देवी भागवत पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 791–800

देवी भागवत पूर्वार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 791–800

पृष्ठ 791

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 791 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७८२ जन्मोत्सवेऽतिसंवृत्ते गेहे वै यादसाम्पतिः । आजगाम महाराज विप्रवेषधरस्तथा

पूजितः पार्थिवेनाथ दत्त्वा विधिवदासनम् ।

कार्ये पृष्टेऽब्रवीद्वाक्यं वरुणोऽस्मीति भूपतिम् ॥

कुरु यज्ञं सुतं कृत्वा पशुं परमपावनम् ।

सत्यवाग्भव राजेन्द्र संकल्पस्तु त्वया कृतः ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विह्वलोऽतिव्यथाकुलः । संस्तभ्याधिं नृपः प्राह वरुणं सत्कृताञ्जलिः

स्वामिन् करोमि तं यज्ञं सर्वथा विधिपूर्वकम् ।

मया ते यत्प्रतिज्ञातं भवामि सत्यवागहम् ॥

पूर्णे मासे विशुध्येत धर्मपत्नी सुरोत्तम ।

विशुद्धायां तु भार्यायां कर्तव्यः स पशोर्मखः ॥

व्यास उवाच

इत्युक्ते वचने राज्ञा वरुणः स्वगृहं गतः ।

राजा बभूव सन्तुष्टः किञ्चिच्चिन्तातुरस्तथा ॥

पूर्णे मासि पुनः पाशी परीक्षार्थं नृपालये ।

आजगाम द्विजो भूत्वा सुवेषः सुष्ठुभाषकः ॥

कृतार्हणं सुखासीनं भूपतिस्तं सुरोत्तमम् ।

उवाच विनयोपेतो हेतुगर्भं वचस्तदा ॥

असंस्कृतं सुतं स्वामिन् यूपे बध्नामि तं कथम् । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १२ हे महाराज! जब घरमें जन्मोत्सव धूमधामसे ॥ ४३ मनाया जा रहा था । उसी समय ब्राह्मणका वेश धारण करके वरुणदेव आये, आसन प्रदान करके राजाने विधिवत् उनकी पूजा की । आगमनके विषयमें पूछे ४४ जानेपर ' मैं वरुण हूँ ' – यह वाक्य उन्होंने राजासे कहा । हे राजेन्द्र! जैसा आपने संकल्प किया था, अब अपने पुत्रको बलिपशु बनाकर परम पवित्र यज्ञ ४५ कीजिये और सत्यवादी बनिये ॥४३–४५ ॥ उनकी यह बात सुनकर राजा व्यथासे व्याकुल तथा विह्वल हो गये; पुनः अपनी मनोव्यथाको शान्त ॥ ४६ करके उन्होंने श्रद्धापूर्वक हाथ जोड़कर वरुणदेवसे कहा – हे स्वामिन्! मैंने जिस यज्ञका संकल्प लिया ४७ है, उस यज्ञको मैं विधिपूर्वक करूँगा और सत्यवादी होऊँगा ॥ ४६-४७ ॥ हे सुरश्रेष्ठ! एक माह पूर्ण होनेपर मेरी धर्मपत्नी ४८ [ जननाशौचसे ] शुद्ध हो जायँगी, पत्नीके शुद्ध हो जानेपर मैं उस पशुयज्ञको करूँगा ॥ ४८ ॥

व्यासजी बोले – राजाके यह कहनेपर वरुणदेव अपने घर चले गये । अब राजा सन्तुष्ट हो गये, किंतु ४ ९ कुछ - कुछ चिन्तातुर रहने लगे ॥ ४ ९ ॥ एक माह पूर्ण होनेपर वरुणदेव सुन्दर और मृदुभाषी ब्राह्मणका वेश बनाकर परीक्षा लेनेके लिये ५० पुनः राजमहलमें आये ॥५० ॥

तब सम्यक् रूपसे पूजित होकर सुखदायी आसनपर विराजमान उन सुरश्रेष्ठ वरुणसे राजाने ५१ विनयपूर्वक उद्देश्यपरक यह बात कही —॥५१ ॥

हे स्वामिन्! पुत्र तो अभी संस्काररहित है, उसे संस्कृत्य क्षत्रियं कृत्वा यजेऽहं यज्ञमुत्तमम् ॥५२ यूपमें कैसे बाँधूं? संस्कार करके उसे क्षत्रिय बनाकर

दयसे यदि देव त्वं ज्ञात्वा दीनं स्वसेवकम् ।

असंस्कृतस्य बालस्य नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित् ॥

वरुण उवाच

प्रतारयसि राजेन्द्र कृत्वा समयमग्रतः ।

दुस्त्यजस्तव जानामि सुतस्नेहो ह्यपुत्रिणः ॥

गृहं व्रजामि भूपाल वचनात्तव कोमलात् ।

कियत्कालं प्रतीक्ष्याहमागमिष्यामि ते गृहम् ॥

मैं उस उत्तम यज्ञको सम्पन्न करूँगा ॥ ५२ ॥

हे देव! संस्कारहीन बालकका कहीं भी ५३ अधिकार नहीं होता है, अतः यदि मुझपर दया करें तो मुझे अपना सेवक और दीन जानकर कुछ समय और दे दीजिये ॥ ५३ ॥

वरुण बोले- हे राजन्! आप समयको आगे ५४ बढ़ाकर धोखा दे रहे हैं; निःसन्तान होनेके कारण आपका पुत्रस्नेह छोड़ना दुष्कर है - इसे मैं जानता हूँ । हे राजेन्द्र! आपकी मधुर वाणी सुनकर मैं घर जा ५५ | रहा हूँ, कुछ समयतक प्रतीक्षा करके. मैं पुनः आपके

पृष्ठ 792

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 792 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १२ ]

