देवी भागवत पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 821–830

देवी भागवत पूर्वार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 821–830

पृष्ठ 821

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 821 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८१२ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १८ शिव उवाच

कथं ज्ञातस्त्वया देवि मम तस्य च सुन्दरि ।

ऐक्यभावो हरेर्नूनं सत्यं मे वद सिन्धुजे ॥

एकत्वं च न जानन्ति देवाश्च मुनयस्तथा ।

ज्ञानिनो वेदतत्त्वज्ञाः कुतर्कोपहताः किल ॥

मद्भक्ता वासुदेवस्य निन्दका बहवस्तथा ।

विष्णुभक्तास्तु बहवो मम निन्दापरायणाः ॥

भवन्ति कालभेदेन कलौ देवि विशेषतः ।

कथं ज्ञातस्त्वया भद्रे दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः ॥

सर्वथा त्वैक्यभावस्तु हरेर्मम च दुर्लभः । व्यास उवाच इति सा शम्भुना पृष्टा तुष्टेन हरिवल्लभा ॥

वृत्तान्तं तस्य विज्ञातं प्रवक्तुमुपचक्रमे ।

शिवं प्रति रमा तत्र प्रसन्नवदना भृशम् ॥

लक्ष्मीरुवाच

एकदा देवदेवेश विष्णुर्ध्यानपरो रहः ।

दृष्टो मया तपः कुर्वन्पद्मासनगतो यदा ॥

तदाहं विस्मिता देवं तमपृच्छं पतिं किल ।

प्रबुद्धं सुप्रसन्नं च ज्ञात्वा विनयपूर्वकम् ॥

देवदेव जगन्नाथ यदाहं निर्गतार्णवात् ।

मथ्यमानात्सुरैर्दैत्यैः सर्वैर्ब्रह्मादिभिः प्रभो ॥

वीक्षिताश्च मया सर्वे पतिकामनया तदा ।

वृतस्त्वं सर्वदेवेभ्यः श्रेष्ठोऽसीति विनिश्चयात् ॥

त्वं कं ध्यायसि सर्वेश संशयोऽयं महान्मम ।

प्रियोऽसि कैटभारे मे कथयस्व मनोगतम् ॥

विष्णुरुवाच

शृणु कान्ते प्रवक्ष्यामि यं ध्यायामि सुरोत्तमम् ।

आशुतोषं महेशानं गिरिजावल्लभं हृदि ॥

कदाचिद्देवदेवो मां ध्यायत्यमितविक्रमः ।

ध्यायाम्यहं च देवेशं शङ्करं त्रिपुरान्तकम् ॥

शिवस्याहं प्रियः प्राणः शङ्करस्तु तथा मम ।

उभयोरन्तरं नास्ति मिथः संसक्तचेतसोः ॥

शिव बोले – - हे देवि! हे सुन्दरि! मेरे तथा उन विष्णुके एकत्वका ज्ञान तुम्हें किस प्रकार हुआ? हे ३३ सिन्धुजे! मुझे सच - सच बताओ ॥३३ ॥

देवता, मुनि, ज्ञानी तथा वेदोंके तत्त्वदर्शी विद्वान् भी तरह - तरहके कुतर्कोंसे ग्रस्त पड़े रहनेके कारण ३४ इस ऐक्यभावको नहीं जानते ॥ ३४ ॥

मेरे बहुत - से भक्त वासुदेव श्रीविष्णुके निन्दक हैं ३५ तथा श्रीविष्णुके बहुत से भक्त मेरी निन्दामें लगे रहते हैं । हे देवि! कालभेदके कारण कलियुगमें ऐसे लोग विशेषरूपसे होंगे । हे भद्रे! दूषित आत्मावाले लोगोंद्वारा दुर्ज्ञेय इस ३६ एकत्वको आप कैसे जान गयीं? मेरे तथा श्रीविष्णुका ऐक्यभाव जान पाना सर्वथा दुर्लभ है ॥ ३५-३६३ ॥ व्यासजी बोले – प्रसन्न हुए भगवान् शंकरके ३७ | इस प्रकार पूछनेपर अत्यन्त प्रसन्नमुखवाली हरिप्रिया लक्ष्मीजी [ उस एकत्वसे सम्बन्धित ] ज्ञात प्रसंगको शिवजीसे कहना प्रारम्भ किया ॥ ३७-३८ ॥ ३८ लक्ष्मीजी बोलीं- हे देवदेवेश! एक बार भगवान् विष्णुको एकान्तमें पद्मासन लगाकर ध्यानस्थ हो तपस्या करते हुए जब मैंने देखा तब मुझे महान् विस्मय हुआ; ३ ९ और पुनः समाधिसे जगनेपर उन्हें अति प्रसन्न जानकर मैंने पतिदेवसे विनयपूर्वक पूछा- ॥ ३ ९ -४० ॥ हे देवदेव! हे जगन्नाथ! हे प्रभो! जिस समय ४० ब्रह्मा आदि सभी देवताओं तथा दैत्योंके द्वारा मथे जा रहे समुद्रसे मैं निकली, उस समय पतिकी इच्छासे मैंने ४१ सभीकी ओर देखा, सभी देवताओंकी अपेक्षा आप ही श्रेष्ठ हैं - ऐसा निश्चय करके मैंने आपका ही वरण किया ४२ था । अतः हे सर्वेश! आप किसका ध्यान कर रहे हैं? मुझे यह महान् सन्देह है 1 । हे कैटभारे! आप मेरे प्रिय हैं । अतः अपने मनकी बात मुझे बतायें ॥ ४१–४३ ॥ ४३ विष्णु बोले - हे प्रिये! मैं जिन सुरश्रेष्ठ, आशुतोष, महेश्वर तथा पार्वतीपति शंकरका ध्यान [ अपने ] हृदयमें कर रहा हूँ, उनके विषयमें बताऊँगा; सुनो ॥ ४४ ॥

४४ असीम पराक्रमसम्पन्न देवाधिदेव भगवान् शंकर कभी मेरा ध्यान करते हैं और कभी मैं त्रिपुरासुरके संहारक देवेश शंकरका ध्यान करने लगता हूँ ॥ ४५ ॥

४५ शिवका प्रिय प्राण मैं हूँ तथा मेरे प्रिय प्राण वे हैं । इस प्रकार परस्पर अनुरक्त चित्तवाले हम दोनोंमें ४६ । कोई अन्तर नहीं है ॥ ४६ ॥

