दृढ़प्रतिज्ञ देखकर तपमें विघ्न डालनेके लिये गये हुए देवगण अपने कार्यकी सिद्धिसे निराश होकर वापस लौट आये ॥ १ ॥
सौ वर्ष पूर्ण होनेपर लोकपितामह चतुर्मुख ब्रह्मा हंसपर आरूढ़ हो शीघ्रतापूर्वक उसके पास आये ॥ २ ॥
आकर उन्होंने उससे यह कहा - हे त्वष्टा पुत्र! तुम सुखी होओ, ध्यानका त्यागकर वरदान माँगो, मैं तुम्हारा इच्छित वर दूँगा ॥३ ॥
तुम्हें तपस्यासे अत्यन्त कृशकाय देखकर मैं प्रसन्न हूँ । तुम्हारा कल्याण हो, अब तुम अपना मनोभिलषित वर माँग लो ॥४ ॥
व्यासजी बोले - अपने समक्ष खड़े जगत्के एकमात्र स्रष्टा [ ब्रह्माजी ] - की अत्यन्त गम्भीर और अमृतरसतुल्य वाणी सुनकर वह वृत्रासुर योग - ध्यान त्यागकर सहसा उठ खड़ा हुआ । हर्षातिरेकसे उसके । नेत्रोंसे अश्रुधारा बहने लगी ॥ ५ ॥
पृष्ठ 747
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७३८ पादौ प्रणम्य शिरसा प्रणयाद्विधातु-बद्धाञ्जलिः पुरत एव समाससाद । प्रोवाच तं सुवरदं तपसा प्रसन्नं प्रेम्णातिगद्गदगिरा विनयेन नम्रः प्राप्तं मया सकलदेवपदं प्रभोऽद्य यद्दर्शनं तव सुदुर्लभमाशु जातम् । वाञ्छास्ति नाथ मनसि प्रवणे दुरापा तां प्रब्रवीमि कमलासन वेत्सि भावम् ॥ मृत्युश्च मा भवतु मे किल लोहकाष्ठ-शुष्कार्द्रवंशनिचयैरपरैश्च शस्त्रैः । वृद्धिं प्रयातु मम वीर्यमतीव युद्धे यस्माद्भवामि सबलैरमरैरजेयः ॥ व्यास उवाच
इत्थं सम्प्रार्थितो ब्रह्मा तमाह प्रहसन्निव ।
उत्तिष्ठ गच्छ भद्रं ते वाञ्छितं सफलं सदा ॥
न शुष्केण न चार्द्रेण न पाषाणेन दारुणा ।
भविष्यति च ते मृत्युरिति सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥
इति दत्त्वा वरं ब्रह्मा जगाम भुवनं परम् ।
वृत्रस्तु तं वरं लब्ध्वा मुदितः स्वगृहं ययौ ॥
शशंस पितुरग्रे तद्वरदानं महामतिः । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ४ प्रेमपूर्वक विधाता ब्रह्माजीके चरणोंमें सिर रखकर प्रणाम करके दोनों हाथ जोड़कर वह उनके समक्ष स्थित हो गया और तपस्यासे प्रसन्न तथा उत्तम वर देनेवाले ब्रह्माजीसे विनयावनत होकर प्रेमपूर्ण गद्गद ॥ वाणीमें कहने लगा —॥६ ॥
हे प्रभो! मैंने आज समस्त देवताओंका पद प्राप्त कर लिया जो कि मुझे शीघ्र ही आपका अत्यन्त दुर्लभ दर्शन प्राप्त हो गया । हे नाथ! हे कमलासन! आप सबके मनके भाव जानते हैं, फिर भी मेरे ७ भक्तिपूर्ण मनमें एक दुर्लभ अभिलाषा है, उसे मैं आपसे कह रहा हूँ ॥ ७ ॥
लोहे, काष्ठ, सूखे या गीले बाँसद्वारा निर्मित तथा अन्य किसी शस्त्रसे मेरी कभी मृत्यु न हो । मेरा पराक्रम अत्यन्त बढ़ जाय, जिससे युद्धमें मैं उन बलवान् देवताओंसे अजेय हो जाऊँ ॥ ८ ॥
८ व्यासजी बोले- उसके इस प्रकार प्रार्थना करनेपर ब्रह्माजी उससे हँसते हुए बोले - [ हे वत्स! ] उठो और [ घर ] जाओ, तुम्हारा मनोरथ निश्चय ही पूर्ण होगा । तुम्हारा कल्याण हो ॥ ९ ॥
