श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 1251–1260

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1251–1260

पृष्ठ 1251

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1251 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः ।

जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन् ॥ १ ९ ॥

जब शक्तिने शाप दे दिया, तब नृपतिशिरोमणि कल्माषपाद उनकी स्तुति करते हुए उन्हें प्रसन्न करनेके लिये उनके शरण होने चले ॥ १ ९ ॥

तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुसत्तम ।

विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति ॥ २० ॥

कुरुश्रेष्ठ! राजाके मनोभावको समझकर उक्त विश्वामित्रजीने एक राक्षसको राजाके भीतर प्रवेश करनेके लिये आज्ञा दी ॥ २० ॥

शापात् तस्य तु विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया ।

राक्षसः किंकरो नाम विवेश नृपतिं तदा ॥ २१ ॥

ब्रह्मर्षि शक्तिके शाप तथा विश्वामित्रजीकी आज्ञासे किंकर नामक राक्षसने तब राजाके भीतर प्रवेश किया ॥ २१ ॥

रक्षसा तं गृहीतं तु विदित्वा मुनिसत्तमः ।

विश्वामित्रोऽप्यपाक्रामत् तस्माद् देशादरिंदम ॥ २२ ॥

शत्रुसूदन! राक्षसने राजाको आविष्ट कर लिया है, यह जानकर मुनिवर विश्वामित्रजी भी उस स्थानसे चले गये ॥ २२ ॥

ततः स नृपतिस्तेन रक्षसान्तर्गतेन वै ।

बलवत् पीडितः पार्थ नान्यबुध्यत किंचन ॥ २३ ॥

कुन्तीनन्दन! भीतर घुसे हुए राक्षससे अत्यन्त पीड़ित हो उन नरेशको किसी भी बातकी सुध - बुध न रही ॥ २३ ॥

ददर्शाथ द्विजः कश्चिद् राजानं प्रस्थितं वनम् ।

अयाचत क्षुधापन्नः समांसं भोजनं तदा ॥ २४ ॥

एक दिन किसी ब्राह्मणने ( राक्षससे आविष्ट ) राजाको वनकी ओर जाते देखा और भूखसे अत्यन्त पीड़ित होनेके कारण उनसे मांससहित भोजन माँगा ॥ २४ ॥

तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा ।

आस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्तं प्रतिपालयन् ॥ २५ ॥

तब राजर्षि मित्रसह ( कल्माषपाद ) - ने उस द्विजसे कहा – ' ब्रह्मन्! आप यहीं बैठिये और दो घड़ीतक प्रतीक्षा कीजिये ॥ २५ ॥

निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम् ।

इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः ॥ २६ ॥

‘ मैं वनसे लौटनेपर आपको यथेष्ट भोजन दूँगा । ' यह कहकर राजा चले गये और वह ब्राह्मण ( वहाँ) ठहर गया ॥ २६ ॥

ततो राजा परिक्रम्य यथाकामं यथासुखम् ।

पृष्ठ 1252

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1252 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

निवृत्तोऽन्तःपुरं पार्थ प्रविवेश महामनाः ॥ २७ ॥

पार्थ! तत्पश्चात् महामना राजा मित्रसह इच्छानुसार मौजसे घूम - फिरकर जब लौटे, तब अन्तःपुरमें चले गये ॥ २७ ॥

ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम् ।

उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम् ॥ २८ ॥

गच्छामुष्मिन् वनोद्देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते ।

अन्नार्थी तं त्वमन्नेन समांसेनोपपादय ॥ २ ९ ॥

वहाँ आधी रातके समय उन्हें ब्राह्मणको भोजन देनेकी प्रतिज्ञाका स्मरण हुआ । फिर तो वे उठ बैठे और तुरंत रसोइयेको बुलाकर बोले— 'जाओ, वनके अमुक प्रदेशमें एक ब्राह्मण भोजनके लिये मेरी प्रतीक्षा करता है। उसे तुम मांसयुक्त भोजनसे तृप्त करो' ॥ २८-२९ ॥ गन्धर्व उवाच