पृष्ठ 822

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 822 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १८ ] नरकं यान्ति ते नूनं ये द्विषन्ति महेश्वरम् भक्ता मम विशालाक्षि सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् इत्युक्तं देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना एकान्ते किल पृष्टेन मया शैलसुताप्रिय तस्मात्त्वां वल्लभं विष्णोर्ज्ञात्वा ध्यातवती ह्यहम् तथा कुरु महेशान यथा मे प्रियसङ्गमः व्यास उवाच इति श्रियो वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच महेश्वरः तामाश्वास्य प्रियैर्वाक्यैर्यथार्थं वाक्यकोविदः स्वस्था भव पृथुश्रोणि तुष्टोऽहं तपसा तव समागमस्ते पतिना भविष्यति न संशयः अत्रैव हयरूपेण भगवाञ्जगदीश्वरः आगमिष्यति ते कामं पूर्णं कर्तुं मयेरितः ॥ तथाहं प्रेरयिष्यामि तं देवं मधुसूदनम् यथासौ हयरूपेण त्वामेष्यति मदातुरः पुत्रस्ते भविता सुभ्रु नारायणसमः क्षितौ भविष्यति स भूपालः सर्वलोकनमस्कृतः सुतं प्राप्य महाभागे त्वं तेन पतिना सह गन्तासि देवि वैकुण्ठं प्रिया तस्य भविष्यसि ॥ एकवीरेति नाम्नासौ ख्यातिं यास्यति ते सुतः । तस्मात्तु हैहयो वंशो भुवि विस्तारमेष्यति परं तु विस्मृतासि त्वं हृदिस्थां परमेश्वरीम् मदान्धा मत्तचित्ता च तेन ते फलमीदृशम् ॥

अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं हृदिस्थां परदेवताम् ।

शरणं याहि सर्वात्मभावेन जलधेः सुते ॥

अन्यथा तव चित्तं तु कथं गच्छेद्धयोत्तमे । व्यास उवाच इति दत्त्वा वरं देव्यै भगवाञ्छैलजापतिः अन्तर्धानं गतः साक्षादुमया सहितः शिवः । षष्ठ स्कन्ध ८१३ । हे विशालनयने! मेरे जो भक्त भगवान् ॥ ४७ शंकरसे द्वेष करते हैं वे निश्चितरूपसे नरकमें पड़ते हैं; मैं यह सत्य कह रहा हूँ ॥४७ ॥

। हे गिरिजावल्लभ! एकान्तमें मेरे पूछनेपर सर्वसमर्थ ॥ ४८ देवदेव भगवान् विष्णुने ऐसा बताया था । अतएव । आपको विष्णुका परम प्रिय जानकर मैंने आपका ध्यान किया । हे महेशान! अब जैसे मुझे पतिसांनिध्य ॥ ४ ९ प्राप्त हो जाय, वैसा आप कीजिये ॥ ४८-४९ ॥ व्यासजी बोले- लक्ष्मीजीका यह वचन सुनकर । वाणीविशारद भगवान् शंकरने मधुर वचनोंसे उन्हें ॥ ५० आश्वासन देकर कहा— हे पृथुश्रोणि! धैर्य रखो । मैं तुम्हारी तपस्यासे प्रसन्न हूँ । पतिसे तुम्हारा मिलन । अवश्य होगा; इसमें सन्देह नहीं है ॥ ५०-५१ ॥ ॥ ५१ वे भगवान् जगदीश्वर मुझसे प्रेरित होकर । तुम्हारी कामना पूर्ण करनेके लिये अश्वका रूप धारण करके यहीं पर आयेंगे ॥ ५२ ॥

५२ मैं उन मधुसूदनको इस प्रकार प्रेरित करूँगा, जिससे । वे मदातुर होकर अश्वरूपमें तुम्हारे पास आयेंगे ॥ ५३ ॥

॥ ५३ हे सुभ्रु! उन्हीं नारायणके समान तुम्हें पुत्र उत्पन्न होगा । वह पृथ्वीपर राजाके रूपमें प्रतिष्ठित

तथा सभी लोगोंसे नमस्कृत होगा ॥ ५४ ॥

॥ ५४ हे महाभागे! इस प्रकार पुत्र प्राप्त करके तुम । उन्हींके साथ वैकुण्ठलोक चली जाओगी और हे ५५ देवि! वहाँ उनकी प्रिया हो जाओगी ॥ ५५ ॥

आपका वह पुत्र एकवीर - इस नामसे लोकमें ख्याति प्राप्त करेगा । उसीसे पृथ्वीपर हैहयवंश ॥ ५६ विस्तारको प्राप्त होगा ॥ ५६ ॥

। किंतु मदान्ध एवं मदचित्त होकर तुमने हृदयमें सदा विराजमान रहनेवाली परमेश्वरी जगदम्बाका ५७ विस्मरण कर दिया है, उसीसे तुम्हें ऐसा फल मिला है | अतः हे सिन्धुपुत्रि! उस दोषके शमनके लिये तुम ५८ हृदयमें विराजमान रहनेवाली परम देवीकी शरणमें सर्वात्मभावसे जाओ; यदि तुम्हारा मन भगवतीमें लगा होता तो उत्तम घोड़ेपर क्यों जाता? ॥ ५७-५८३ ॥ व्यासजी बोले- इस प्रकार देवी लक्ष्मीको ॥ ५ ९ वरदान देकर गिरिजापति भगवान् शंकर पार्वतीसहित अन्तर्धान हो गये ॥ ५ ९ ३ ॥

पृष्ठ 823

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 823 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८१४ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १ ९ सापि तत्रैव चार्वङ्गी संस्थिता कमलासना ॥

ध्यायन्ती चरणाम्भोजं देव्याः परमशोभनम् ।

देवासुरशिरोरत्ननिघृष्टनखमण्डलम् ॥

प्रेमगद्गदया वाचा तुष्टाव च मुहुर्मुहुः ।

प्रतीक्षमाणा भर्तारं हयरूपधरं हरिम् ॥

६० सुन्दर अंगोंवाली वे लक्ष्मीजी वहीं स्थित रहकर भगवती जगदम्बाके देवासुरोंके शिरोरत्न ( मुकुट ) - से घर्षित नखमण्डलवाले परम सुन्दर ६१ चरणकमलका ध्यान करने लगीं और अपने पति श्रीहरिके अश्वरूप धारण करके आनेकी प्रतीक्षा करती हुई प्रेमयुक्त गद्गद वाणीसे बार - बार उनकी ६२ | स्तुति करती रहीं ॥ ६०–६२ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे शिवप्रसादेन लक्ष्मीद्वारा भगवत्याः समाराधनवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