भवितव्यं त्वया तात तदा सत्यवचोऽन्वितम् ।

अन्यथा त्वयि मुञ्चामि कोपं शापसमन्वितम् ॥

राजोवाच

समावर्तनकर्मान्ते सर्वथा यादसांपते ।

कृत्वा पुत्रपशुं यज्ञे यजिष्ये विधिपूर्वकम् ॥

व्यास उवाच

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणः प्रीतमानसः ।

तथेत्युक्त्वा ययौ तूर्णं नृपस्तु सुस्थितोऽभवत् ॥

रोहिताख्य इति ख्यातः सुतस्तस्य विवृद्धिमान् ।

सञ्जातश्चतुरः सर्वविद्यानां च विशारदः ॥

यज्ञस्य कारणं तेन ज्ञातं सर्वं सविस्तरम् ।

भयभीतस्ततः सोऽपि मत्वा मरणमात्मनः ॥

कृत्वा पलायनं वीरो गतोऽसौ गिरिगह्वरे ।

अगम्ये नृपतिस्थाने स्थितस्तत्र भयातुरः ॥

प्राप्ते कालेऽथ वरुणो यज्ञार्थी नृपतेर्गृहम् ।

गत्वा तमाह भूपालं कुरु यज्ञं विशांपते ॥

प्रम्लानवदनो राजा तमाह व्यथितेन्द्रियः ।

किं करोमि गतः क्वापि सुतो मे सुरसत्तम ॥

श्रुत्वा तद्वचनं राज्ञः कुपितो यादसांपतिः ।

शशाप तं नृपं कोपादसत्यवादिनं भृशम् ॥

जलोदराभिधो व्याधिर्देहे भवतु ते नृप ।

यतः प्रतारितश्चाहं कृत्वा कपटपण्डित ॥

इति शप्त्वा ययौ धाम स्वकं पाशधरस्तदा ।

राजा चिन्तातुरस्तस्थौ भवने व्याधिपीडितः ॥

यदातिव्याधितो राजा रोगेण शापजेन ह ।

तदा शुश्राव पुत्रोऽपि पितरं व्याधिपीडितम् ॥

पान्थिकः प्राह पुत्रं हि पिता ते भृशदुःखितः ।

जलोदरविकारेण शापजेन नृपात्मज ॥

षष्ठ स्कन्ध ७८३ घर आऊँगा । हे तात! उस समय आपको अपनी ५६ बातको सत्य सिद्ध करना होगा, अन्यथा मैं क्रुद्ध होकर आपको शाप दे दूँगा॥५४–५६ ॥ राजा बोले- हे जलाधिनाथ! मैं समावर्तनसंस्कार हो जानेपर पुत्रको यज्ञ - पशु बनाकर विधिपूर्वक ५७ यज्ञ करूँगा ॥५७ ॥

व्यासजी बोले – राजाका यह वचन सुनकर वरुणदेव प्रसन्न होकर ' ठीक है ' - ऐसा कहकर तुरंत चले गये और राजा भी स्वस्थचित्त हो गये ॥ ५८ ॥

५८ इधर राजाका रोहित नामका वह पुत्र बड़ा हो गया; वह बुद्धिमान् और समस्त विद्याओंमें पारंगत हो गया ॥ ५ ९ ॥ ५ ९ उसे यज्ञका सब कारण विस्तारपूर्वक ज्ञात हो गया । तब वह अपनी मृत्यु जानकर अत्यन्त भयभीत हो गया ॥ ६० ॥

६० [ एक दिन ] वह बालक राजमहलसे भागकर एक अगम्य पर्वतकी गुफामें चला गया और भयग्रस्त होकर वहाँ रहने लगा ॥६१ ॥

६१ समय आनेपर वरुणदेव यज्ञकी अभिलाषासे राजमहलमें पहुँचकर उन राजासे बोले - हे राजन्! ६२ यज्ञ कीजिये ॥ ६२ ॥

यह सुनकर उदास मुखवाले राजाने व्यथित होकर उनसे कहा - हे सुरश्रेष्ठ! मैं क्या करूँ? मेरा ६३ पुत्र कहीं चला गया है ॥ ६३ ॥

राजाकी यह बात सुनकर जलचरोंके अधिपति वरुणदेवने क्रुद्ध होकर असत्यवादी राजाको शाप दे ६४ दिया - कपटविशारद हे राजन्! तुमने प्रतिज्ञा करके मुझे धोखा दिया है, अत: तुम्हारे शरीरमें जलोदर नामक रोग हो जाय ॥ ६४-६५ ॥ ६५ ऐसा शाप देकर पाशधारी वरुणदेव अपने लोकको चले गये और रोगसे पीड़ित होकर राजा अपने महलमें चिन्तित रहने लगे ॥ ६६ ॥

६६ जब शापजन्य रोगसे राजा बहुत व्यथित हो गये तब उनके पुत्रने भी पिताके रोग- पीड़ित होनेकी ६७ बात सुनी ॥ ६७ ॥

किसी पथिकने उससे कहा- - हे राजपुत्र! शापके कारण जलोदर रोगसे ग्रस्त तुम्हारे पिता बहुत ६८ । अधिक दुःखी हैं ॥ ६८ ॥

पृष्ठ 793

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 793 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७८४

विनष्टं जीवितं तेऽद्य वृथा जातस्य दुर्मते ।

यत्त्यक्त्वा पितरं दुःस्थं प्राप्तोऽसि गिरिगह्वरम् ॥

किमनेन शरीरेण प्राप्तं ते जन्मनः फलम् देहदं दुःखितं कृत्वा स्थितोऽस्यत्र सुताधम प्राणास्त्याज्याः पितुः कार्ये सत्पुत्रेणेति निश्चयः । त्वदर्थे दुःखितो राजा क्रन्दति व्याधिपीडितः व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं पान्थिकाद्धर्मसंयुतम् यदा चक्रे मनो गन्तुं द्रष्टुं तातं व्यथातुरम् ॥ तदा विप्रवपुर्भूत्वा वासवस्तमुपागमत् रहः प्राह हितं वाक्यं दयावानिव भारत मूर्खोऽसि राजपुत्र त्वं गमनाय मतिं वृथा करोषि पितरं त्वद्य न जानासि व्यथायुतम् ॥ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १३ हे दुर्बुद्धि! तुम्हारा जीवन नष्ट हो गया, तुम्हारा ६ ९ जन्म लेना व्यर्थ है; क्योंकि तुम अपने पिताको दुःखी अवस्थामें छोड़कर पर्वतकी गुफामें छिपे हो ॥ ६ ९ ॥ । हे कुपुत्र! तुम्हारे इस शरीरसे तुम्हारे जन्म ॥ ७० लेनेका क्या लाभ है, जो तुम अपने पिताको दुःखी करके यहाँ रह रहे हो? ॥ ७० ॥

राजा हरिश्चन्द्र तुम्हारे लिये दुःखी और व्याधिसे ॥ ७१ पीड़ित होकर विलाप कर रहे हैं । पिताके लिये सत्पुत्रको प्राणोंतकका त्याग कर देना चाहिये –यह