एवमुक्तस्ततः सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित् ।

निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः ॥ ३० ॥

गन्धर्व कहता है — उनके यों कहनेपर रसोइयेने मांसके लिये खोज की; परंतु जब कहीं भी मांस नहीं मिला, तब उसने दुःखी होकर राजाको इस बातकी सूचना दी ॥ ३० ॥

राजा तु रक्षसाऽऽविष्टः सूदमाह गतव्यथः ।

अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः ॥ ३१ ॥

राजापर राक्षसका आवेश था, अतः उन्होंने रसोइयेसे निश्चिन्त होकर कहा- ' उस ब्राह्मणको मनुष्यका मांस ही खिला दो ' यह बात उन्होंने बार- बार दुहरायी ॥ ३१ ॥

तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम् ।

गत्वाऽऽजहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः ॥ ३२ ॥

तब रसोइया ‘ तथास्तु ' कहकर वध्यभूमिमें जल्लादोंके घर गया और ( उनसे ) निर्भय होकर तुरंत ही मनुष्यका मांस ले आया ॥ ३२ ॥

एतत् संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै ।

तस्मै प्रादाद् ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने ॥ ३३ ॥

फिर उसीको तुरंत विधिपूर्वक राँधकर अन्नके साथ उसे उस तपस्वी एवं भूखे ब्राह्मणको दे दिया ॥ ३३ ॥

स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः ।

अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥ ३४ ॥

तब उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने तपःसिद्ध दृष्टिसे उस अन्नको देखा और ' यह खानेयोग्य नहीं है ' यों समझकर क्रोधपूर्ण नेत्रोंसे देखते हुए कहा ॥ ३४ ॥

पृष्ठ 1253

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1253 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्राह्मणउवाच

यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नृपाधमः ।

तस्मात् तस्यैव मूढस्य भविष्यत्यत्र लोलुपा ॥ ३५ ॥

ब्राह्मणने कहा — वह नीच राजा मुझे न खाने योग्य अन्न दे रहा है, अतः उसी मूर्खकी जिह्वा ऐसे अन्नके लिये लालायित रहेगी ॥ ३५ ॥

सक्तो मानुषमांसेषु यथोक्तः शक्तिना तथा ।

उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम् ॥ ३६ ॥

जैसा कि शक्ति मुनिने कहा है, वह मनुष्योंके मांसमें आसक्त हो समस्त प्राणियोंका उद्वेगपात्र बनकर इस पृथ्वीपर विचरेगा ॥ ३६ ॥

द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत् ।

रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवन्नृपः ॥ ३७ ॥

दो बार इस तरहकी बात कही जानेके कारण राजाका शाप प्रबल हो गया । उसके साथ उनमें राक्षसके बलका समावेश हो जानेके कारण राजाकी विवेकशक्ति सर्वथा लुप्त हो गयी ॥ ३७ ॥

ततः स नृपतिश्रेष्ठो रक्षसापहृतेन्द्रियः ।

उवाच शक्तिं तं दृष्ट्वा न चिरादिव भारत ॥ ३८ ॥

भारत! राक्षसने राजाके मन और इन्द्रियोंको काबूमें कर लिया था, अतः उन नृपश्रेष्ठने कुछ ही दिनों बाद उक्त शक्ति मुनिको अपने सामने देखकर कहा- ॥ ३८ ॥

यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं मयि त्वया ।

तस्मात् त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं पुरुषानहम् ॥ ३ ९ ॥

' चूँकि तुमने मुझे यह सर्वथा अयोग्य शाप दिया है, अतः अब मैं तुम्हींसे मनुष्योंका भक्षण आरम्भ करूँगा ' ॥ ३ ९ ॥

एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयुज्य च ।

शक्तिनं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम् ॥ ४० ॥

यों कहकर राजाने तत्काल ही शक्तिके प्राण ले लिये और जैसे बाघ अपनी रुचिके अनुकूल पशुको चबा जाता है, उसी प्रकार वे भी शक्तिको खा गये ॥ ४० ॥

शक्तिनं तु मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनः पुनः ।

वसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद् रक्षः संदिदेश ह ॥ ४१ ॥

शक्तिको मारा गया देख विश्वामित्र बार- बार वसिष्ठके पुत्रोंपर ही आक्रमण करनेके लिये उस राक्षसको प्रेरित करते थे ॥ ४१ ॥

