श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 1571–1580

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1571–1580

पृष्ठ 1571

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1571 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शतक्रतुं समाभाष्य महागम्भीरनिःस्वना । देवताओंके लौट जानेपर इन्द्रको सम्बोधित करके बड़े गम्भीर स्वरसे आकाशवाणी हुई - ॥ १५३ ॥

न ते सखा संनिहितस्तक्षको भुजगोत्तमः ॥ १६ ॥

दाहकाले खाण्डवस्य कुरुक्षेत्रं गतो ह्यसौ । ‘वासव! तुम्हारे सखा नागप्रवर तक्षक इस समय यहाँ नहीं हैं । वे खाण्डवदाहके समय कुरुक्षेत्र चले गये थे ॥ १६३ ॥

न च शक्यौ युधा जेतुं कथंचिदपि वासव ॥ १७ ॥

वासुदेवार्जुनावेतौ निबोध वचनान्मम ।

नरनारायणावेतौ पूर्वदेवौ दिवि श्रुतौ ॥ १८ ॥

भवानप्यभिजानाति यद्वीर्यौ यत्पराक्रमौ ।

ती शक्यौ दुराधर्षी विजेतुमजितौ युधि ॥ १ ९ ॥

‘ भगवान् वासुदेव तथा अर्जुनको किसी प्रकार युद्धसे जीता नहीं जा सकता । मेरे कहनेसे तुम इस बातको समझ लो । ये दोनों पहलेके देवता नर और नारायण हैं । देवलोकमें भी इनकी ख्याति है । इनका बल और पराक्रम कैसा है, यह तुम भी जानते हो । ये अपराजित और दुर्धर्ष वीर हैं । सम्पूर्ण लोकोंमें किसीके द्वारा भी ये युद्धमें जीते नहीं जा सकते ॥ १७–१९ ॥

अपि सर्वेषु लोकेषु पुराणावृषिसत्तमौ ।

पूजनीयतमावेतावपि सर्वैः सुरासुरैः ॥ २० ॥

यक्षराक्षसगन्धर्वनरकिन्नरपन्नगैः । ' ये दोनों पुरातन ऋषिश्रेष्ठ नर-नारायण सम्पूर्ण देवताओं, असुरों, यक्षों, राक्षसों, गन्धर्वों, मनुष्यों, किन्नरों तथा नागोंके लिये भी परम पूजनीय हैं ॥ २०३३ ॥

तस्मादितः सुरैः सार्धं गन्तुमर्हसि वासव ॥ २१ ॥

दिष्टं चाप्यनुपश्यैतत् खाण्डवस्य विनाशनम् । ‘ अतः इन्द्र! तुम्हें देवताओंके साथ यहाँसे चले जाना ही उचित है । खाण्डववनके इस विनाशको तुम प्रारब्धका ही कार्य समझो ' ॥ २१ ॥

इति वाक्यमुपश्रुत्य तथ्यमित्यमरेश्वरः ॥ २२ ॥

क्रोधामर्षौ समुत्सृज्य सम्प्रतस्थे दिवं तदा । यह आकाशवाणी सुनकर देवराज इन्द्रने इसे ही सत्य माना और क्रोध तथा अमर्ष छोड़कर वे उसी समय स्वर्गलोकको लौट गये ॥ २२३ ॥

तं प्रस्थितं महात्मानं समवेक्ष्य दिवौकसः ॥ २३ ॥

सहिताः सेनया राजन्ननुजग्मुः पुरंदरम् ।

पृष्ठ 1572

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1572 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजन्! महात्मा इन्द्रको वहाँसे प्रस्थान करते देख समस्त स्वर्गवासी देवता सेनासहित उनके पीछे - पीछे चले गये ॥ २३ ॥

देवराजं तदा यान्तं सह देवैरवेक्ष्य तु ॥ २४ ॥

वासुदेवार्जुनौ वीरौ सिंहनादं विनेदतुः । उस समय देवताओंसहित देवराज इन्द्रको जाते देख वीरवर श्रीकृष्ण और अर्जुनने सिंहनाद किया ॥ २४ ॥