O अथैकोनविंशोऽध्यायः भगवती लक्ष्मीको अश्वरूपधारी भगवान् विष्णुके दर्शन और व्यास उवाच

तस्यै दत्त्वा वरं शम्भुः कैलासं त्वरितो ययौ ।

रम्यं देवगणैर्जुष्टमप्सरोभिश्च मण्डितम् ॥

तत्र गत्वा चित्ररूपं गणं कार्यविशारदम् । प्रेषयामास वैकुण्ठे लक्ष्मीकार्यार्थसिद्धये शिव उवाच

चित्ररूप हरिं गत्वा ब्रूहि त्वं वचनान्मम ।

यथासौ दुःखितां पत्नीं विशोकां च करिष्यति ॥

इत्युक्तश्चित्ररूपोऽथ निर्जगाम त्वरान्वितः ।

वैकुण्ठं परमं स्थानं वैष्णवैश्च गणैर्वृतम् ॥

नानाद्रुमगणाकीर्णं वापीशतविराजितम् ।

संजुष्टं हंसकारण्डमयूरशुककोकिलैः ॥

उच्चप्रासादसंयुक्तं पताकाभिरलंकृतम् ।

नृत्यगीतकलापूर्णं मन्दारद्रुमसंयुतम् ॥

बकुलाशोकतिलकचम्पकालिविमण्डितम् ।

कूजितैर्विहगानां तु कर्णाह्लादकरैर्युतम् ॥

संवीक्ष्य भवनं विष्णोर्द्वास्थौ प्राह प्रणम्य च ।

जयविजयनामानौ वेत्रपाणी स्थितावुभौ ॥

उनका वैकुण्ठगमन व्यासजी बोले- उन लक्ष्मीजीको वरदान देकर भगवान् शंकर देवगणोंसे सेवित तथा अप्सराओंसे १ सुशोभित रमणीक कैलासपर शीघ्र चले गये ॥ १ ॥

वहाँ पहुँचते ही शंकरजीने लक्ष्मीका कार्य सिद्ध करनेके उद्देश्यसे अपने कार्यकुशल गण चित्ररूपको ॥ २ । वैकुण्ठ भेजा ॥२ ॥

शिवजी बोले - हे चित्ररूप! तुम विष्णुके पास जाकर मेरे शब्दोंमें यह बात कहो और इस प्रकार यत्न करना, जिससे वे अपनी दुःखी पत्नीको ३ शोकमुक्त कर दें ॥ ३ ॥

भगवान् शंकरके ऐसा कहनेपर वह चित्ररूप ४ वैष्णवगणोंसे घिरे, अनेक प्रकारके वृक्षसमूहोंसे युक्त, सैकड़ों बावलियोंसे सुशोभित, हंस - सारस - मोर, शुक तथा कोकिलोंसे सुसेवित, पताकाओंसे सुशोभित ५ ऊँचे - ऊँचे भवनोंवाले, नृत्य तथा गायनकलामें प्रवीण जनोंसे युक्त, मन्दारवृक्षोंसे परिपूर्ण, बकुल- अशोक-तिलक - चम्पक आदि वृक्षोंकी पंक्तियोंसे मण्डित ६ तथा पक्षियोंके कर्णप्रिय कलरवोंसे गुंजित परम धाम वैकुण्ठके लिये शीघ्र ही निकल पड़ा । ७ वहाँ भगवान् विष्णुका भवन देखकर हाथमें दण्ड ( छड़ी ) धारण किये हुए द्वारपर स्थित जय - विजय नामक दो द्वारपालोंको प्रणाम करके चित्ररूपने उनसे ८ कहा- ॥ ४-८ ॥

पृष्ठ 824

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 824 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १ ९ ] षष्ठ स्कन्ध ८१५ चित्ररूप उवाच भो निवेदयतं शीघ्रं हरये परमात्मने दूतं प्राप्तं हरस्यात्र प्रेरितं शूलपाणिना

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य जयः परमबुद्धिमान् ।

गत्वा हरिं प्रणम्याह कृताञ्जलिपुटः पुरः ॥

देवदेव रमाकान्त करुणाकर केशव ।

द्वारि तिष्ठति दूतोऽत्र शङ्करस्य समागतः ॥

आज्ञापय प्रवेष्टव्यो न वेति गरुडध्वज ।

चित्ररूपधरोऽप्यस्ति न जाने कार्यगौरवम् ॥

इत्याकर्ण्य हरिः प्राह जयं प्रज्ञातकारणः ।

प्रवेशयात्र रुद्रस्य भृत्यं समयसंस्थितम् ॥

इत्याकर्ण्य जयस्तूर्णं गत्वा तं परमाद्भुतम् ।

एहीत्याकारयामास जयः शङ्करसेवकम् ॥

प्रवेशितो जयेनाथ चित्ररूपस्तथाकृतिः । प्रणम्य दण्डवद्विष्णुं कृताञ्जलिपुटः स्थितः ।

दृष्ट्वा तं विस्मयं प्राप भगवान् गरुडध्वजः ।

चित्ररूपधरं शम्भोः सेवकं विनयान्वितम् ॥

पप्रच्छ तं स्मितं कृत्वा चित्ररूपं रमापतिः ।

कुशलं देवदेवस्य सकुटुम्बस्य चानघ ॥

कस्मात्त्वं प्रेषितोऽस्यत्र ब्रूहि कार्यं हरस्य किम् ।

अथवा देवतानां च किञ्चित्कार्यं समुत्थितम् ॥

दूत उवाच

किमज्ञातं तवास्तीह संसारे गरुडध्वज ।

वर्तमानं त्रिकालज्ञ यदहं प्रब्रवीमि वै ॥

प्रेषितोऽस्मि भवेनात्र विज्ञप्तुं त्वां जनार्दन ।

हरस्य वचनाद्वाक्यं प्रब्रवीमि त्वयि प्रभो ॥

चित्ररूप बोला - [ हे द्वारपालो! ] तुमलोग शीघ्र । ही भगवान् विष्णुको सूचित कर दो कि शूलपाणि । ९ शिवद्वारा भेजा गया उनका दूत यहाँ आया है ॥ ९ ॥

उसकी बात सुनकर परम बुद्धिमान् जय श्रीहरिके पास जाकर उन्हें प्रणाम करके दोनों हाथ जोड़कर १० बोला - हे देवदेव! हे रमाकान्त! हे करुणाकर! हे केशव! भगवान् शंकरका दूत आया हुआ है; वह द्वारपर खड़ा है । है गरुडध्वज! आप आदेश दीजिये ११ कि उसे प्रवेश कराया जाय अथवा नहीं । उसका नाम चित्ररूप है । मैं उसके आनेका प्रयोजन नहीं जानता ॥ १०–१२ ॥ १२ ऐसा सुनकर दूतके आनेका कारण पहलेसे ही जाननेवाले भगवान् विष्णुने जयसे कहा- द्वारपर रुके हुए शंकरके भृत्यको यहाँ ले आओ ॥ १३ ॥