स ताञ्छक्त्यवरान् पुत्रान् वसिष्ठस्य महात्मनः ।

भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥ ४२ ॥

पृष्ठ 1254

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1254 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जैसे क्रोधमें भरा हुआ सिंह छोटे मृगोंको खा जाता है, उसी प्रकार उन ( राक्षसभावापन्न ) नरेशने महात्मा वसिष्ठके उन सब पुत्रोंको भी, जो शक्तिसे छोटे थे, ( मारकर ) खा लिया ॥ ४२ ॥

वसिष्ठो घातिताञ्छ्रुत्वा विश्वामित्रेण तान् सुतान् ।

धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम् ॥ ४३ ॥

वसिष्ठने यह सुनकर भी कि विश्वामित्रने मेरे पुत्रोंको मरवा डाला है, अपने शोकके वेगको उसी प्रकार धारण कर लिया, जैसे महान् पर्वत सुमेरु इस पृथ्वीको ॥ ४३ ॥

चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धिं स मुनिसत्तमः ।

न त्वेव कौशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः ॥ ४४ ॥

उस समय ( अपनी पुत्रवधुओंके दुःखसे दुःखित हो ) वसिष्ठने अपने शरीरको त्याग देनेका विचार कर लिया; परंतु विश्वामित्रका मूलोच्छेद करनेकी बात बुद्धि - मानोंमें श्रेष्ठ मुनिवर वसिष्ठके मनमें ही नहीं आयी ॥ ४४ ॥

स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिः ।

गिरेस्तस्य शिलायां तु तूलराशाविवापतत् ॥ ४५ ॥

महर्षि भगवान् वसिष्ठने मेरुपर्वतके शिखरसे अपने - आपको उसी पर्वतकी शिलापर गिराया; परंतु उन्हें ऐसा जान पड़ा मानो वे रूईके ढेरपर गिरे हों ॥ ४५ ॥

न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव ।

तदाग्निमिद्धं भगवान् संविवेश महावने ॥ ४६ ॥

पाण्डुनन्दन! जब (इस प्रकार ) गिरनेसे भी वे नहीं मरे, तब वे भगवान् वसिष्ठ महान् वनके भीतर धधकते हुए दावानलमें घुस गये ॥ ४६ ॥

तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः ।

दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत् ततः ॥ ४७ ॥

यद्यपि उस समय अग्नि प्रचण्ड वेगसे प्रज्वलित हो रही थी, तो भी उन्हें जला न सकी । शत्रुसूदन अर्जुन! उनके प्रभावसे वह दहकती हुई आग भी उनके लिये शीतल हो गयी ॥ ४७ ॥

स समुद्रमभिप्रेक्ष्य शोकाविष्टो महामुनिः ।

बद्ध्वा कण्ठे शिलां गुर्वीं निपपात तदाम्भसि ॥ ४८ ॥

तब शोकके आवेशसे युक्त महामुनि वसिष्ठने सामने समुद्र देखकर अपने कण्ठमें बड़ी भारी शिला बाँध ली और तत्काल जलमें कूद पड़े ॥ ४८ ॥

स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः ।

न ममार यदा विप्रः कथंचित् संशितव्रतः ।

जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ ४ ९ ॥

पृष्ठ 1255

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1255 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

परंतु समुद्रकी लहरोंके वेगने उन महामुनिको किनारे लाकर डाल दिया । कठोर व्रतका पालन करनेवाले ब्रह्मर्षि वसिष्ठ जब किसी प्रकार न मर सके, तब खिन्न होकर अपने आश्रमपर ही लौट पड़े ॥ ४ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वासिष्ठे वसिष्ठशोके पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें वसिष्ठचरित्रके प्रसंगमें वसिष्ठशोकविषयक एक सौ पचहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १७५ ॥

Foll

पृष्ठ 1256

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1256 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः कल्माषपादका शापसे उद्धार और वसिष्ठजीके द्वारा उन्हें अश्मक नामक पुत्रकी प्राप्ति गन्धर्व उवाच

ततो दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं रहितं तैः सुतैर्मुनिः ।