९ न सूखी, न गीली वस्तुसे, न तो पत्थर या लकड़ीद्वारा निर्मित शस्त्रसे ही तुम्हारी मृत्यु होगी-यह मैं सत्य कह रहा हूँ ॥१० ॥
१० ऐसा वरदान देकर ब्रह्माजी अपने दिव्य लोकको चले गये और वृत्रासुर भी वरदान प्राप्तकर प्रसन्नतापूर्वक अपने घर चला गया ॥ ११ ॥
११ महाबुद्धिमान् वृत्रासुरने पिताके सम्मुख उस वरदानको सुनाया, तब त्वष्टा भी पुत्रके वरदान प्राप्त करनेसे अत्यन्त प्रसन्न हो गये ॥ १२ ॥
त्वष्टा तु मुदितः प्राप्तं पुत्रं प्राप्तवरं तदा ॥ १२ उन्होंने कहा — हे महाभाग! तुम्हारा कल्याण
स्वस्ति तेऽस्तु महाभाग जहि शक्रं रिपुं मम ।
हत्वागच्छ त्रिशिरसो हन्तारं पापसंयुतम् ॥
भव त्वं त्रिदशाधीशः सम्प्राप्य विजयं रणे ।
ममाधिं छिन्धि विपुलं पुत्रनाशसमुद्भवम् ॥
जीवतो वाक्यकरणात्क्षयाहे भूरिभोजनात् ।
गयायां पिण्डदानाच्च त्रिभिः पुत्रस्य पुत्रता ॥
1897 श्रीमद्देवी.... महापुराण [ प्रथम खण्ड ] - 24 B हो, मेरे शत्रु और त्रिशिराके हत्यारे पापी इन्द्रको मार डालो; उसे मारकर आ जाओ ॥ १३ ॥
१३ युद्धमें विजय प्राप्तकर तुम देवताओंके अधिपति बनो । पुत्रहत्यासे उत्पन्न मेरे महान् मानसिक सन्तापको तुम दूर करो ॥ १४ ॥
१४ जीवित [ अवस्थामें ] पिताकी आज्ञाका पालन करने, मृत्युतिथिपर पर्याप्त भोजन कराने तथा गयामें पिण्डदान करने — इन तीनोंसे ही पुत्रका १५ । पुत्रत्व सार्थक होता है ॥ १५ ॥
पृष्ठ 748
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४ ] षष्ठ स्कन्ध ७३ ९
तस्मात्पुत्र ममात्यर्थं दुःखं नाशितुमर्हसि ।
त्रिशिरा मम चित्तात्तु नापसर्पति कर्हिचित् ॥
सुशीलः सत्यवादी च तापसो वेदवित्तमः ।
अपराधं विना तेन निहतः पापबुद्धिना ॥
व्यास उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा वृत्रः परमदुर्जयः ।
रथमारुह्य तरसा निर्जगाम पितुर्गृहात् ॥
रणदुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खनादं महाबलम् ।
कारयित्वा प्रयाणं स चकार मदगर्वितः ॥
निर्ययौ नयसंयुक्तः सेवकानिति संवदन् ।
हत्वा शक्रं ग्रहीष्यामि सुरराज्यमकण्टकम् ॥
इत्युक्त्वा निर्जगामाशु स्वसैन्यपरिवारितः ।
महता सैन्यनादेन भीषयन्नमरावतीम् ॥
तमागच्छन्तमाज्ञाय तुराषाडपि सत्वरः ।
सेनोद्योगं भयत्रस्तः कारयामास भारत ॥
सर्वानाहूय तरसा लोकपालानरिन्दमः ।
युद्धार्थं प्रेरयन्सर्वान्व्यरोचत महाद्युतिः ॥
गृध्रव्यूहं ततः कृत्वा संस्थितः पाकशासनः ।
तत्राजगाम वेगात्तु वृत्रः परबलार्दनः ॥
देवदानवयोस्तावत्संग्रामस्तुमुलोऽभवत् 1 वृत्रवासवयोः संख्ये मनसा विजयैषिणोः ॥
एवं परस्परं युद्धे सन्दीप्ते भयदे भृशम् ।
आकूतं देवताः प्रापुर्दैत्याश्च परमां मुदम् ॥
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च खड्गैः परशुपट्टिशैः ।
जघ्नुः परस्परं देवदैत्याः स्वस्ववरायुधैः ॥
अतः हे पुत्र! तुम मेरे बहुत बड़े दुःखको १६ दूर करनेमें समर्थ हो; त्रिशिरा मेरे चित्तसे कभी हटता नहीं है ॥ १६ ॥
