श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 1241–1250

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1241–1250

पृष्ठ 1241

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1241 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रतः ॥ २८ ॥

गन्धर्व कहता है — अर्जुन! नन्दिनी इस प्रकार अपमानित होकर करुण क्रन्दन कर रही थी, तो भी दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले महामुनि वसिष्ठ न तो क्षुब्ध हुए और न धैर्यसे ही विचलित हुए ॥ २८ ॥

वसिष्ठ उवाच

क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम् ।

क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते ॥ २ ९ ॥

वसिष्ठजी बोले – भद्रे! क्षत्रियोंका बल उनका तेज है और ब्राह्मणोंका बल उनकी क्षमा है । चूँकि मुझे क्षमा अपनाये हुए है, अतः तुम्हारी रुचि हो, तो जा सकती हो ॥ २ ९ ॥ नन्दिन्युवाच

किं नु त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे ।

अत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन् नेतुं शक्या न वै बलात् ॥ ३० ॥

नन्दिनीने कहा — भगवन्! क्या आपने मुझे त्याग दिया, जो ऐसी बात कहते हैं? ब्रह्मन्! आपने त्याग न दिया हो, तो कोई मुझे बलपूर्वक नहीं ले जा सकता ॥ ३० ॥

वसिष्ठउवाच

न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते ।

दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते हियते बलात् ॥ ३१ ॥

वसिष्ठजी बोले — कल्याणि! मैं तुम्हारा त्याग नहीं करता । तुम यदि रह सको तो यहीं रहो । यह तुम्हारा बछड़ा मजबूत रस्सीसे बाँधकर बलपूर्वक ले जाया जा रहा है ॥ ३१ ॥

गन्धर्वउवाच

स्थीयतामिति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी ।

ऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ रौद्रदर्शना ॥ ३२ ॥

गन्धर्व कहता है— अर्जुन! ' यहीं रहो ' वसिष्ठजीका यह वचन सुनकर नन्दिनीने अपने सिर और गर्दनको ऊपरकी ओर उठाया । उस समय वह देखनेमें बड़ी भयानक जान पड़ती थी ॥ ३२ ॥

क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना ।

विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः ॥ ३३ ॥

क्रोधसे उसकी आँखें लाल हो गयी थीं । उसके डकरानेकी आवाज जोर- जोरसे सुनायी देने लगी । उसने विश्वामित्रकी उस सेनाको चारों ओर खदेड़ना शुरू किया ॥ ३३ ॥

कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः ।

क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे ॥ ३४ ॥

पृष्ठ 1242

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1242 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कोड़ोंके अग्रभाग और डंडोंसे मार- मारकर इधर- उधर हाँके जानेके कारण उसके नेत्र पहलेसे ही क्रोधके कारण रक्तवर्णके हो गये थे । फिर उसने और भी क्रोध धारण किया ॥ ३४ ॥

आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौ ।

अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्वालधितो महत् ॥ ३५ ॥

असृजत् पह्लवान् पुच्छात् प्रस्रवाद् द्रविडाञ्छकान् ।

योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शबरान् बहुन् ॥ ३६ ॥

क्रोधके कारण उसके शरीरसे अपूर्व दीप्ति प्रकट हो रही थी । वह दोपहरके सूर्यकी भाँति उद्भासित हो उठी । उसने अपनी पूँछसे बारंबार अंगारकी भारी वर्षा करते हुए पूँछसे स पह्लवोंकी सृष्टि की, थनोंसे द्रविडों और शकोंको उत्पन्न किया, योनिदेशसे यवनों और गोबरसे बहुतेरे शबरोंको जन्म दिया ॥ ३५-३६ ॥

मूत्रतश्चासृजत् कांश्चिच्छबरांश्चैव पार्श्वतः ।

पौण्ड्रान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान् ॥ ३७ ॥

कितने ही शबर उसके मूत्रसे प्रकट हुए। उसके पाश्वभागसे पौण्ड्र, किरात, यवन, सिंहल, बर्बर और खसोंकी सृष्टि हुई ॥ ३७ ॥