निर्जगाम सुदुःखार्तः पुनरप्याश्रमात् ततः ॥ १ ॥

गन्धर्व कहता है — अर्जुन! तदनन्तर मुनिवर वसिष्ठ आश्रमको अपने पुत्रोंसे सूना देख अत्यन्त दुःखसे पीड़ित हो गये और पुनः आश्रम छोड़कर चल दिये ॥ १ ॥

सोऽपश्यत् सरितं पूर्णां प्रावृट्काले नवाम्भसा ।

वृक्षान् बहुविधान् पार्थ हरन्तीं तीरजान् बहून् ॥ २ ॥

कुन्तीनन्दन! वर्षाका समय था; उन्होंने देखा, एक नदी नूतन जलसे लबालब भरी है और तटवर्ती बहुत - से वृक्षोंको ( अपने जलकी धारामें ) बहाये लिये जाती है ॥ २ ॥

अथ चिन्तां समापेदे पुनः कौरवनन्दन ।

अम्भस्यस्या निमज्जेयमिति दुःखसमन्वितः ॥ ३ ॥

कौरवनन्दन! ( उसे देखकर ) दुःखसे युक्त वसिष्ठजीके मनमें फिर यह विचार आया कि मैं इसी नदीके जलमें डूब जाऊँ ॥ ३ ॥

ततः पाशैस्तदाऽऽत्मानं गाढं बद्ध्वा महामुनिः ।

तस्या जले महानद्या निममज्ज सुदुःखितः ॥ ४ ॥

तब अत्यन्त दुःखी हुए महामुनि वसिष्ठ अपने शरीरको पाशोंद्वारा अच्छी तरह बाँधकर उस महानदीके जलमें कूद पड़े ॥ ४ ॥

अथ छित्त्वा नदी पाशांस्तस्यारिबलसूदन ।

स्थलस्थं तमृषिं कृत्वा विपाशं समवासृजत् ॥ ५ ॥

शत्रुसेनाका संहार करनेवाले अर्जुन! उस नदीने वसिष्ठजीके बन्धन काटकर उन्हें स्थलमें पहुँचा दिया और उन्हें विपाश ( बन्धनरहित) करके छोड़ दिया ॥ ५ ॥

उत्ततार ततः पाशैर्विमुक्तः स महानृषिः ।

विपाशेति च नामास्या नद्याश्चक्रे महानृषिः ॥ ६ ॥

तब पाशमुक्त हो महर्षि जलसे निकल आये और उन्होंने उस नदीका नाम ‘ विपाशा ’ ( व्यास ) रख दिया ॥ ६ ॥

शोकबुद्धिं तदा चक्रे न चैकत्र व्यतिष्ठत ।

सोऽगच्छत् पर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥ ७ ॥

पृष्ठ 1257

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1257 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उस समय ( पुत्रवधुओंके संतोषके लिये ) उन्होंने शोकबुद्धि कर ली थी, इसलिये वे किसी एक स्थानमें नहीं ठहरते थे; पर्वतों, नदियों और सरोवरोंके तटपर चक्कर लगाते रहते थे ॥ ७ ॥

दृष्ट्वा स पुनरेवर्षिर्नदीं हैमवतीं तदा ।

चण्डग्राहवतीं भीमां तस्याः स्रोतस्यपातयत् ॥ ८ ॥

( इस तरह घूमते - घूमते ) महर्षिने पुनः हिमालय पर्वतसे निकली हुई एक भयंकर नदीको देखा, जिसमें बड़े प्रचण्ड ग्राह रहते थे । उन्होंने फिर उसीकी प्रखर धारामें अपने - आपको डाल दिया ॥ ८ ॥

सा तमग्निसमं विप्रमनुचिन्त्य सरिद्वरा ।

शतधा विद्रुता यस्माच्छतद्रुरिति विश्रुता ॥ ९ ॥

वह श्रेष्ठ नदी ब्रह्मर्षि वसिष्ठको अग्निके समान तेजस्वी जान सैकड़ों धाराओंमें फूटकर इधर - उधर भाग चली । इसीलिये वह ' शतद्रु' नामसे विख्यात हुई ॥ ९ ॥

ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानमात्मना ।

मर्तुं न शक्यमित्युक्त्वा पुनरेवाश्रमं ययौ ॥ १० ॥

वहाँ भी अपनेको स्वयं ही स्थलमें पड़ा देख ' मैं मर नहीं सकता ' यों कहकर वे फिर अपने आश्रमपर ही चले गये ॥ १० ॥

स गत्वा विविधाञ्छैलान् देशान् बहुविधांस्तथा ।

अदृश्यन्त्याख्यया वध्वाथाश्रमेऽनुसृतोऽभवत् ॥ ११ ॥

इस तरह नाना प्रकारके पर्वतों और बहुसंख्यक देशोंमें भ्रमण करके वे पुनः जब अपने आश्रमके समीप आये, उस समय उनकी पुत्रवधू अदृश्यन्ती उनके पीछे हो ली ॥ ११ ॥

अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम् ।

पृष्ठतः परिपूर्णार्थं षड्भिरङ्गैरलंकृतम् ॥ १२ ॥

मुनिको पीछेकी ओरसे संगतिपूर्वक छहों अंगोंसे अलंकृत तथा स्फुट अर्थोंसे युक्त वेदमन्त्रोंके अध्ययनका शब्द सुन पड़ा ॥ १२ ॥

अनुव्रजति को न्वेष मामित्येवाथ सोऽब्रवीत् ।

अहमित्यदृश्यन्तीमं सा स्नुषा प्रत्यभाषत ।

शक्तेर्भार्या महाभाग तपोयुक्ता तपस्विनी ॥ १३ ॥

तब उन्होंने पूछा — ‘ मेरे पीछे - पीछे कौन आ रहा है? ' उक्त पुत्रवधूने उत्तर दिया, ' महाभाग! मैं तपमें ही संलग्न रहनेवाली महर्षि शक्तिकी अनाथ पत्नी अदृश्यन्ती हूँ' ॥ १३ ॥

वसिष्ठ उवाच पुत्रि कस्यैष साङ्गस्य वेदस्याध्ययनस्वनः ।

पृष्ठ 1258

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1258 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पुरा साङ्गस्य वेदस्य शक्तेरिव मया श्रुतः ॥ १४ ॥

वसिष्ठजीने पूछा — बेटी! पहले शक्तिके मुँहसे मैं अंगोंसहित वेदका जैसा पाठ सुना करता था, ठीक उसी प्रकार यह किसके द्वारा किये हुए सांग वेदके अध्ययनकी ध्वनि मेरे कानोंमें आ रही है? ॥ १४ ॥

अदृश्यन्त्युवाच

अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर्गर्भः सुतस्य ते ।

समा द्वादश तस्येह वेदानभ्यस्यतो मुने ॥ १५ ॥

अदृश्यन्ती बोली- भगवन्! यह मेरे उदरमें उत्पन्न हुआ आपके पुत्र शक्तिका बालक है । मुने! उसे मेरे गर्भमें ही वेदाभ्यास करते बारह वर्ष हो गये हैं ॥ १५ ॥

गन्धर्व उवाच

एवमुक्तस्तया हृष्टो वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ।

अस्ति संतानमित्युक्त्वा मृत्योः पार्थ न्यवर्तत ॥ १६ ॥

गन्धर्व कहता है — अर्जुन! अदृश्यन्तीके यों कहनेपर भगवान् पुरुषोत्तमका भजन करनेवाले महर्षि वसिष्ठ बड़े प्रसन्न हुए और ' मेरी वंशपरम्पराका लोप नहीं हुआ है, ' यों कहकर मरनेके संकल्पसे विरत हो गये ॥ १६ ॥

पृष्ठ 1259

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1259 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततः प्रतिनिवृत्तः स तया वध्वा सहानघ ।

कल्माषपादमासीनं ददर्श विजने वने ॥। १७ ॥

अनघ! तब वे अपनी पुत्रवधूके साथ आश्रमकी ओर लौटने लगे । इतनेमें ही मुनिने निर्जन वनमें बैठे हुए राजा कल्माषपादको देखा ॥ १७ ॥