उस सुशील, सत्यवादी, तपस्वी और वेदवेत्ताको १७ बिना किसी अपराधके ही पापबुद्धिवाले उस इन्द्रने मार डाला ॥ १७ ॥
व्यासजी बोले – उनकी ऐसी बात सुनकर परम दुर्जय वृत्रासुर रथपर सवार हो शीघ्र ही [ अपने ] १८ पिताके घरसे निकल पड़ा । रणभेरियोंकी ध्वनि तथा महान् शंखनाद कराकर उस मदोन्मत्तने प्रस्थान किया ॥ १८-१९ ॥ १ ९ ' इन्द्रको मारकर निष्कण्टक देव- राज्य अधिकृत कर लूँगा ' – ऐसा सेवकोंसे कहते हुए वह नीतिवान् वृत्र निकल पड़ा ॥ २० ॥
२० ऐसा कहकर सैनिकोंके महान् घोषसे अमरावती ( इन्द्रपुरी ) - को भयभीत करता हुआ वह अपनी सेनाके साथ शीघ्रतापूर्वक निकला ॥ २१ ॥
२१ हे भारत! उसे आता हुआ जानकर भयभीत इन्द्र भी शीघ्रतापूर्वक सेनाकी तैयारी कराने लगे ॥ २२ ॥
उन शत्रुदमन इन्द्रने शीघ्र ही सभी लोकपालोंको २२ बुलाकर उन्हें युद्धकी तैयारी करनेके लिये प्रेरित किया, उस समय वे अत्यन्त कान्तिमान् लग रहे थे ॥२३ ॥
२३ तत्पश्चात् गृध्रव्यूहका निर्माण करके इन्द्र युद्धके लिये डट गये; उसी समय शत्रुसेनाका विध्वंस कर डालनेवाला वृत्रासुर भी वहाँ वेगपूर्वक २४ आ पहुँचा ॥२४ ॥
तब युद्धक्षेत्रमें अपने - अपने मनमें विजयकी इच्छा रखनेवाले इन्द्र तथा वृत्रासुरकी देव - दानव २५ सेनाओंमें भीषण संग्राम होने लगा ॥ २५ ॥
इस प्रकार परस्पर युद्धके उग्र और भयंकर हो जानेपर देवगण व्याकुल और दानव अत्यन्त प्रसन्न २६ हो गये ॥२६ ॥
उस युद्धमें तोमर, भिन्दिपाल, तलवार, परशु और पट्टिश – इन अपने - अपने श्रेष्ठ आयुधोंसे देवता और २७ । दैत्य एक- दूसरेपर प्रहार कर रहे थे ॥२७ ॥
1897 श्रीमद्देवी.... महापुराण [ प्रथम खण्ड ] –24 C
पृष्ठ 749
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७४० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ४
एवं युद्धे वर्तमाने दारुणे लोमहर्षणे ।
शक्रं जग्राह सहसा वृत्रः क्रोधसमन्वितः ॥
अपावृत्य मुखे क्षिप्त्वा स्थितो वृत्रः शतक्रतुम् ।
मुदितोऽभून्महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥
शक्रे ग्रस्तेऽथ वृत्रेण संभ्रान्ता निर्जरास्तदा ।
चुक्रुशुः परमार्तास्ते हा शक्रेति मुहुर्मुहुः ॥
अपावृतं मुखे शक्रं ज्ञात्वा सर्वे दिवौकसः ।
बृहस्पतिं प्रणम्योचुर्दीना व्यथितचेतसः ॥
किं कर्तव्यं द्विजश्रेष्ठ त्वमस्माकं गुरुः परः ।
शक्रो ग्रस्तस्तु वृत्रेण रक्षितो देवतान्तरैः ॥
विना शक्रेण किं कुर्मः सर्वे हीनपराक्रमाः ।
अभिचारं कुरु विभो सत्वरः शक्रमुक्तये ॥
बृहस्पतिरुवाच
किं कर्तव्यं सुराः क्षिप्तो मुखमध्येऽस्ति वासवः ।
वृत्रेणोत्सादितो जीवन्नस्ति कोष्ठान्तरे रिपोः ॥
व्यास उवाच
देवाश्चिन्तातुराः सर्वे तुरासाहं तथाकृतम् ।
दृष्ट्वा विमृश्य तरसा चक्रुर्यलं विमुक्तये ॥
असृजन्त महासत्त्वां जृम्भिकां रिपुनाशिनीम् ।
ततो विजृम्भमाणः स व्यावृतास्यो बभूव ह ॥
विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादवापतत् ।
स्वान्यङ्गान्यपि संक्षिप्य निष्क्रान्तो बलसूदनः ॥
ततः प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसंस्थिता ।
जहृषुश्च सुराः सर्वे शक्रं दृष्ट्वा विनिर्गतम् ॥
ततः प्रववृते युद्धं तयोर्लोकभयप्रदम् ।
वर्षाणामयुतं यावद्दारुणं लोमहर्षणम् ॥
इस प्रकारके हो रहे रोमांचकारी और भयंकर २८ संग्राममें क्रोधाभिभूत वृत्रासुरने अचानक इन्द्रको पकड़ लिया ॥ २८ ॥
हे महाराज! वृत्रासुर इन्द्रको कवच - वस्त्र २ ९ आदिसे रहित करके अपने मुखमें डालकर स्थित हो गया और पूर्ववैरका स्मरण करते हुए वह अत्यन्त
प्रसन्न हुआ । २ ९ ॥
३० वृत्रासुरके द्वारा इन्द्रको निगला गया देखकर देवता विस्मित हो गये और अत्यन्त दुःखी होकर ' हा इन्द्र! हा इन्द्र! ' कहकर चिल्लाने लगे ॥ ३० ॥
३१ जब देवताओंको यह ज्ञात हुआ कि इन्द्रको वृत्रने मुखमें रखकर छिपा लिया है तो वे अत्यन्त दुःखित होकर बृहस्पतिके पास गये और उनसे ३२ दीन वाणीमें बोले - ॥ ३१ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ! देवसेनासे सुरक्षित इन्द्रको वृत्रासुरने अपने मुखमें रख लिया है । अब हम क्या करें? आप हमारे परम गुरु हैं ॥३२ ॥
३३ इन्द्रके बिना हमलोग क्या करें, हम सब पराक्रमहीन हो गये हैं । हे विभो! इन्द्रकी मुक्ति लिये आप शीघ्र ही अभिचार - क्रिया कीजिये ॥ ३३ ॥
बृहस्पति बोले - हे देवताओ! क्या किया जाय? ३४ उसने इन्द्रको मुखमें रख लिया है, वृत्रासुरके द्वारा पीड़ित वे इन्द्र उस शत्रुके मुखमें भी जीवित हैं ॥ ३४ ॥
व्यासजी बोले – इन्द्रको उस स्थितिमें प्राप्त देखकर चिन्तित देवताओंने भलीभाँति सोचकर उनकी ३५ मुक्तिके लिये शीघ्र ही एक उपाय किया ॥ ३५ ॥
उन्होंने अत्यन्त शक्तिशालिनी और शत्रुनाशिनी जम्हाईका सृजन किया; इससे उसे जम्हाई आते ही ३६ उस वृत्रासुरका मुख खुल गया ॥३६ ॥
तत्पश्चात् जम्हाई लेते हुए वृत्रासुरके मुखसे बल नामक दैत्यका नाश करनेवाले इन्द्र अपने ३७ अंगोंको संकुचित करके बाहर निकल आये ॥ ३७ ॥
उसी समय से संसारके सभी प्राणियोंके शरीरमें जम्हाई विद्यमान रहने लगी । इन्द्रको बाहर निकला ३८ हुआ देखकर सभी देवता हर्षित हो उठे ॥ ३८ ॥
तब उन दोनोंमें तीनों लोकोंके लिये भयदायक, रोमांचकारी और भीषण युद्ध प्रारम्भ हो गया, जो दस ३ ९ हजार वर्षोंतक चला ॥३ ९ ॥ 1897 श्रीमद्देवी.... महापुराण [ प्रथम खण्ड ] — 24 D
पृष्ठ 750
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४ ] षष्ठ स्कन्ध ७४१
एकतश्च सुराः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः ।
एकतो बलवांस्त्वाष्ट्रः संग्रामे समवर्तत ॥
यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो वरमदावृतः ।
पराजितस्तदा शक्रस्तेजसा तस्य धर्षितः ॥
विव्यथे मघवा युद्धे ततः प्राप्य पराजयम् ।