सिद्धान्त है।॥७१ ॥

। व्यासजी बोले- तब पथिककी धर्मसंगत बात ७२ सुनकर जैसे ही रोहितने पीडाग्रस्त अपने पिताको देखनेके लिये जानेका विचार किया, वैसे ही ब्राह्मणका । रूप धारण करके इन्द्र वहाँ आ गये । हे भारत! ॥ ७३ उन्होंने दयालुकी भाँति एकान्तमें हितकी यह बात कही - हे राजकुमार! तुम मूर्ख हो, जो वहाँ जानेका । व्यर्थ विचार कर रहे हो । तुम नहीं जानते कि तुम्हारे ७४ । पिता तुम्हारे लिये क्यों दुःखी हैं? ॥ ७२ - ७४ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे हरिश्चन्द्रस्य जलोदरव्याधिपीडावर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

अथ त्रयोदशोऽध्यायः राजा हरिश्चन्द्रका शुनःशेपको यज्ञीय पशु बनाकर यज्ञ करना, विश्वामित्रसे प्राप्त वरुणमन्त्रके जपसे शुनःशेपका मुक्त होना, परस्पर शापसे विश्वामित्र और वसिष्ठका बक तथा आडी होना इन्द्र उवाच

साहसं कृतवान् राजा पूर्वं यत्कथितो मखः ।

वरुणाय प्रतिज्ञातः पुत्रं कृत्वा पशुं प्रियम् ॥ १

गते त्वयि पिता पुत्रं बद्ध्वा यूपेऽघृणः पुनः ।

पशुं कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुरः ॥

इत्थं निषिद्धस्तत्पुत्रः शक्रेणामिततेजसा ।

स्थितस्तत्रैव मायेशीमायया मोहितो भृशम् ॥ ३

यदा पुनः पुनः श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् ।

गमनाय मतिं चक्रे तदेन्द्रः प्रत्यषेधयत् ॥ ४

इन्द्र बोले — पूर्वकालमें राजाने वरुणदेवसे यह प्रतिज्ञा की थी कि मैं अपने प्रिय पुत्रको यज्ञीय पशु बनाकर यज्ञ करूँगा — यह उन्होंने बड़ा साहस किया था ॥ १ ॥

हे महामते! तुम्हारे वहाँ जानेपर रोगसे दुःखी तुम्हारे निर्दयी पिता तुम्हें यज्ञीय पशु बनाकर यूपमें बाँधकर मार डालेंगे ॥२ ॥

अमित तेजस्वी इन्द्रके द्वारा इस प्रकार रोक दिये जानेपर मायेश्वरीकी मायासे अत्यन्त मोहित होकर वह राजपुत्र वहीं रुक गया ॥ ३ ॥

इस प्रकार जब - जब वह पिताको रोगसे पीड़ित सुनकर जानेका विचार करता था, तब - तब इन्द्र उसे रोक देते थे ॥ ४ ॥

पृष्ठ 794

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 794 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १३ ]

हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तः पप्रच्छ गुरुमन्तिके ।

स्थितं वसिष्ठमेकान्ते सर्वज्ञं हिततत्परम् ॥

राजोवाच

भगवन् किं करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्यथाकुलः ।

त्राहि मां दुःखमनसं महाव्याधिभयातुरम् ॥

वसिष्ठ उवाच

शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाशं प्रति स्तुतः ।

त्रयोदशविधाः पुत्राः कथिता धर्मसंग्रहे ॥

तस्मात्क्रीतं सुतं कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् ।

द्रव्यं दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम् ॥

एवं कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति ।

वरुणोऽपि प्रसन्नात्मा भविष्यति यथासुखम् ॥

व्यास उवाच

इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रोवाच मन्त्रिणम् ।

अन्वेषय महाबुद्धे विषयेष्वतियत्नतः ॥

कदाचित्कोऽपि लोभार्थी ददाति स्वसुतं पिता । समानय धनं दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसौ ।

सर्वथैव समानेयो यज्ञार्थे द्विजबालकः ।

न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे ॥

प्रार्थनीयस्त्वया पुत्रः कस्यचिद् द्विजवादिनः ।

द्रव्येण देहि यज्ञार्थं कर्तव्यो ऽसौ पशुः किल ॥

इति सञ्चोदितस्तेन सचिवः कार्यहेतवे ।

अन्वेषयामास पुरे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे ॥

एवमन्वेषतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः ।

निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगर्तेति नामतः ॥

तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मन्त्रिसत्तमः ।

आनयामास दत्त्वार्थं प्रार्थितं यद्धनं तदा ॥

समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः ।

राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम् ॥

षष्ठ स्कन्ध ७८५ एक दिन राजा हरिश्चन्द्रने अत्यन्त दुःखी ५ होकर एकान्तमें बैठे हुए सर्वज्ञ और कल्याणकारी गुरु वसिष्ठके पास जाकर पूछा- ॥५ ॥

राजा बोले - हे भगवन्! मैं क्या करूँ? मैं अत्यन्त भयभीत और कष्टसे पीड़ित हूँ । इस महाव्याधिसे ६ पीड़ित मुझ दुःखितचित्तकी रक्षा कीजिये ॥६ ॥

वसिष्ठजी बोले - हे राजन्! सुनिये, रोगनाशका एक प्रशस्त उपाय है । धर्मशास्त्रमें तेरह प्रकारके पुत्र कहे गये हैं ॥७ ॥

७ इसलिये किसी ब्राह्मणके उत्तम बालकको उसका मनोभिलषित धन देकर क्रय करके उसे ले आइये ८ और उत्तम यज्ञको सम्पन्न कीजिये ॥८ ॥

हे राजन्! इस प्रकार यज्ञ करनेसे आपका रोग नष्ट हो जायगा और वरुणदेव भी हर्षित होकर ९ प्रसन्नचित्त हो जायँगे॥९ ॥

व्यासजी बोले - – उनकी ऐसी बात सुनकर राजाने मन्त्रीसे कहा- हे महामते! सभी स्थानोंमें प्रयत्नपूर्वक पता लगाइये ॥ १० ॥

१० यदि कोई लोभी पिता अपने पुत्रको देता है तो वह जितना धन माँगे, उतना देकर उसे ले आइये ॥ ११ ॥

११ सब प्रकारसे प्रयास करके यज्ञके लिये ब्राह्मणबालक लाना ही चाहिये । मेरे कार्यमें तुम्हें किसी भी प्रकारका बुद्धिशैथिल्य नहीं करना १२ चाहिये ॥ १२ ॥

तुम्हें प्रत्येक ब्राह्मणसे प्रार्थना करनी चाहिये कि १३ धन लेकर राजाको पुत्र दे दीजिये, उसे यज्ञके लिये यज्ञीय पशु बनाना है ॥१३ ॥

उन राजासे यह आदेश प्राप्तकर मन्त्रीने यज्ञकार्यके १४ लिये राज्यके प्रत्येक गाँव तथा घरमें पता लगाया ॥ १४ ॥