स तु दृष्ट्वैव तं राजा क्रुद्ध उत्थाय भारत ।

आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेषात्तुं तदा मुनिम् ॥ १८ ॥

भारत! भयानक राक्षससे आविष्ट हुए राजा कल्माषपाद मुनिको देखते ही क्रोधमें भरकर उठे और उसी समय उन्हें खा जानेकी इच्छा करने लगे ॥ १८ ॥

अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणमग्रतः ।

भयसंविग्नया वाचा वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ १ ९ ॥

उस क्रूरकर्मी राक्षसको सामने देख अदृश्यन्तीने भयाकुल वाणीमें वसिष्ठजीसे यह कहा ॥ १ ९ ॥

असौ मृत्युरिवोग्रेण दण्डेन भगवन्नितः ।

प्रगृहीतेन काष्ठेन राक्षसोऽभ्येति दारुणः ॥ २० ॥

‘ भगवन्! वह भयंकर राक्षस एक बहुत बड़ा काठ लेकर इधर ही आ रहा है, मानो साक्षात् यमराज भयानक दण्ड लिये आ रहे हैं ॥ २० ॥

तं निवारयितुं शक्तो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन ।

त्वदृतेऽद्य महाभाग सर्ववेदविदां वर ॥ २१ ॥

‘ महाभाग! आप सम्पूर्ण वेदवेत्ताओंमें श्रेष्ठ हैं । ( इस समय) इस भूतलपर आपके सिवा दूसरा कोई नहीं है, जो उस राक्षसका वेग रोक सके ॥ २१ ॥

पाहि मां भगवन् पापादस्माद् दारुणदर्शनात् ।

राक्षसोऽयमिहात्तुं वै नूनमावां समीहते ॥ २२ ॥

‘ भगवन्! देखनेमें अत्यन्त भयंकर इस पापीसे मेरी रक्षा कीजिये । निश्चय ही यह राक्षस यहाँ हम दोनोंको खा जानेकी घातमें लगा है ' ॥ २२ ॥

वसिष्ठ उवाच

मा भैः पुत्रि न भेतव्यं राक्षसात् तु कथंचन ।

नैतद् रक्षो भयं यस्मात् पश्यसि त्वमुपस्थितम् ॥ २३ ॥

वसिष्ठजीने कहा – बेटी! भयभीत न हो । इस राक्षससे तो किसी प्रकार न डरो ।

जिससे तुम्हें भय उपस्थित दिखायी देता है, यह वास्तवमें राक्षस नहीं है ॥ २३ ॥

राजा कल्माषपादोऽयं वीर्यवान् प्रथितो भुवि ।

स एषोऽस्मिन् वनोद्देशे निवसत्यतिभीषणः ॥ २४ ॥

पृष्ठ 1260

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1260 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ये भूमण्डलमें विख्यात पराक्रमी राजा कल्माषपाद हैं । ये ही इस वनमें अत्यन्त भीषण रूप धारण करके रहते हैं ॥ २४ ॥

गन्धर्व उवाच

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य वसिष्ठो भगवानृषिः ।

वारयामास तेजस्वी हुंकारेणैव भारत ॥ २५ ॥

गन्धर्व कहता है— भारत! उस राक्षसको आते देख तेजस्वी भगवान् वसिष्ठ मुनिने हुंकारमात्रसे ही रोक दिया ॥ २५ ॥

मन्त्रपूतेन च पुनः स तमभ्युक्ष्य वारिणा ।

मोक्षयामास वै शापात् तस्माद् योगान्नराधिपम् ॥ २६ ॥

और मन्त्रपूत जलसे उसके छींटे देकर अपने योगके प्रभावसे राजाको उस शापसे मुक्त कर दिया ॥ २६ ॥

स हि द्वादश वर्षाणि वासिष्ठस्यैव तेजसा ।

ग्रस्त आसीद् ग्रहेणेव पर्वकाले दिवाकरः ॥ २७ ॥

जैसे पर्वकालमें सूर्य राहुद्वारा ग्रस्त हो जाता है, उसी प्रकार राजा कल्माषपाद बारह वर्षोंतक वसिष्ठजीके पुत्र शक्तिके ही तेज ( शापके प्रभाव) से ग्रस्त रहे ॥ २७ ॥