चिबुकांश्च पुलिन्दांश्च चीनान् हूणान् सकेरलान् ।

पृष्ठ 1243

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1243 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ससर्ज फेनतः सा गौर्लेच्छान् बहुविधानपि ॥ ३८ ॥

इसी प्रकार उस गौने फेनसे चिबुक, पुलिन्द, चीन, हूण, केरल आदि बहुत प्रकारके म्लेच्छोंकी सृष्टि की ॥ ३८ ॥

पृष्ठ 1244

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1244 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

- विश्वामित्रकी सेनापर नन्दिनीका कोप

पृष्ठ 1245

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1245 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तैर्विसृष्टैर्महासैन्यैर्नानाम्लेच्छ्गणैस्तदा ।

नानावरणसंच्छन्नैर्नानायुधधरैस्तथा ॥ ३ ९ ॥

अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः ।

एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः ॥ ४० ॥

उसके द्वारा रचे गये नाना प्रकारके म्लेच्छगणोंकी वे विशाल सेनाएँ जो अनेक प्रकारके कवच आदिसे आच्छादित थीं । सबने भाँति- भाँतिके आयुध धारण कर रखे थे और सभी सैनिक क्रोधमें भरे हुए थे । उन्होंने विश्वामित्रके देखते- देखते उनकी सेनाको तितर-बितर कर दिया । विश्वामित्रके एक -एक सैनिकको म्लेच्छ- सेनाके पाँच-पाँच, सात-सात योद्धाओंने घेर रखा था ॥ ३ ९ -४० ॥

अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बलं तदा ।

प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥ ४१ ॥

उस समय अस्त्र - शस्त्रोंकी भारी वर्षासे घायल होकर विश्वामित्रकी सेनाके पाँव उखड़ गये और उनके सामने ही वे सभी योद्धा भयभीत हो सब ओर भाग चले ॥ ४१ ॥

न च प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित् तत्रास्य सैनिकाः ।

विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ ॥ ४२ ॥

भरतश्रेष्ठ! क्रोधमें भरे हुए होनेपर भी वसिष्ठसेनाके सैनिक विश्वामित्रके किसी भी योद्धाका प्राण नहीं लेते थे ॥ ४२ ॥

सा गौस्तत् सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः ।

विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम् ॥ ४३ ॥

क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत । इस प्रकार नन्दिनी गायने उनकी सारी सेनाको दूर भगा दिया । विश्वामित्रकी वह सेना तीन योजनतक खदेड़ी गयी । वह सेना भयसे व्याकुल होकर चीखती-चिल्लाती रही; किंतु कोई भी संरक्षक उसे नहीं मिला ॥ ४३ ॥

( विश्वामित्रस्ततो दृष्ट्वा क्रोधाविष्टः स रोदसी ।

ववर्ष शरवर्षाणि वसिष्ठे मुनिसत्तमे ॥

घोररूपांश्च नाराचान् क्षुरान् भल्लान् महामुनिः ।

विश्वामित्रप्रयुक्तांस्तान् वैणवेन व्यमोचयत् ॥

वसिष्ठस्य तदा दृष्ट्वा कर्मकौशलमाहवे ॥

विश्वामित्रोऽपि कोपेन भूयः शत्रुनिपातनः ।

दिव्यास्त्रवर्षं तस्मै तु प्राहिणोन्मुनये रुषा ॥

आग्नेयं वारुणं चैन्द्रं याम्यं वायव्यमेव च ।

पृष्ठ 1246

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1246 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विससर्ज महाभागे वसिष्ठे ब्रह्मणः सुते ॥