१३ यह सुनकर शीघ्रतापूर्वक जाकर ' अंदर आइये ' – ऐसा उस शंकरसेवक परम अद्भुत चित्ररूपसे जयने कहा ॥ १४ ॥

१४ अपने चित्ररूप नामके समान ही आकृतिवाले उसको जयने प्रवेश कराया । तब विष्णुको साष्टांग प्रणाम करके दोनों हाथ जोड़कर वहाँ उनके समक्ष १५ वह खड़ा हो गया ॥ १५ ॥

विनयसे युक्त तथा विचित्र रूप धारण करनेवाले उस शम्भुसेवकको देखकर गरुडध्वज भगवान् विष्णु १६ विस्मयमें पड़ गये ॥ १६ ॥

तत्पश्चात् रमापति विष्णुने मुसकराकर उस चित्ररूपसे पूछा- हे पुण्यात्मन्! सपरिवार देवाधिदेव १७ शंकरजीका कुशल तो है ॥ १७ ॥

तुम यहाँ किसलिये भेजे गये हो, शंकरजीका कौन - सा कार्य है अथवा देवताओंका कोई काम तो १८ नहीं आ पड़ा, मुझे बताओ ॥ १८ ॥

दूत बोला – हे गरुडध्वज! हे त्रिकालज्ञ! इस संसारकी कौन - सी बात आपको विदित नहीं है; तथापि इस समय जो बात है, उसे मैं आपसे १ ९ कह रहा हूँ ॥ १ ९ ॥ हे जनार्दन! उस बातको बतानेके लिये मैं शंकरजीके द्वारा यहाँ भेजा गया हूँ । हे प्रभो! शिवजीके २० । कहे गये शब्दोंमें मैं आपसे कह रहा हूँ ॥ २० ॥

पृष्ठ 825

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 825 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८१६ तेनोक्तमेतद्देवेश भार्या ते कमलालया तपस्तपति कालिन्दीतमसासङ्गमे विभो हयीरूपधरा देवी सर्वार्थसिद्धिदायिनी ध्यातुं योग्यामरगणैर्मानवैर्यक्षकिन्नरैः विना तया नरः कोऽपि सुखभागी भवेन्न हि तां त्यक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्राप्नोषि किं सुखं हरे दुर्बलो s पि स्त्रियं पाति निर्धनोऽपि जगत्पते विनापराधं च विभो किं त्यक्ता जगदीश्वरी ॥ दुःखं प्राप्नोति संसारे यस्य भार्या जगद्गुरो धिक्तस्य जीवितं लोके निन्दितं त्वरिमण्डले सकामा रिपवस्तेऽद्य दृष्ट्वा तां दुःखितां भृशम् त्वां वियुक्तं च रमया हसिष्यन्ति दिवानिशम् ॥ रमां रमय देवेश त्वदुत्सङ्गगतां कुरु सर्वलक्षणसम्पन्नां सुशीलां च सुरूपिणीम् ॥ सुखितो भवतां प्राप्य वल्लभां चारुहासिनीम् । कान्ताविरहजं दुःखं स्मराम्यहमनातुरः मम भार्या मृता विष्णो दक्षयज्ञे सती यदा । तदाहं दुःसहं दुःखं भुक्तवानम्बुजेक्षण संसारेऽस्मिन्नरः कोऽपि माभून्मत्सदृशोऽपरः मनसाकरवं शोकं तस्या विरहपीडितः

कालेन महता प्राप्ता मया गिरिसुता पुनः ।

तपस्तप्त्वातिदुःसाध्यं या दग्धा तु रुषाध्वरे ॥

हरे किं सुखमापन्नं त्वया सन्त्यज्य कामिनीम् ।

एकाकी तिष्ठता कालं सहस्रवत्सरात्मकम् ॥

श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १ ९ । हे देवेश! उन्होंने कहा है कि ' हे विभो! ॥ २१ आपकी भार्या लक्ष्मीजी यमुना और तमसा नदीके संगमपर तपस्या कर रही हैं ॥ २१ ॥

। देवगण, मानव, यक्ष तथा किन्नरोंके द्वारा ॥ २२ आराधनाके योग्य एवं समस्त मनोरथ पूर्ण करनेवाली वे देवी घोड़ीका रूप धारण किये हैं ॥ २२ ॥

। उन देवीके बिना इस जगत्‌का कोई भी प्राणी सुखी नहीं रह सकता । हे पुण्डरीकाक्ष! हे हरे! ॥ २३ उनका परित्याग करके आप कौन - सा सुख प्राप्त कर रहे हैं? ॥ २३ ॥

। हे जगत्पते! दुर्बल तथा निर्धन व्यक्ति भी अपनी २४ भार्याकी रक्षा करता है । तब हे विभो! आपने बिना अपराधके ही उन जगदीश्वरीका त्याग क्यों कर दिया । है? ॥ २४ ॥

। २५ हे जगद्गुरो! जिसकी भार्या संसारमें दुःख प्राप्त करती है, उसके जीवनको धिक्कार है । ऐसा व्यक्ति । शत्रुसमुदायमें निन्दित होता है ॥ २५ ॥

२६ आपके स्वार्थी शत्रु इस समय लक्ष्मीजीको अत्यन्त दुःखित तथा आपको उनसे विलग देखकर । दिन - रात हँसते होंगे ॥ २६ ॥

२७ हे देवेश! आप सभी लक्षणोंसे सम्पन्न, सुशीला तथा सुन्दर रूपवाली लक्ष्मीजीको अपने अंकमें विराजमान कीजिये और उनके साथ आनन्द प्राप्त ॥ २८ कीजिये । सुन्दर मुसकानवाली प्रिया लक्ष्मीको प्राप्तकर आप सुखी हो जाइये ॥ २७३ ॥