इस प्रकार राज्यमें पता लगाते हुए उसे अजीगर्त नामक एक दुःखी और निर्धन ब्राह्मण मिला, जिसके १५ तीन पुत्र थे ॥१५ ॥

उस ब्राह्मणने जितना धन माँगा, उतना देकर १६ वह मन्त्रि श्रेष्ठ उसके मझले पुत्र शुनःशेपको ले आया ॥ १६ ॥

कार्यकुशल मन्त्रीने पशुयोग्य ब्राह्मणपुत्र शुनःशेपको १७ । लाकर राजाको समर्पित कर दिया ॥१७ ॥

पृष्ठ 795

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 795 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७८६

राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः ।

कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान् ॥

प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेषं निषिषेध नृपं तदा राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १३ इससे अत्यन्त प्रसन्न होकर राजाने वेदज्ञ १८ ब्राह्मणोंको बुलाकर यज्ञके लिये सामग्री एकत्र करवायी ॥ १८ ॥

। यज्ञके प्रारम्भ होनेपर महामुनि विश्वामित्रने ॥ १ ९ वहाँ शुनः- - शेपको बँधा देखकर राजाको मना करते हुए कहा- ॥ १ ९ ॥ । हे राजन्! ऐसा साहस न कीजिये, इस ॥ २० ब्राह्मणबालकको छोड़ दीजिये । हे आयुष्मन्! मैं प्रार्थना करता हूँ, इससे आपको सुखकी प्राप्ति होगी ॥ २० ॥

यह शुनःशेप क्रन्दन कर रहा है, अतः करुणा मुझे बहुत व्यथित कर रही है । हे राजेन्द्र! मेरी बात दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप ॥ २१ परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान्भव बालके सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः व्यास उवाच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् न मुमोच मुनिस्तस्मै चुकोपातीव तापसः उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः शुनःशेपोऽपि तं मन्त्रमसकृद्वधकर्शितः प्लुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन्वरुणं भृशम् स्तुवन्तं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसां पतिः तत्रागत्य शुनःशेपं मुमोच करुणार्णवः रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुणः स्वगृहं ययौ विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः मानिये; हे नृप! दयावान् बनिये ॥ २१ ॥

। पूर्वकालमें स्वर्गके इच्छुक, पवित्रव्रती तथा दयापरायण जो क्षत्रियगण थे, वे दूसरोंके शरीरकी ॥ २२ रक्षाके लिये अपने प्राण दे देते थे और आप अपने । शरीरकी रक्षाके लिये बलपूर्वक ब्राह्मणपुत्रका वध कर रहे हैं । हे राजेन्द्र! पाप मत कीजिये और इस ॥ २३ बालकपर दयावान् होइए ॥ २२-२३ ॥ हे राजन्! अपने देहके प्रति सभीको एक-। जैसी प्रीति होती है - यह बात आप स्वयं जानते हैं । ॥ २४ यदि आप मेरी बातको प्रमाण मानते हैं तो इस बालकको छोड़ दीजिये ॥ २४ ॥

व्यासजी बोले - दुःखसे अत्यन्त पीड़ित राजाने । मुनिकी बातका अनादर करके उस बालकको नहीं ॥ २५ छोड़ा; इससे वे तपस्वी मुनि उनके ऊपर अत्यन्त क्रुद्ध हो गये ॥ २५ ॥

। वेदवेत्ताओंमें श्रेष्ठ उन दयालु विश्वामित्रने ॥ २६ शुनःशेपको पाशधारी वरुणदेवके मन्त्रका उपदेश दिया । अपने वधके भयसे व्याकुल शुनःशेप भी । वरुणदेवका स्मरण करते हुए उच्च स्वरसे बार - बार ॥ २७ मन्त्रका जप करने लगा॥२६-२७ ॥ जलचरोंके अधिपति करुणासिन्धु वरुणदेवने । वहाँ आकर स्तुति करते हुए उस ब्राह्मणपुत्र ॥ २८ शुनः - शेपको छुड़ा दिया और राजाको रोगमुक्त करके वे वरुणदेव अपने लोकको चले गये ॥ विश्वामित्रने उस बालकको मृत्युसे मुक्ति प्रदान ॥ २ ९ | कर दी ॥ २८-२९ ॥

पृष्ठ 796

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 796 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १३ ]

न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः ।

रोषं दधार मनसा राजोपरि स गाधिजः ॥

एकस्मिन्समये राजा हयारूढो वनं गतः ।

सूकरं हन्तुकामस्तु मध्याह्ने कौशिकीतटे ॥

वृद्धब्राह्मणवेषेण विश्वामित्रेण वञ्चितः ।

सर्वस्वं प्रार्थितं तस्य गृहीतं राज्यमद्भुतम् ॥

पीडितोऽसौ हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् ।

वसिष्ठः कौशिकं प्राह वने प्राप्तं यदृच्छया ॥

क्षत्रियाधम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवेषभृत् ।

बकधर्म वृथा किं त्वं गर्वं वहसि दाम्भिक ॥

कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसौ ।

अपराधं विना जाल्म गमितो दुःखमद्भुतम् ॥

बक ध्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै बको भव ।

इति शप्तो वसिष्ठेन कौशिकः प्राह तं पुनः ॥

त्वमप्याडिर्भवायुष्मन् बकोऽहं यावदेव हि । व्यास उवाच एवं परस्परं दत्त्वा शापं तौ क्रोधपीडितौ ॥

अण्डजौ तरसा जातौ सरस्याडीबकौ मुनी ।

एकस्मिन्पादपे नीडं कृत्वासौ बकरूपभाक् ॥

विश्वामित्रः स्थितस्तत्र दिव्ये सरसि मानसे ।

अन्यस्मिन्पादपे कृत्वा वसिष्ठो नीडमुत्तमम् ॥

आडीरूपधरस्तस्थावन्योन्यं द्वेषतत्परौ ।

दिने दिने तौ संग्रामं चक्रतुः क्रोधसंयुतौ ॥

दुःखदं सर्वलोकानां क्रन्दमानावुभौ भृशम् ।

चञ्चुपक्षप्रहारैस्तु नखाघातैः परस्परम् ॥

जघ्नतू रुधिरक्लिन्नौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।

एवं बहूनि वर्षाणि पक्षिरूपधरौ मुनी ॥

स्थितौ तत्र महाराज शापपाशेन यन्त्रितौ । राजोवाच कथं मुक्तौ मुनिश्रेष्ठौ शापाद्वसिष्ठकौशिकौ ॥ तन्ममाचक्ष्व विप्रर्षे परं कौतूहलं हि मे । षष्ठ स्कन्ध ७८७ राजाने महात्मा विश्वामित्रकी बात नहीं मानी, ३० अतः वे गाधिपुत्र विश्वामित्र मन - ही - मन राजाके ऊपर बहुत क्रुद्ध हुए ॥ ३० ॥