अस्त्राणि सर्वतो ज्वालां विसृजन्ति प्रपेदिरे ।

युगान्तसमये घोराः पतङ्गस्येव रश्मयः ॥

वसिष्ठोऽपि महातेजा ब्रह्मशक्तिप्रयुक्तया ।

यष्ट्या निवारयामास सर्वाण्यस्त्राणि स स्मयन् ॥

ततस्ते भस्मसाद्भूताः पतन्ति स्म महीतले ।

अपोह्य दिव्यान्यस्त्राणि वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥

यह देखकर विश्वामित्र क्रोधसे व्याप्त हो मुनि श्रेष्ठ वसिष्ठको लक्षित करके पृथिवी और आकाशमें बाणोंकी वर्षा करने लगे; परंतु महामुनि वसिष्ठने विश्वामित्रके चलाये हुए भयंकर नाराच, क्षुर और भल्ल नामक बाणोंका केवल बाँसकी छड़ीसे निवारण कर दिया । युद्धमें वसिष्ठ मुनिका वह कार्य - कौशल देखकर शत्रुओंको मार गिरानेवाले विश्वामित्र भी पुनः कुपित हो महर्षि वसिष्ठपर रोषपूर्वक दिव्यास्त्रोंकी वर्षा करने लगे । उन्होंने ब्रह्माजीके पुत्र महाभाग वसिष्ठपर आग्नेयास्त्र, वारुणास्त्र, ऐन्द्रास्त्र, याम्यास्त्र और वायव्यास्त्रका प्रयोग किया । वे सब अस्त्र प्रलयकालके सूर्यकी प्रचण्ड किरणोंके समान सब ओरसे आगकी लपटें छोड़ते हुए महर्षिपर टूट पड़े; परंतु महातेजस्वी वसिष्ठने मुसकराते हुए ब्राह्मबलसे प्रेरित हुई छड़ीके द्वारा इन सब अस्त्रोंको पीछे लौटा दिया । फिर तो वे सभी अस्त्र भस्मीभूत होकर पृथ्वीपर गिर पड़े । इस प्रकार उन दिव्यास्त्रोंका निवारण करके वसिष्ठजीने विश्वामित्रसे यह बात कही । वसिष्ठ उवाच

निर्जितोऽसि महाराज दुरात्मन् गाधिनन्दन ।

यदि तेऽस्ति परं शौर्यं तद् दर्शय मयि स्थिते ॥

वसिष्ठजी बोले – महाराज दुरात्मा गाधिनन्दन! अब तू परास्त हो चुका है । यदि तुझमें और भी उत्तम पराक्रम है तो मेरे ऊपर दिखा । मैं तेरे सामने डटकर खड़ा हूँ । गन्धर्व उवाच विश्वामित्रस्तथा चोक्तो वसिष्ठेन नराधिप । नोवाच किंचिद् व्रीडाढ्यो विद्रावितमहाबलः ॥ ) गन्धर्व कहता है — राजन्! विश्वामित्रकी वह विशाल सेना खदेड़ी जा चुकी थी । वसिष्ठके द्वारा पूर्वोक्तरूपसे ललकारे जानेपर वे लज्जित होकर कुछ भी

उत्तर न दे सके ।

दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवे तदा ॥ ४४ ॥

पृष्ठ 1247

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1247 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत् ।

धिग् बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् ॥ ४५ ॥

ब्रह्मतेजका यह अत्यन्त आश्चर्यजनक चमत्कार देखकर विश्वामित्र क्षत्रियत्वसे खिन्न एवं उदासीन हो यह बात बोले- ' क्षत्रिय-बल तो नाममात्रका ही बल है, उसे धिक्कार है । ब्रह्मतेजजनित बल ही वास्तविक बल है' ॥ ४४-४५ ॥