उदास रहता हुआ मैं ही स्त्रीवियोगसे उत्पन्न दुःखको समझता हूँ । हे विष्णो! हे कमलनयन! जब ॥ २ ९ मेरी भार्या सती दक्षके यज्ञमें मृत हो गयी थी तब मुझे । असहनीय दुःख भोगना पड़ा था । उसके विरहसे पीडित होकर मैं मनमें यह शोक करता था कि इस ॥ ३० संसारमें मेरे - जैसा कोई अन्य व्यक्ति न हो । जो सती क्रोधवश दक्षके यज्ञमें जलकर भस्म हो गयी थी, उसे मैंने बहुत समयतक कठोर तपस्या करके गिरिजाके ३१ रूपमें पुनः प्राप्त किया था ॥ २८–३१ ॥ हे हरे! आपने अपनी भार्याको छोड़कर एक हजार वर्षकी अवधितक अकेले रहते हुए कौन - सा ३२ । सुख प्राप्त कर लिया? ॥ ३२ ॥

पृष्ठ 826

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 826 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १ ९ ] षष्ठ स्कन्ध ८१७

गत्वाश्वास्य महाभागां समानय निजालयम् ।

माभूत्कोऽपीह संसारे विमुक्तो रमया तया ॥

कृत्वा तुरगरूपं त्वं भज तां कमलालयाम् ।

उत्पाद्य पुत्रमायुष्मंस्तामानय शुचिस्मिताम् ॥

व्यास उवाच

हरिराकर्ण्य तद्वाक्यं चित्ररूपस्य भारत ।

तथेत्युक्त्वा तु तं दूतं प्रेषयामास शङ्करम् ॥

गते दूतेऽथ भगवान्वैकुण्ठात्कामसंयुतः ।

जगाम धृत्वा तत्राशु वाजिरूपं मनोहरम् ॥

यत्र सा वडवारूपं कृत्वा तपति सिन्धुजा ।

विष्णुस्तं देशमासाद्य तामपश्यद्धयीं स्थिताम् ॥

सापि तं वीक्ष्य गोविन्दं हयरूपधरं पतिम् ।

ज्ञात्वा वीक्ष्य स्थिता साध्वी विस्मिता साश्रुलोचना ॥

तयोस्तु सङ्गमस्तत्र प्रवृत्तो मन्मथार्तयोः ।

कालिन्दीतमसासङ्गे पावने लोकविश्रुते ॥

सगर्भा सा तदा जाता वडवा हरिवल्लभा ।

सुषुवे सुन्दरं बालं तत्रैव सुगुणोत्तरम् ॥

तामाह भगवान्वाक्यं प्रहस्य समयाश्रितम् ।

त्यजाद्य वाडवं देहं पूर्वदेहा भवाधुना ॥

गमिष्यावः स्ववैकुण्ठमावां कृत्वा निजं वपुः ।

तिष्ठत्वत्र कुमारोऽयं त्वया जातः सुलोचने ॥

लक्ष्मीरुवाच

स्वदेहसम्भवं पुत्रं कथं हित्वा व्रजाम्यहम् ।

स्नेहः सुदुस्त्यजः कामं स्वात्मजस्य सुरर्षभ ॥

का गतिः स्यादमेयात्मन् बालस्यास्य नदीतटे ।

अनाथस्यासमर्थस्य विजनेऽल्पतनोरिह ॥

अतः आप महाभागा लक्ष्मीके पास जायँ और ३३ उन्हें आश्वासन देकर अपने घर ले आयें । इस संसारमें कोई भी प्राणी उन रमा ( लक्ष्मी ) - से विमुक्त न होने पाये ॥ ३३ ॥

३४ हे आयुष्मन्! आप अभी अश्वरूप धारण करके पवित्र मुसकानवाली लक्ष्मीके पास जाइये और पुत्र उत्पन्न करके उन्हें [ वैकुण्ठ ] ले आइये ॥ ३४ ॥

व्यासजी बोले- हे भारत! चित्ररूपकी वह ३५ बात सुनकर भगवान् विष्णुने ‘ ठीक है ’ – ऐसा कहकर उस दूतको शंकरजीके पास भेज दिया ॥ ३५ ॥

तत्पश्चात् दूतके चले जानेपर भगवान् विष्णु ३६ मनोहर अश्वरूप धारणकर कामयुक्त होकर शीघ्र ही वैकुण्ठसे वहींपर पहुँचे जहाँ घोड़ीका रूप धारणकर सिन्धुतनया लक्ष्मीजी तपस्या कर रही थीं । ३७ विष्णुजीने उस स्थानपर पहुँचकर हयरूपधारिणी लक्ष्मीजीको विराजमान देखा । अश्वका रूप धारण किये हुए अपने पति गोविन्दको देखते ही लक्ष्मीजीने ३८ भी उन्हें पहचान लिया और वे साध्वी विस्मयमें पड़कर अश्रुपूरित नेत्रोंसे देखती हुई वहीं खड़ी रहीं ॥ ३६–३८ ॥ ३ ९ यमुना और तमसाके लोकप्रसिद्ध पवित्र संगमपर कामार्त उन दोनोंका समागम हुआ ॥ ३ ९ ॥ इस प्रकार वडवारूपधारिणी वे विष्णुप्रिया ४० गर्भवती हो गयीं और वहींपर उन्होंने सद्गुणोंसे सम्पन्न तथा सुन्दर पुत्रको जन्म दिया ॥ ४० ॥

भगवान् विष्णुने हँसकर उनसे यह समयोचित ४१ बात कही - तुम अब अपना यह अश्वीरूप छोड़ दो और पहले जैसा शरीर धारण कर लो ॥ ४१ ॥

हे सुलोचने! हम दोनों अपनी दिव्य देह धारण ४२ करके अपने वैकुण्ठधाम चलेंगे और तुमसे उत्पन्न यह कुमार अब यहीं रहे ॥ ४२ ॥

लक्ष्मीजी बोलीं- हे देवश्रेष्ठ! अपने शरीरसे उत्पन्न पुत्रको छोड़कर मैं कैसे जाऊँ? अपने पुत्रके ४३ प्रति स्नेहका त्याग अत्यन्त ही कठिन है ॥ ४३ ॥

हे अमेयात्मन्! इस निर्जन नदीतटपर इस लघुकाय, अनाथ तथा असमर्थ बालककी क्या गति ४४ | होगी? ॥ ४४ ॥