एक समय राजा घोड़े पर सवार होकर वनमें ३१ गये । वे सूअरको मारनेकी इच्छासे ठीक दोपहरके समय कौशिकी नदीके तटपर पहुँचे ॥ ३१ ॥

वहाँ विश्वामित्रने वृद्ध ब्राह्मणका वेश धारण ३२ करके छलपूर्वक उनका सर्वस्व माँग लिया और उनके महान् राज्यपर अपना अधिकार कर लिया ॥ ३२ ॥

३३ जिससे [ वसिष्ठके ] यजमान राजा हरिश्चन्द्र अत्यन्त कष्ट पाने लगे । एक बार संयोगवश वनमें आये हुए विश्वामित्रसे वसिष्ठने कहा- हे क्षत्रियाधम! ३४ हे दुर्बुद्धे! तुमने व्यर्थ ही ब्राह्मणका वेश बना रखा है, बगुले समान वृत्तिवाले हे दाम्भिक! तुम व्यर्थमें ३५ गर्व क्यों करते हो? ॥ ३३-३४ ॥ हे जाल्म! तुमने मेरे यजमान नृपश्रेष्ठ हरिश्चन्द्रको बिना अपराधके महान् कष्टमें क्यों डाल दिया? ॥ ३५ ॥

३६ तुम बगुले समान ध्यानपरायण हो । अतः तुम ' बक ' ( बगुला ) हो जाओ । वसिष्ठके द्वारा इस प्रकार शापप्राप्त विश्वामित्रने उनसे कहा- हे आयुष्मन्! ३७ जबतक मैं बक रहूँगा, तबतक तुम भी आडी पक्षी बनकर रहोगे ॥ ३६३ ॥

व्यासजी बोले- इस प्रकार क्रोधसे व्याकुल उन ३८ दोनोंने एक - दूसरेको शाप दे दिया और एक सरोवरके समीप वे दोनों मुनि ' आडी ' और ' बक ' के रूपमें ३ ९ अण्डोंसे उत्पन्न हुए । दिव्य मानसरोवर के तटपर एक वृक्षपर घोंसला बनाकर बकरूपधारी विश्वामित्र और एक दूसरे वृक्षपर उत्तम घोंसला बनाकर आडीरूपधारी ४० वसिष्ठ परस्पर द्वेषपरायण होकर रहने लगे । वे दोनों कोपाविष्ट होकर प्रतिदिन घोर क्रन्दन करते हुए सभी लोगों के लिये दुःखदायी युद्ध करते थे । वे दोनों चोंच ४१ और पंखोंके प्रहार तथा नखोंके आघातसे परस्पर चोट पहुँचाते थे । रक्तसे लथपथ वे दोनों खिले हुए किंशुकके ४२ फूल - जैसे प्रतीत होते थे । हे महाराज! इस प्रकार पक्षीरूपधारी दोनों मुनि शापरूपी पाशमें जकड़े हुए वहाँ बहुत वर्षोंतक पड़े रहे ॥ ३७–४२३ ॥ राजा बोले- हे विप्रर्षे! वे दोनों मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ ४३ और विश्वामित्र शापसे किस प्रकार मुक्त हुए, यह मुझे बताइये, मुझे बड़ा कौतूहल है ॥ ४३३ ॥

पृष्ठ 797

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 797 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७८८ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १३ व्यास उवाच युध्यमानावुभौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ४४

तत्राजगामानिमिषैर्वृतः सर्वैर्दयापरैः ।

तावाश्वास्य जगत्कर्ता युद्धतो विनिवार्य च ॥ ४५

शापं संमोचयामास तयोः क्षिप्तं परस्परम् ।

ततो जग्मुः सुराः सर्वे स्वानि धिष्ण्यानि पद्मभूः ॥ ४६

सत्यलोकं जगामाशु हंसारूढः प्रतापवान् ।

विश्वामित्रो ऽप्यगात्तूर्णं वसिष्ठः स्वाश्रमं गतः ॥ ४७

मिथः स्नेहं ततः कृत्वा प्रजापत्युपदेशतः ।

मैत्रावरुणिनाप्येवं कृतं युद्धमकारणम् ॥ ४८

कौशिकेन समं भूप दुःखदं च परस्परम् ।

को नाम मानवो लोके देवो वा दानवोऽपि वा ॥ ४ ९

अहङ्कारजयं कृत्वा सर्वदा सुखभाग्भवेत् ।

तस्माद्राजंश्चित्तशुद्धिर्महतामपि दुर्लभा ॥ ५०

यत्नेन साधनीया सा तद्विहीनं निरर्थकम् ।

तीर्थं दानं तपः सत्यं यत्किञ्चिद्धर्मसाधनम् ॥ ५१

( श्रद्धात्र त्रिविधा प्रोक्ता सात्त्विकी राजसी तथा ।

तामसी सर्वदेहेषु देहिनां धर्मकर्मसु ॥

सात्त्विकी दुर्लभा लोके यथोक्तफलदा सदा ।

तदर्धफलदा प्रोक्ता राजसी विधिसंयुता ॥

तामसी त्वफला राजन्न तु कीर्तिक पुनः I कामक्रोधाभिभूतानां जनानां नृपसत्तम ॥ )