बलाबलं विनिश्चित्य तप एव परं बलम् ।

स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम् ॥ ४६ ॥

भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे ।

स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान् विष्टभ्य तेजसा ॥ ४७ ॥

तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् ।

अपिबच्च ततः सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ॥ ४८ ॥

इस प्रकार बलाबलका विचार करके उन्होंने तपस्याको ही सर्वोत्तम बल निश्चत किया और अपने समृद्धिशाली राज्य तथा देदीप्यमान राज्यलक्ष्मीको छोड़कर, भोगोंको पीछे करके तपस्यामें ही मन लगाया । इस तपस्यासे सिद्धिको प्राप्त हो उद्दीप्त तेजवाले विश्वामित्रजीने अपने प्रभावसे सम्पूर्ण लोकोंको स्तब्ध एवं संतप्त कर दिया और ( अन्ततोगत्वा ) ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया; फिर वे इन्द्रके साथ सोमपान करने लगे ॥ ४६–४८ ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वासिष्ठे विश्वामित्रपराभवे चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमेंवसिष्ठजीके चरित्रके प्रसंगमेंविश्वामित्र-पराभवविषयक एक सौ चौहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १७४ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठके १०३ श्लोक मिलाकर कुल ५८३ श्लोक हैं ) १. गौओंके मस्तक आदि छः अंगोंका बड़ा एवं विस्तृत होना शुभ माना गया है । जैसा कि शास्त्रका वचन है— शिरो ग्रीवा सक्थिनी च सास्ना पुच्छमथ स्तनाः । शुभान्येतानि धेनूनामायतानि प्रचक्षते ॥ २. गौओंका ललाट, दोनों नेत्र और दोनों कान - ये पाँचों अंग पृथु ( पुष्ट एवं विस्तृत) हों तो विद्वानोंद्वारा अच्छे माने जाते हैं । जैसा कि शास्त्रका वचन है— ललाटं श्रवणौ चैव नयनद्वितयं तथा । पृथून्येतानि शस्यन्ते धेनूनां पञ्च सूरिभिः ॥ [ नीलकण्ठी टीकासे ]

पृष्ठ 1248

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1248 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः शक्तिके शापसे कल्माषपादका राक्षस होना, विश्वामित्रकी प्रेरणासे राक्षसद्वारा वसिष्ठके पुत्रोंका भक्षण और वसिष्ठका शोक गन्धर्वउवाच

कल्माषपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह ।

इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसासदृशो भुवि ॥ १ ॥

गन्धर्व कहता है— अर्जुन! इक्ष्वाकुवंशमें एक राजा हुए, जो लोकमें कल्माषपादके नामसे प्रसिद्ध थे । इस पृथ्वीपर वे एक असाधारण तेजस्वी राजा थे ॥ १ ॥

स कदाचिद् वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात् ।

मृगान् विध्यन् वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः ॥ २ ॥

एक दिन वे नगरसे निकलकर वनमें हिंसक पशुओंको मारनेके लिये गये । वहाँ वे रिपुमर्दन नरेश वराहों और अन्य हिंसक पशुओंको मारते हुए इधर- उधर विचरने लगे ॥ २ ॥

तस्मिन् वने महाघोरे खड्गांश्च बहुशोऽहनत् ।

हत्वा च सुचिरं श्रान्तो राजा निववृते ततः ॥ ३ ॥

उस महाभयानक वनमें उन्होंने बहुत- से गैंडे भी मारे । बहुत देरतक हिंस्र पशुओंको मारकर जब राजा थक गये, तब वहाँसे नगरकी ओर लौटे ॥ ३ ॥

अकामयत् तं याज्यार्थे विश्वामित्रः प्रतापवान् ।

स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ ४ ॥

तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि ।

अपश्यदजितः संख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम् ॥ ५ ॥

प्रतापी विश्वामित्र उन्हें अपना यजमान बनाना चाहते थे । राजा कल्माषपाद युद्धमें कभी पराजित नहीं होते थे । उस दिन वे भूख - प्याससे पीड़ित थे और ऐसे तंग रास्तेपर आ पहुँचे थे, जहाँ एक ही आदमी आ-जा सकता था । वहाँ आनेपर उन्होंने देखा, सामनेकी ओरसे मुनिश्रेष्ठ महामना वसिष्ठकुमार आ रहे हैं ॥ ४-५ ॥

शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलवर्धनम् ।

ज्येष्ठं पुत्रं पुत्रशताद् वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ६ ॥

वे वसिष्ठजीके वंशकी वृद्धि करनेवाले महाभाग शक्ति थे । महात्मा वसिष्ठजीके सौ पुत्रोंमें सबसे बड़े वे ही थे ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1249

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1249 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत् ।

तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ ७ ॥

उन्हें देखकर राजाने कहा– ' हमारे रास्तेसे हट जाओ । ' तब शक्ति मुनिने मधुर वाणीमें उन्हें समझाते हुए कहा— ॥ ७ ॥