पृष्ठ 827

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 827 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८१८ अनाश्रयं सुतं त्यक्त्वा कथं गन्तुं मनो मम समर्थं सदयं स्वामिन् भवेदम्बुजलोचन दिव्यदेहौ ततो जातौ लक्ष्मीनारायणावुभौ विमानवरसंविष्टौ स्तूयमानौ सुरैर्दिवि ॥ गन्तुकामं पतिं प्राह कमला कमलापतिम् गृहाणेमं सुतं नाथ नाहं शक्तास्मि हापितुम् प्राणप्रियोऽस्ति मे पुत्रः कान्त्या त्वत्सदृशः प्रभो गृहीत्वैनं गमिष्यावो वैकुण्ठं मधुसूदन हरिरुवाच मा विषादं प्रिये कर्तुं त्वमर्हसि वरानने तिष्ठत्वयं सुखेनात्र रक्षा मे विहिता त्विह कार्यं किमपि वामोरु वर्तते महदद्भुतम् निबोध कथयाम्यद्य सुतस्यात्र विमोचने तुर्वसुर्नाम विख्यातो ययातितनुजो भुवि हरिवर्मेति पित्रास्य कृतं नाम सुविश्रुतम् स राजा पुत्रकामोऽद्य तपस्तपति पावने तीर्थे वर्षशतं जातं तस्य वै कुर्वतस्तपः तस्यार्थे निर्मितः पुत्रो मयायं कमलालये तत्र गत्वा नृपं सुभ्रु प्रेरयिष्यामि साम्प्रतम् तस्मै दास्याम्यहं पुत्रं पुत्रकामाय कामिनि गृहीत्वा स्वगृहं राजा प्रापयिष्यति बालकम् व्यास उवाच इत्याश्वास्य प्रियां पद्मां कृत्वा रक्षां च बालके विमानवरमारुह्य प्रययौ प्रियया सह श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १ ९ । हे कमलनयन! हे स्वामिन्! इस आश्रयहीन ॥ ४५ पुत्रको छोड़कर मेरा दयालु मन यहाँसे जानेके लिये भला कैसे तैयार हो सकता है? ॥ ४५ ॥

। तत्पश्चात् लक्ष्मीजी तथा भगवान् विष्णु दोनों ४६ दिव्य शरीर धारणकर उत्तम विमानपर विराजमान हुए; देवगण अन्तरिक्षमें उनकी स्तुति करने लगे ॥ ४६ ॥

। वैकुण्ठके लिये प्रस्थान करनेके इच्छुक भगवान् ॥ ४७ विष्णुसे लक्ष्मीजीने कहा – हे नाथ! मैं इस पुत्रका त्याग नहीं कर सकती, अतएव इसे भी साथ ले । लीजिये । हे प्रभो! मेरा यह प्राणके समान प्रिय पुत्र ॥ ४८ कान्तिमें आपहीके सदृश है । हे मधुसूदन! इसे लेकर हम दोनों वैकुण्ठ चलेंगे ॥ ४७-४८ ॥ हरि बोले – हे प्रिये! हे वरानने! इस पुत्रके । विषयमें शोक करना तुम्हारे लिये उचित नहीं है । यह ॥ ४ ९ सुखपूर्वक यहीं रहे; मैंने इसकी रक्षाका उपाय कर दिया है ॥ ४ ९ ॥ । हे वामोरु! इस पुत्रके यहाँ छोड़नेके पीछे कोई ॥ ५० महान् तथा आश्चर्यजनक कारण छिपा है । मैं उसे बता रहा हूँ; तुम जान लो ॥ ५० ॥

। इस पृथ्वीपर ययातिके पुत्र तुर्वसु नामक ॥ ५१ एक प्रसिद्ध राजा हैं । उनके पिताने उनका लोक-प्रसिद्ध हरिवर्मा - यह नाम रखा था । इस समय । पुत्रकी कामनावाले वे नरेश एक पवित्र तीर्थमें ॥ ५२ तपस्या कर रहे हैं । उन्हें तप करते हुए पूरे एक सौ वर्ष बीत चुके हैं । हे कमलालये! उन्हींके । लिये मैंने यह पुत्र उत्पन्न किया है । हे सुभ्रु! वहाँ ॥ ५३ राजाके पास जाकर मैं उन्हें इसी समय भेज दूँगा । हे प्रिये! पुत्रके अभिलाषी उन्हीं राजाको मैं । यह पुत्र दे दूँगा और वे इस बालकको लेकर अपने ॥ ५४ घर चले जायँगे ॥ ५१–५४ ॥ व्यासजी बोले- इस प्रकार अपनी प्रिय भार्याको आश्वासन देकर तथा बालककी रक्षाका प्रबन्ध करके । भगवान् विष्णु उत्तम विमानपर आरूढ़ होकर अपनी ॥ ५५ । प्रियाके साथ चले गये ॥ ५५ ॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे पुत्रजन्मानन्तरं स्वस्वरूपेण वैकुण्ठगमनवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १ ९ ॥

पृष्ठ 828

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 828 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २० ] षष्ठ स्कन्ध ८१ ९ अथ विंशोऽध्यायः राजा हरिवर्माको भगवान् विष्णुद्वारा अपना हैहयसंज्ञक पुत्र देना, राजाद्वारा उसका ' एकवीर ' नाम रखना जनमेजय उवाच

संशयोऽयं महानत्र जातमात्रः शिशुस्तथा ।

मुक्तः केन गृहीतोऽसावेकाकी विजने वने ॥ १

का गतिस्तस्य बालस्य जाता सत्यवतीसुत ।

व्याघ्रसिंहादिभिर्हिंस्त्रैर्गृहीतो नातिबालकः ॥ २

व्यास उवाच

लक्ष्मीनारायणौ तस्मात्स्थानाच्च चलितौ यदा ।

तदैव तत्र चम्पाख्यः प्राप्तो विद्याधरः किल ॥

विमानवरमारूढः कामिन्या सहितो नृप ।

मदनालसया कामं क्रीडमानो यदृच्छया ॥ ४

विलोक्य तं शिशुं भूमावेकाकिनमनुत्तमम् ।

देवपुत्रप्रतीकाशं रममाणं यथासुखम् ॥ ५

विमानात्तरसोत्तीर्य चम्पकस्तं शिशुं जवात् ।

जग्राह च मुदं प्राप निधिं प्राप्य यथाधनः ॥ ६

गृहीत्वा चम्पकः प्रादाद्देव्यै तं मदनोपमम् ।

मदनालसायै तं बालं जातमात्रं मनोहरम् ॥ ७

सा गृहीत्वा शिशुं प्रेम्णा सरोमाञ्चा सविस्मया ।

मुखं चुचुम्ब बालस्य कृत्वा तु हृदये भृशम् ॥ ८

आलिङ्गितश्चुम्बितश्च तयासौ प्रीतिपूर्वकम् ।

उत्सङ्गे च कृतस्तन्व्या पुत्रभावेन भारत ॥

कृत्वाङ्के तौ समारूढौ विमानं दम्पती मुदा ।

पतिं पप्रच्छ चार्वङ्गी प्रहस्य मदनालसा ॥ १०

कस्यायं बालकः कान्त त्यक्तः केन च कानने ।

पुत्रोऽयं मम देवेन दत्तस्त्र्यम्बकपाणिना ॥ ११ ।

जनमेजय बोले- [ हे मुनिवर! ] मुझे इस विषयमें यह महान् संशय हो रहा है कि भगवान्‌ने उत्पन्न होते ही उस बालकका त्याग कर दिया । निर्जन वनमें उस असहाय बालककी देखभाल किसने की? ॥ १ ॥