विषादमगमन्देवा दृष्ट्वा शक्रं पराजितम् ॥
जग्मुस्त्यक्त्वा रणं सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
गृहीतं देवसदनं वृत्रेणागत्य रंहसा ॥
देवोद्यानानि सर्वाणि भुङ्क्तेऽसौ दानवो बलात् ।
ऐरावतोऽपि दैत्येन गृहीतोऽसौ गजोत्तमः ॥
विमानानि च सर्वाणि गृहीतानि विशाम्पते ।
उच्चैःश्रवा हयवरो जातस्तस्य वशे तदा ॥
कामधेनुः पारिजातो गणश्चाप्सरसां तथा ।
गृहीतं रत्नमात्रं तु तेन त्वष्टृसुतेन ह ॥
स्थानभ्रष्टाः सुराः सर्वे गिरिदुर्गेषु संस्थिताः ।
दुःखमापुः परिभ्रष्टा यज्ञभागात्सुरालयात् ॥
वृत्रः सुरपदं प्राप्य बभूव मदगर्वितः ।
त्वष्टातीव सुखं प्राप्य मुमोद सुतसंयुतः ॥
अमन्त्रयन्हितं देवा मुनिभिः सह भारत ।
किं कर्तव्यमिति प्राप्ते विचिन्त्य भयमोहिताः ॥
जग्मुः कैलासमचलं सुराः शक्रसमन्विताः ।
महादेवं प्रणम्योचुः प्रह्वाः प्राञ्जलयो भृशम् ॥
देवदेव महादेव कृपासिन्धो महेश्वर ।
रक्षास्मान्भयभीतांस्तु वृत्रेणातिपराजितान् ॥
युद्ध करनेके लिये संग्राममें एक ओर सभी ४० | देवता उपस्थित थे तो दूसरी ओर त्वष्टाका बलशाली पुत्र वृत्रासुर डटा हुआ था ॥ ४० ॥
वरदानके अहंकारसे उन्मत्त वृत्रासुरका उत्कर्ष ४१ जब रणमें प्रबल हो गया, तब उसके तेजसे पराक्रमहीन इन्द्र पराजित हो गये ॥ ४१ ॥
उससे युद्धमें पराजय प्राप्त करके इन्द्रको बहुत व्यथा हुई और उन्हें पराजित देखकर देवगण भी ४२ विषादग्रस्त हो गये ॥ ४२ ॥
तब इन्द्र आदि समस्त देवता युद्ध छोड़कर भाग गये और वृत्रासुरने शीघ्रतापूर्वक आकर अमरावतीपर ४३ अधिकार कर लिया ॥ ४३ ॥
अब वह दानव समस्त देवोद्यानोंका बलपूर्वक उपभोग करने लगा । उस दैत्य वृत्रासुरके द्वारा ४४ गजश्रेष्ठ ऐरावत भी अधिकारमें कर लिया गया ॥ ४४ ॥
हे राजन्! तत्पश्चात् उसने समस्त विमानोंको ग्रहण कर लिया और अश्वश्रेष्ठ उच्चैःश्रवाको भी ४५ अपने अधीन कर लिया ॥ ४५ ॥
उसी प्रकार कामधेनु, कल्पवृक्ष, अप्सराओंका समूह तथा रत्न आदि जो कुछ था; वह सब उस ४६ त्वष्टापुत्र वृत्रने अपने अधिकारमें कर लिया ॥ ४६ ॥
अब राज्यच्युत होकर सभी देवता पर्वतोंकी कन्दराओंमें रहकर अत्यन्त दुःख प्राप्त करने लगे । वे यज्ञभाग और देवसदन - दोनोंसे वंचित हो गये ॥ ४७ ॥
४७ वृत्रासुर देव- राज्य पाकर मदोन्मत्त हो गया । त्वष्टा भी अत्यन्त सुख प्राप्तकर पुत्रके साथ आनन्दपूर्वक रहने लगे ॥ ४८ ॥
४८ हे भारत! देवगण अपने कल्याणके लिये मुनियोंके साथ विचार - विमर्श करने लगे कि इस स्थिति प्राप्त होनेपर अब हमें क्या करना चाहिये-४ ९ ऐसा विचार करके भयमोहित वे देवगण इन्द्रके साथ कैलासपर्वतपर गये और वहाँ देवाधिदेव भगवान् शंकरको प्रणाम करके विनम्रतापूर्वक हाथ जोड़कर ५० कहने लगे - ॥ ४ ९ -५० ॥ हे देव! हे महादेव! हे कृपासागर! हे महेश्वर! वृत्रासुरसे पूर्णतः पराजित हम भयभीत देवताओंकी ५१ । रक्षा कीजिये ॥ ५१ ॥