वासनारहितं कृत्वा तच्चित्तं श्रवणादिना ।

तीर्थादिषु वसेन्नित्यं देवीपूजनतत्परः ॥ ५२

देवीनामानि वचसा गृह्णस्तस्या गुणान्स्तुवन् ।

ध्यायंस्तस्याः पदाम्भोजं कलिदोषभयार्दितः ॥ ५३

एवं तु कुर्वतस्तस्य न कदाचित्कलेर्भयम् ।

अनायासेन संसारान्मुच्यते पातकी जनः ॥ ५४ ।

व्यासजी बोले – लोकपितामह ब्रह्माजी उन दोनोंको युद्ध करते देखकर समस्त दयापरायण देवताओंके साथ वहाँ आये । सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीने उन दोनोंको समझाकर युद्धसे विरत करके परस्पर दिये गये शापसे भी मुक्त कर दिया ॥ ४४-४५३ ॥ इसके बाद सभी देवगण अपने - अपने लोकोंको चले गये, कमलयोनि प्रतापी ब्रह्माजी शीघ्र हंसपर आरूढ़ होकर सत्यलोकको चले गये और प्रजापतिके उपदेशसे परस्पर स्नेह करके विश्वामित्र तथा वसिष्ठजी भी अपने-अपने आश्रमोंको शीघ्र चले गये । हे राजन्! इस प्रकार मैत्रावरुणि वसिष्ठने भी अकारण ही विश्वामित्रके साथ परस्पर दुःखप्रद युद्ध किया था । ४६ – - ४८३ ॥ इस संसारमें मनुष्य, देवता या दैत्य - कौन ऐसा है, जो अहंकारपर विजय प्राप्तकर सदा सुखी रह सके । अतः हे राजन्! चित्तकी शुद्धि महापुरुषोंके लिये भी दुर्लभ है । उसे प्रयत्नपूर्वक शुद्ध करना चाहिये; उसके बिना तीर्थयात्रा, दान, तपस्या, सत्य आदि जो कुछ भी धर्मसाधन है; वह सब निरर्थक है ॥ ४ ९ –५१ ॥ ( सबके देहोंमें तथा प्राणियोंके धर्मकर्मोंमें सात्त्विकी, राजसी और तामसी - यह तीन प्रकारकी श्रद्धा कही गयी है । इनमें यथोक्त फल देनेवाली सात्त्विकी श्रद्धा जगत्में सदा दुर्लभ होती है । विधिविधान से युक्त राजसी श्रद्धा उसका आधा फल देनेवाली कही गयी है । है राजन्! काम- -क्रोधके वशीभूत पुरुषोंकी श्रद्धा तामसी होती है । हे नृपश्रेष्ठ! वह फलविहीन होती है और कीर्ति करनेवाली भी नहीं होती । ) कलियुगके दोषोंसे भयभीत व्यक्तिको कथा-श्रवण आदिके द्वारा चित्तको वासनारहित करके देवीकी पूजामें तत्पर रहते हुए, वाणीसे देवीके नामोंको ग्रहण करते हुए, उनके गुणोंका कीर्तन करते हुए तथा उनके चरण - कमलका ध्यान करते हुए तीर्थ आदिमें नित्य वास करना चाहिये ॥ ५२-५३ ॥ ऐसा करनेसे उसे कभी कलियुगका भय नहीं होगा, इससे पापी प्राणी भी अनायास ही संसारसे मुक्त हो जाता है ॥ ५४ ॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे आडीबकयुद्ध-वर्णसहितं देवीमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

पृष्ठ 798

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 798 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १४ ] षष्ठ स्कन्ध ७८ ९ अथ चतुर्दशोऽध्यायः राजा निमि और वसिष्ठका एक - दूसरेको शाप देना, वसिष्ठका मित्रावरुणके पुत्रके रूपमें जन्म लेना जनमेजय उवाच

मैत्रावरुणिरित्युक्तं नाम तस्य मुनेः कथम् ।

वसिष्ठस्य महाभाग ब्रह्मणस्तनुजस्य ह ॥ १

किमसौ कर्मतो नाम प्राप्तवान् गुणतस्तथा ।

ब्रूहि मे वदतां श्रेष्ठ कारणं तस्य नामजम् ॥ २

व्यास उवाच

निबोध नृपतिश्रेष्ठ वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ।

निमिशापात्तनुं त्यक्त्वा पुनर्जातो महाद्युतिः ॥ ३

मित्रावरुणयोर्यस्मात्तस्मात्तन्नाम विश्रुतम् ।

मैत्रावरुणिरित्यस्मिँल्लोके सर्वत्र पार्थिव ॥४

राजोवाच

कस्माच्छप्तः स धर्मात्मा राज्ञा ब्रह्मात्मजो मुनिः ।

चित्रमेतन्मुनिं लग्नो राज्ञः शापोऽतिदारुणः ॥ ५

अनागसं मुनिं राजा किमसौ शप्तवान्मुने ।

कारणं वद धर्मज्ञ तस्य शापस्य मूलतः ॥ ६

व्यास उवाच

कारणं तु मया प्रोक्तं तव पूर्वं विनिश्चितम् ।

संसारोऽयं त्रिभिर्व्याप्तो राजन्मायागुणैः किल ॥ ७

धर्मं करोतु भूपालश्चरन्तु तापसास्तपः ।

सर्वेषां तु गुणैर्विद्धं नोज्ज्वलं तद्भवेदिह ॥ ८

कामक्रोधाभिभूताश्च राजानो मुनयस्तथा ।

लोभाहङ्कारसंयुक्ताश्चरन्ति दुश्चरं तपः ॥ ९

यजन्ति क्षत्रिया राजन् रजोगुणसमावृताः ।

ब्राह्मणास्तु तथा राजन् न कोऽपि सत्त्वसंयुतः ॥ १०

ऋषिणासौ निमिः शप्तस्तेन शप्तो मुनिः पुनः ।

दुःखाद्दुःखतरं प्राप्तावुभावपि विधेर्बलात् ॥ ११

द्रव्यशुद्धिः क्रियाशुद्धिर्मनसः शुद्धिरुज्ज्वला ।

दुर्लभा प्राणिनां भूप संसारे त्रिगुणात्मके ॥ १२ ।

जनमेजय बोले – हे महाभाग! ब्रह्माके पुत्र मुनि वसिष्ठका ‘ मैत्रावरुणि ' - यह नाम कैसे पड़ा? हे वक्ताओंमें श्रेष्ठ! किस कर्म अथवा गुणके कारण उन्होंने यह नाम प्राप्त किया । उनके नाम पड़नेका कारण मुझे बताइये ॥ १-२ ॥ व्यासजी बोले - हे नृपश्रेष्ठ! सुनिये, वसिष्ठजी ब्रह्माके पुत्र हैं, उन महातेजस्वीने निमिके शापसे वह शरीर त्यागकर पुनः जन्म लिया ॥ ३ ॥

हे राजन्! उनका जन्म मित्र और वरुणके यहाँ हुआ था, इसीलिये इस संसारमें सर्वत्र उनका ' मैत्रावरुणि ' – यह नाम विख्यात हुआ ॥ ४ ॥

राजा बोले- राजा निमिने ब्रह्माजीके पुत्र धर्मात्मा वसिष्ठको शाप क्यों दिया? राजाका वह दारुण शाप मुनिको लग गया - यह तो आश्चर्य है! ॥ ५ ॥

हे मुने! निरपराध मुनिको राजाने क्यों शाप दे दिया; हे धर्मज्ञ! उस शापका कारण यथार्थरूपमें बताइये? ॥ ६ ॥

व्यासजी बोले- इसका सम्यक् रूपसे निर्णीत कारण तो मैं आपको पहले ही बता चुका हूँ । हे राजन्! यह संसार मायाके तीनों गुणोंसे व्याप्त है ॥ ७ ॥