मम पन्था महाराज धर्म एष सनातनः ।

राज्ञा सर्वेषु धर्मेषु देयः पन्था द्विजातये ॥ ८ ॥

‘ महाराज! मार्ग तो मुझे ही मिलना चाहिये । यही सनातन धर्म है । सभी धर्मोंमें राजाके लिये यही उचित है कि ब्राह्मणको मार्ग दे ' ॥ ८ ॥

एवं परस्परं तौ तु पथोऽर्थं वाक्यमूचतुः ।

अपसर्पापसर्पेति वागुत्तरमकुर्वताम् ॥ ९ ॥

इस प्रकार वे दोनों आपसमें रास्तेके लिये वाग्युद्ध करने लगे । एक कहता, ' तुम हटो ' तो दूसरा कहता, ' नहीं, तुम हटो । ' इस प्रकार वे उत्तर- प्रत्युत्तर करने लगे ॥ ९ ॥

ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन् धर्मपथे स्थितः ।

नापि राजा मुनेर्मानात् क्रोधाच्चाथ जगाम ह ॥ १० ॥

अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषिं नृपसत्तमः ।

जघान कशया मोहात् तदा राक्षसवन्मुनिम् ॥ ११ ॥

ऋषि तो धर्मके मार्गमें स्थित थे, अतः वे रास्ता छोड़कर नहीं हटे । उधर राजा भी मान और क्रोधके वशीभूत हो मुनिके मार्गसे इधर- उधर नहीं हट सके । राजाओंमें श्रेष्ठ कल्माषपादने मार्ग न छोड़नेवाले शक्ति मुनिके ऊपर मोह-वश राक्षसकी भाँति कोड़ेसे आघात किया ॥ १०-११ ॥

कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः ।

तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः ॥ १२ ॥

कोड़ेकी चोट खाकर मुनिश्रेष्ठ शक्तिने क्रोधसे मूर्च्छित हो उन उत्तम नरेशको शाप दे दिया ॥ १२ ॥

हंसि राक्षसवद् यस्माद् राजापसद तापसम् ।

तस्मात् त्वमद्यप्रभृति पुरुषादो भविष्यसि ॥ १३ ॥

मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम् ।

गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना ॥ १४ ॥

तपस्याकी प्रबल शक्तिसे सम्पन्न शक्तिमुनिने कहा - ' राजाओंमें नीच कल्माषपाद! तू एक तपस्वी ब्राह्मणको राक्षसकी भाँति मार रहा है, इसलिये आजसे नरभक्षी राक्षस हो

जायगा तथा अबसे तू मनुष्योंके मांसमें आसक्त होकर इस पृथ्वीपर विचरता रहेगा ।

नृपाधम! जा यहाँसे ' ॥ १३-१४ ॥

पृष्ठ 1250

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1250 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततो याज्यनिमित्ते तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।

वैरमासीत् तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत ॥ १५ ॥

उन्हीं दिनों यजमानके लिये विश्वामित्र और वसिष्ठमें वैर चल रहा था । उस समय विश्वामित्र राजा कल्माषपादके पास आये ॥ १५ ॥

तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे ।

ऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥ १६ ॥

अर्जुन! जब राजा तथा ऋषिपुत्र दोनों इस प्रकार विवाद कर रहे थे,, उग्रतपस्वी प्रतापी विश्वामित्र मुनि उनके निकट चले गये ॥ १६ ॥

ततः स बुबुधे पश्चात् तमृषिं नृपसत्तमः ।

ऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा ॥ १७ ॥

तदनन्तर नृपश्रेष्ठ कल्माषपादने वसिष्ठके समान तेजस्वी वसिष्ठ मुनिके पुत्र उन महर्षि शक्तिको पहचाना ॥ १७ ॥

अन्तर्धाय तदाऽऽत्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत ।

तावुभावतिचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम् ॥ १८ ॥

भारत! तब विश्वामित्रजीने भी अपनेको अदृश्य करके अपना प्रिय करनेकी इच्छासे राजा और शक्ति दोनोंको चकमा दिया ॥ १८ ॥