हे सत्यवतीनन्दन! उस बालककी क्या गति | हुई? बाघ, सिंह आदि हिंसक जानवर उस छोटे - से बालकको उठा तो नहीं ले गये ॥ २ ॥

व्यासजी बोले — हे राजन्! जब भगवान् विष्णु तथा लक्ष्मीजी उस स्थानसे चले गये, उसी समय चम्पक नामक विद्याधर उत्तम विमानपर आरूढ़ होकर अपनी प्रेयसी मदनालसाके साथ इच्छापूर्वक विहार करते हुए संयोगवश वहाँ आ पहुँचा ॥ ३-४ ॥ देवपुत्र - तुल्य उस उत्तम शिशुको पृथ्वीपर सुखपूर्वक अकेले खेलते हुए देखकर चम्पकने शीघ्रतापूर्वक विमानसे उतरकर झटसे उस बालकको उठा लिया और वह उसी प्रकार आनन्दित हो गया, जिस प्रकार कोई धनहीन व्यक्ति धनका खजाना पाकर आनन्दित हो जाता है ॥ ५-६ ॥ कामदेवके समान अत्यन्त सुन्दर उस नवजात शिशुको उठाकर चम्पकने ( अपनी पत्नी ) मदनालसाको सौंप दिया ॥ ७ ॥

उस बालकको लेते ही प्रेमसे रोमांचित तथा विस्मित मदनालसा हृदयसे लगाकर उस बालकका मुख चूमने लगी ॥८ ॥

हे भारत! प्रीतिपूर्वक हृदयसे लगाने तथा चूमनेके पश्चात् उस तन्वंगी मदनालसाने उसे अपना पुत्र समझकर गोदमें ले लिया ॥ ९ ॥

उसे गोदमें लेकर पति - पत्नी प्रसन्नतापूर्वक विमानपर आरूढ़ हो गये । तब कमनीय अंगोंवाली मदनालसाने हँसकर अपने पतिसे पूछा — हे कान्त! बालक किसका है तथा किसने इसे निर्जन वनमें छोड़ दिया है? त्रिनेत्रधारी भगवान् शंकरने इसे मुझे पुत्ररूपमें दिया है॥१०-११ ॥

पृष्ठ 829

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 829 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८२० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २० चम्पक उवाच

प्रिये गत्वाद्य पृच्छेयं शक्रं सर्वज्ञमाशु वै ।

देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो वा शिशुः किल ॥

तेनाज्ञप्तः करिष्यामि पुत्रं प्राप्तं वनादमुम् ।

अपृष्ट्वा नैव कर्तव्यं कार्यं किञ्चिन्मया ध्रुवम् ॥

इत्युक्त्वा तां गृहीत्वा तं विमानेनाथ चम्पकः ।

ययौ शक्रपुरं तूर्णं हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ॥

प्रणम्य पादयोः प्रीत्या चम्पकस्तु शचीपतिम् ।

निवेद्य बालकं प्राह कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥

देवदेव मया लब्धस्तीर्थे परमपावने ।

कालिन्दीतमसासङ्गे बालकोऽयं स्मरप्रभः ॥

कस्यायं बालकः कान्तः कथं त्यक्तः शचीपते ।

आज्ञा चेत्तव देवेश कुर्वेऽहं बालकं सुतम् ॥

अतीव सुन्दरो बालः प्रियाया वल्लभः सुतः ।

कृत्रिमस्तु सुतः प्रोक्तो धर्मशास्त्रेषु सर्वथा ॥

इन्द्र उवाच

पुत्रोऽयं वासुदेवस्य वाजिरूपधरस्य ह ।

हैहयोऽयं महाभाग लक्ष्म्यां जातः परन्तपः ॥

उत्पादितो भगवता कार्यार्थं किल बालकः ।

दातुं नृपतये नूनं ययातितनयाय च ॥

हरिणा प्रेरितः सोऽद्य राजा परमधार्मिकः ।

आगमिष्यति पुत्रार्थं तीर्थे तस्मिन्मनोरमे ॥

तावत् त्वं गच्छ तत्रैव गृहीत्वा बालकं शुभम् ।

यावन्न याति नृपतिर्ग्रहीतुं हरिणेरितः ॥

गत्वा तत्र विमुञ्चैनं विलम्बं मा कृथा वर ।

अदृष्ट्वा बालकं राजा दुःखितश्च भविष्यति ॥

चम्पक बोला- हे प्रिये! मैं आज ही सब कुछ जाननेवाले इन्द्रके पास जाकर पूछूंगा कि यह बालक ९ २ देवता है, दानव है अथवा गन्धर्व है । उनसे आदेश प्राप्त करनेके बाद ही मैं वनमें प्राप्त इस बालकको अपना पुत्र बनाऊँगा; बिना उनसे पूछे मुझे कोई भी १३ कार्य निश्चितरूपसे नहीं करना चाहिये ॥ १२-१३ ॥ ऐसा कहकर उस मदनालसा तथा पुत्रको लेकर हर्षातिरेकके कारण उत्फुल्ल नेत्रोंवाले उस चम्पकने १४ तुरंत विमानसे इन्द्रपुरीके लिये प्रस्थान किया । [ वहाँ पहुँचकर ] प्रेमपूर्वक इन्द्रके चरणोंमें प्रणामकर उस बालकको उन्हें समर्पित करके दोनों हाथ जोड़कर १५ चम्पक खड़ा हो गया और बोला- ॥ १४-१५ ॥ हे देवदेव! कामदेवके समान प्रभावाला यह बालक मुझे परम पवित्र तीर्थ यमुना तथा तमसा १६ नदीके संगम स्थलपर प्राप्त हुआ था ॥ १६ ॥

हे शचीपते! कान्तिसे सम्पन्न यह बालक किसका है; इसका त्याग क्यों कर दिया गया है? हे १७ देवेश! यदि आपका आदेश हो तो मैं इस बालकको अपना पुत्र बना लूँ ॥१७ ॥