राजा धर्म करें और तपस्वी तप करें - यह स्वाभाविक कर्म है, परंतु सभी प्राणियोंका मन गुणोंसे आबद्ध रहनेके कारण विशुद्ध नहीं रह पाता ॥ ८ ॥

राजालोग काम और क्रोधसे अभिभूत रहते हैं और उसी प्रकार तपस्वीगण भी लोभ और अहंकारयुक्त होकर कठोर तपस्या करते हैं॥९॥

हे राजन्! क्षत्रियगण रजोगुणसे युक्त होकर यज्ञ करते थे, वैसे ही ब्राह्मण भी थे । हे राजन्! कोई भी सत्त्वगुणसे युक्त नहीं था ॥ १० ॥

ऋषिने राजाको शाप दिया और तब राजाने भी मुनिको शाप दे दिया । इस प्रकार दैववशात् दोनोंको बहुत दुःख प्राप्त हुआ ॥ ११ ॥

हे राजन्! इस त्रिगुणात्मक जगत्‌में प्राणियोंके लिये द्रव्यशुद्धि, क्रियाशुद्धि और उज्ज्वल मनः शुद्धि दुर्लभ है ॥ १२ ॥

पृष्ठ 799

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 799 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७ ९ ० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १४

पराशक्तिप्रभावोऽयं नोल्लंघ्यः केनचित्क्वचित् ।

यस्यानुग्रहमिच्छेत्सा मोचयत्येव तं क्षणात् ॥

महान्तोऽपि न मुच्यन्ते हरिब्रह्महरादयः ।

पामरा अपि मुच्यन्ते यथा सत्यव्रतादयः ॥

तस्यास्तु हृदयं कोऽपि न वेत्ति भुवनत्रये ।

तथापि भक्तवश्येयं भवत्येव सुनिश्चितम् ॥

तस्मात्तद्भक्तिरास्थेया दोषनिर्मूलनाय च ।

रागदम्भादियुक्ता चेत्सा भक्तिर्नाशिनी भवेत् ॥

इक्ष्वाकुकुलसम्भूतो निमिर्नाम नराधिपः ।

रूपवान् गुणसम्पन्नो धर्मज्ञो लोकरञ्जकः ॥

सत्यवादी दानपरो याजको ज्ञानवाञ्छुचिः ।

द्वादशस्तनयो धीमान्प्रजापालनतत्परः ॥

पुरं निवेशयामास गौतमाश्रमसन्निधौ ।

जयन्तपुरसंज्ञं तु ब्राह्मणानां हिताय सः ॥

बुद्धिस्तस्य समुत्पन्ना यजेयमिति राजसी ।

यज्ञेन बहुकालेन दक्षिणा संयुतेन च ॥

इक्ष्वाकुं पितरं पृष्ट्वा यज्ञकार्याय पार्थिवः ।

कारयामास सम्भारं यथोद्दिष्टं महात्मभिः ॥

भृगुमङ्गिरसं चैव वामदेवं च गौतमम् ।

वसिष्ठं च पुलस्त्यं च ऋचीकं पुलहं क्रतुम् ॥

मुनीनामन्त्रयामास सर्वज्ञान्वेदपारगान् ।

यज्ञविद्याप्रवीणांश्च तापसान्वेदवित्तमान् ॥

राजा सम्भृतसम्भारः सम्पूज्य गुरुमात्मनः ।

वसिष्ठं प्राह धर्मज्ञो विनयेन समन्वितः ॥

यजेयं मुनिशार्दूल याजयस्व कृपानिधे ।

गुरुस्त्वं सर्ववेत्तासि कार्यं मे कुरु साम्प्रतम् ॥

यज्ञोपकरणं सर्वं समानीतं सुसंस्कृतम् ।

पञ्चवर्षसहस्त्रं तु दीक्षां कर्तुं मतिश्च मे ॥

यह पराशक्तिका ही प्रभाव है और कोई कभी इसका १३ अतिक्रमण नहीं कर सकता । जिसपर वे भगवती कृपा करना चाहती हैं, उसे तत्काल मुक्त कर देती हैं ॥ १३ ॥

ब्रह्मा, विष्णु और महेश आदि महान् देवता भी १४ मुक्त नहीं हो पाते, किंतु सत्यव्रत आदि जैसे अधम भी मुक्त हो जाते हैं ॥ १४ ॥

यद्यपि तीनों लोकोंमें भगवतीके रहस्यको कोई १५ नहीं जानता है, फिर भी वे भक्तके वशमें हो जाती हैं - ऐसा निश्चित है ॥ १५ ॥

अतः दोषोंके निर्मूलनके लिये उनकी भक्ति १६ करनी चाहिये । यदि वह भक्ति राग, दम्भ आदिसे युक्त हो तो वह नाश करनेवाली होती है ॥ १६ ॥

इक्ष्वाकुवंशमें उत्पन्न निमि नामके एक राजा थे । १७ वे रूपवान्, गुणवान्, धर्मज्ञ, प्रजावत्सल सत्यवादी, दानशील, यज्ञ - कर्ता, ज्ञानी और पुण्यात्मा थे । वे बुद्धिमान् और प्रजापालक राजा निमि इक्ष्वाकुके १८ थे ॥ १७-१८ ॥ उन्होंने ब्राह्मणोंके हितके लिये १ ९ आश्रमके समीप जयन्तपुर नामका बसाया ॥ १ ९ ॥ उनके मनमें एक बार यह राजसी २० हुई कि बहुत समयतक चलनेवाले बारहवें पुत्र गौतममुनिके एक नगर बुद्धि उत्पन्न और विपुल दक्षिणावाले यज्ञके द्वारा आराधना करूँ ॥ २० ॥

तब राजाने यज्ञकार्यके लिये अपने पिता इक्ष्वाकुसे २१ आज्ञा लेकर महात्माओंके कथनानुसार समस्त यज्ञीय सामग्री एकत्र करायी ॥ २१ ॥

इसके बाद राजाने भृगु, अंगिरा, वामदेव, गौतम, २२ वसिष्ठ, पुलस्त्य ऋचीक, पुलह और क्रतु - इन सर्वज्ञ, वेदमें पारंगत, यज्ञविद्याओंमें कुशल एवं वेदज्ञ मुनियों और तपस्वियोंको आमन्त्रित किया ॥ २२-२३ ॥ २३ समस्त सामग्री एकत्र कर धर्मज्ञ राजाने अपने गुरु वसिष्ठकी पूजा करके विनयसे युक्त होकर २४ उनसे कहा- ॥ २४ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! मैं यज्ञ करना चाहता हूँ । अतः यज्ञ करानेकी कृपा करें । हे कृपानिधे! आप सर्वज्ञ हैं और मेरे २५ गुरु हैं; इस समय आप मेरा कार्य सम्पन्न कीजिये ॥ २५ ॥

मैंने समस्त यज्ञीय सामग्री मँगवा ली है और उसका संस्कार भी करा लिया है । मेरा विचार है कि मैं पाँच २६ । हजार वर्षके लिये यज्ञ - दीक्षा ग्रहण कर लूँ ॥ २६ ॥

पृष्ठ 800

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 800 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १४ ]

यस्मिन्यज्ञे समाराध्या देवी श्रीजगदम्बिका ।

तत्प्रीत्यर्थमहं यज्ञं करोमि विधिपूर्वकम् ॥

तच्छ्रुत्वासौ निमेर्वाक्यं वसिष्ठः प्राह भूपतिम् ।

इन्द्रेणाहं वृतः पूर्वं यज्ञार्थं नृपसत्तम ॥

पराशक्तिमखं कर्तुमुद्युक्तः पाकशासनः ।

स दीक्षां गमितो देवः पञ्चवर्षशतात्मिकाम् ॥

तस्मात्त्वमन्तरं तावत्प्रतिपालय पार्थिव ।

इन्द्रयज्ञे समाप्तेऽत्र कृत्वा कार्यं दिवस्पतेः ॥

आगमिष्याम्यहं राजंस्तावत्त्वं प्रतिपालय । राजोवाच मया निमन्त्रिताश्चान्ये मुनयो यज्ञकारणात् ॥

सम्भाराः सम्भृताः सर्वे पालयामि कथं गुरो ।

इक्ष्वाकूणां कुले ब्रह्मन्गुरुस्त्वं वेदवित्तमः ॥

कथं त्यक्त्वाद्य मे कार्यमुद्यतो गन्तुमाशु वै ।

न ते युक्तं द्विजश्रेष्ठ यदुत्सृज्य मखं मम ॥

गन्तासि धनलोभेन लोभाकुलितचेतनः ।

निवारितोऽपि राज्ञा स जगामेन्द्रमखं गुरुः ॥

राजापि विमना भूत्वा गौतमं प्रत्यपूजयत् । इयाज हिमवत्पार्श्वे सागरस्य समीपतः ।

दक्षिणा बहुला दत्ता विप्रेभ्यो मखकर्मणि ।

निमिना पञ्चसाहस्त्री दीक्षा तत्र कृता नृप ॥

ऋत्विजः पूजिताः कामं धनैर्गोभिर्मुदा युताः ।

शक्रयज्ञसमाप्ते तु पञ्चवर्षशतात्मके ॥

आजगाम वसिष्ठस्तु राज्ञः सत्रदिदृक्षया ।

आगत्य संस्थितस्तत्र दर्शनार्थं नृपस्य च ॥

तदा राजा प्रसुप्तस्तु निद्रयापहृतो भृशम् ।

नासौ प्रबोधितो भृत्यैर्नागतस्तु मुनिं नृपः ॥

वसिष्ठस्य ततो मन्युः प्रादुर्भूतोऽवमानतः ।

अदर्शनान्निमेस्तत्र चुकोप मुनिसत्तमः ॥

षष्ठ स्कन्ध ७ ९ १ जिस यज्ञमें भगवती जगदम्बाकी आराधना २७ होती हो, उस यज्ञको मैं उनकी प्रसन्नताके लिये विधिपूर्वक करना चाहता हूँ ॥ २७ ॥

निमिकी वह बात सुनकर वसिष्ठजीने राजासे २८ कहा — हे नृपश्रेष्ठ! मैं इन्द्रके द्वारा यज्ञके लिये पहले ही वरण कर लिया गया हूँ । इन्द्र पराशक्तिके प्रीत्यर्थ यज्ञ करनेके लिये तत्पर हैं और देवेन्द्रने पाँच सौ २ ९ वर्षतक चलनेवाले यज्ञकी दीक्षा ले ली है । अतः हे राजन्! तबतक आप यज्ञ - सामग्रियोंकी रक्षा करें, ३० इन्द्रके यज्ञके पूर्ण हो जानेपर उन देवराजका कार्य सम्पन्न करके मैं आ जाऊँगा । हे राजन्! तबतक आप समयकी प्रतीक्षा करें ॥ २८-३० राजा बोले - हे गुरुदेव! मैंने यज्ञके लिये दूसरे ३१ बहुत - से मुनियोंको निमन्त्रित कर दिया है तथा समस्त यज्ञीय सामग्रियाँ भी एकत्र कर ली हैं, मैं इन सबको [ इतने समयतक ] कैसे सुरक्षित रखूँगा? हे ब्रह्मन्! ३२ आप इक्ष्वाकुवंशके वेदवेत्ता गुरु हैं, आज मेरा कार्य | छोड़कर आप अन्यत्र जानेके लिये क्यों उद्यत? हे द्विजश्रेष्ठ! यह आपके लिये उचित नहीं है जो कि ३३ लोभसे व्याकुलचित्तवाले आप मेरा यज्ञ छोड़कर अन्यत्र जा रहे हैं ॥ ३१–३३३ ॥ ३४ राजाके इस प्रकार रोकनेपर भी वे गुरु वसिष्ठ इन्द्रके यज्ञमें चले गये । राजाने भी उदास होकर [ अपना आचार्य बनाकर ] गौतमऋषिका पूजन किया । ३५ उन्होंने हिमालयके पार्श्वभागमें समुद्रके निकट यज्ञ किया और उस यज्ञकर्ममें ब्राह्मणोंको बहुत दक्षिणा दी । हे राजन्! निमिने उस पाँच हजार वर्षवाले ३६ यज्ञकी दीक्षा ली और ऋत्विजोंको उनके इच्छानुसार धन और गौएँ प्रदान करके उनकी पूजा की, जिससे ३७ वे बहुत प्रसन्न हुए ॥ ३४–३६३ ॥ इन्द्रके पाँच सौ वर्षवाले यज्ञके समाप्त होनेपर वसिष्ठजी राजाके यज्ञको देखनेकी इच्छासे आये और ३८ आकरके राजाके दर्शनके लिये वहाँ रुके रहे ॥ ३७-३८ ॥ उस समय राजा निमि सोये हुए थे और उन्हें गहरी नींद आ गयी थी I । सेवकोंने उन्हें नहीं जगाया, जिससे ३ ९ राजा मुनि पास न आ सके । तब अपमानके कारण वसिष्ठजीको क्रोध आ गया । मिलनेके लिये निमिके न ४० । आनेसे मुनिश्रेष्ठ कुपित हो उठे । क्रोधके वशीभूत हुए