यह अत्यन्त सुन्दर बालक मेरी पत्नीका प्रिय पुत्र बन १८ गया है । धर्मशास्त्रोंमें कृत्रिम पुत्र भी कहा गया है ॥ १८ ॥

इन्द्र बोले- यह अश्वरूपधारी भगवान् विष्णुका पुत्र है । हे महाभाग! हैहयसंज्ञक यह परम तपस्वी बालक लक्ष्मीजीसे उत्पन्न हुआ है ॥ १ ९ ॥ १ ९ भगवान् विष्णुने ययातिके पुत्र राजा हरिवर्माको अर्पित करनेके उद्देश्यसे इस बालकको उत्पन्न किया है ॥ २० ॥

२० परम धार्मिक राजा हरिवर्मा भगवान् विष्णुसे प्रेरणा प्राप्तकर पुत्रके लिये आज ही उस पावन तीर्थमें पहुँचेंगे । अतएव जबतक भगवान् विष्णुके २१ द्वारा प्रेरित होकर वे राजा उसे लेनेहेतु वहाँ पहुँच नहीं जाते, उससे पूर्व तुम इस सुन्दर बालकको लेकर वहींपर पहुँच जाओ ॥ २१-२२ ॥ २२ हे श्रेष्ठ! वहाँ जाकर इस बालकको छोड़ दो, विलम्ब मत करो; क्योंकि राजा हरिवर्मा [ तुमसे पहले पहुँच गये तो ] बालकको वहाँ न देखकर अत्यन्त २३ । दुःखी होंगे ॥ २३ ॥

पृष्ठ 830

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 830 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २० ] तस्माच्चम्पक मुञ्चैनं राजा प्राप्नोतु पुत्रकम् एकवीरेति नाम्नायं ख्यातः स्यात् पृथिवीतले व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा चम्पकस्त्वरयान्वितः जगाम पुत्रमादाय स्थले तस्मिन्महीपते मुमोच बालकं तत्र यत्र पूर्वं स्थितो ह्यभूत् आरुह्य स्वविमानं तु ययौ स्वाश्रममण्डलम् ॥ तदैव कमलाकान्तो लक्ष्म्या सह जगद्गुरुः विमानवरमारूढो जगाम नृपतिं प्रति दृष्टस्तदा तेन नृपेण विष्णुः समुत्तरंस्तत्र विमानमुख्यात् जह राजा हरिदर्शनेन पपात भूमौ खलु दण्डवच्च उत्तिष्ठ वत्सेति हरिः पतन्त-माश्वासयद्भूमिगतं स्वभक्तम् सोऽप्युत्सुको वासुदेवं पुरःस्थं तुष्टाव भक्त्या मुखरीकृतोऽथ देवाधिदेवाखिललोकनाथ कृपानिधे लोकगुरो रमेश मन्दस्य मे ते किल दर्शनं य-त्सुदुर्लभं योगिजनैरलभ्यम् ये निःस्पृहास्ते विषयैरपेता-स्तेषां त्वदीयं खलु दर्शनं स्यात् । आशापरोऽहं भगवन्ननन्त योग्य न ते दर्शने देवदेव ॥ इति स्तुतस्तेन नृपेण विष्णु-स्तमाह वाक् सुधामयेन । वृणीष्व राजन् मनसेप्सितं ते ददामि तुष्टस्तपसा तवेति ॥ ततो नृपस्तं प्रणिपत्य पादयोः प्रोवाच विष्णुं पुरतः स्थितं च । तपस्तु तप्तं हि मया सुतार्थे पुत्रं ददस्वात्मसमं मुरारे ॥ षष्ठ स्कन्ध ८२१ । अतएव हे चम्पक! इस बालकको छोड़ आओ, ॥ २४ । जिससे राजा पुत्र प्राप्त कर लें । यह पृथ्वीलोकमें ' एकवीर ' - इस नामसे प्रसिद्ध होगा ॥ २४ ॥

। व्यासजी बोले- हे राजन्! इन्द्रकी यह बात सुनकर चम्पक शीघ्रतापूर्वक उस बालकको लेकर ॥ २५ उस स्थानपर पहुँच गया । बालक पहले जहाँ । पड़ा हुआ था, वहीं पर उसने बालकको रख दिया २६ और अपने विमानपर चढ़कर अपने स्थानको लौट

। गया । २५-२६ ॥

॥ २७ इसके तुरंत बाद कमलाकान्त जगद्गुरु भगवान् विष्णु लक्ष्मीजीके साथ श्रेष्ठ विमानपर आरूढ़ । होकर राजाके यहाँ पहुँचे ॥ २७ ॥

उस समय राजा हरिवर्माने भगवान् विष्णुको उत्तम विमानसे उतरते हुए देखा । भगवान्‌ के दर्शनसे ॥ २८ राजा अत्यन्त हर्षित हुए और दण्डकी भाँति उनके समक्ष पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २८ ॥

। ' हे वत्स! उठो ' - – ऐसा कहकर भगवान् विष्णुने भूमिपर पड़े हुए अपने भक्तको आश्वासन दिया । ॥ २ ९ इसके बाद राजा हरिवर्मा भी उल्लसित होकर अपने सामने खड़े वासुदेवकी भक्तिपूर्वक स्पष्ट वाणीमें । स्तुति करने लगे - ॥ २ ९ ॥ हे देवाधिदेव! हे अखिललोकनाथ! हे कृपानिधे! हे लोकगुरो! हे रमेश! आपका जो दर्शन योगिजनोंके ॥ ३० लिये भी अलभ्य है, वह मुझ अज्ञानीके लिये तो अत्यन्त ही दुर्लभ था ॥ ३० ॥

जो लोग कामनारहित तथा विषयोंसे मुक्त हैं, उन्हें ही आपका दर्शन हो सकता है । हे भगवन्! हे ३१ अनन्त! हे देवदेव! केवल आशापरायण मैं वास्तवमें आपके दर्शनके योग्य नहीं था ॥ ३१ ॥

इस प्रकार उन राजाके स्तुति करनेपर भगवान् विष्णुने अमृतमयी वाणीमें उनसे कहा- हे राजन्! मैं तुम्हारी तपस्यासे प्रसन्न हूँ । अतः मैं तुम्हें मनोवांछित ३२ वरदान दूँगा; तुम माँग लो ॥ ३२ ॥

तत्पश्चात् राजाने अपने सामने स्थित विष्णुके चरणोंमें सिर झुकाकर उनसे कहा- हे मुरारे! मैंने पुत्रप्राप्ति के लिये तपस्या की है । अतएव आप मुझे ३३ । अपने ही सदृश पुत्र दीजिये ॥ ३३ ॥