देवराजे गते राजन् प्रहृष्टौ केशवार्जुनौ ॥ २५ ॥

निर्विशङ्कं वनं वीरौ दाहयामासतुस्तदा । राजन्! देवराजके चले जानेपर वीरवर केशव तथा अर्जुन अत्यन्त प्रसन्न हो उस समय बेखटके खाण्डववनका दाह कराने लगे ॥ २५३ ॥

स मारुत इवाभ्राणि नाशयित्वार्जुनः सुरान् ॥ २६ ॥

व्यधमच्छरसङ्घातैर्देहिनः खाण्डवालयान् । जैसे प्रबल वायु बादलोंको छिन्न - भिन्न कर देती है, उसी प्रकार अर्जुनने देवताओंको भगाकर अपने बाणोंके समुदायसे खाण्डववासी प्राणियोंको मारना आरम्भ किया ॥ २६३ || न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः ॥ २७ ॥

संछिद्यमानमिषुभिरस्यता सव्यसाचिना । सव्यसाची अर्जुनके बाण चलाते समय उनके बाणोंसे कट जानेके कारण कोई भी जीव वहाँसे बाहर न निकल सका ॥ २७ ॥

नाशक्नुवंश्च भूतानि महान्त्यपि रणेऽर्जुनम् ॥ २८ ॥

निरीक्षितुममोघास्त्रं योद्धुं चापि कुतो रणे ।

शतं चैकेन विव्याध शतेनैकं पतत्त्रिणाम् ॥ २९ ॥

अमोघ अस्त्रधारी अर्जुनको उस समय बड़े - से - बड़े प्राणी देख भी न सके, फिर रणभूमिमें युद्ध तो कर ही कैसे सकते थे । वे कभी एक ही बाणसे सैकड़ोंको बींध डालते थे और कभी एकहीको सौ बाणोंसे घायल कर देते थे ॥ २८-२९ ॥

व्यसवस्तेऽपतन्नग्नौ साक्षात् कालहता इव ।

न चालभन्त ते शर्म रोधस्सु विषमेषु च ॥ ३० ॥

वे सभी प्राणी प्राणशून्य होकर साक्षात् कालसे मारे हुएकी भाँति आगमें गिर पड़ते थे । वे वनके किनारे हों या दुर्गम स्थानोंमें हों, कहीं भी उन्हें शान्ति नहीं मिलती थी ॥ ३० ॥

पितृदेवनिवासेषु संतापश्चाप्यजायत ।

भूतसङ्घाश्च बहवो दीनाश्चक्रुर्महास्वनम् ॥ ३१ ॥

पृष्ठ 1573

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1573 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पितरों और देवताओंके लोकमें भी खाण्डववनके दाहकी गर्मी पहुँचने लगी । बहुतेरे प्राणियोंके समुदाय कातर हो जोर- जोर से चीत्कार करने लगे ॥ ३१ ॥

रुरुदुर्वारणाश्चैव तथा मृगतरक्षवः ।

तेन शब्देन वित्रेसुर्गङ्गोदधिचरा झषाः ॥ ३२ ॥

हाथी, मृग और चीते भी रोदन करते थे । उनके आर्तनादसे गंगा तथा समुद्रके भीतर रहनेवाले मत्स्य भी थर्रा उठे ॥ ३२ ॥

विद्याधरगणाश्चैव ये च तत्र वनौकसः ।

न त्वर्जुनं महाबाहो नापि कृष्णं जनार्दनम् ॥ ३३ ॥

निरीक्षितुं वै शक्नोति कश्चिद् योद्धुं कुतः पुनः । उस वनमें रहनेवाले जो विद्याधर- जातिके लोग थे, उनकी भी यही दशा थी । महाबाहो! उस समय कोई श्रीकृष्ण और अर्जुनकी ओर आँख उठाकर देख भी नहीं सकता था; फिर युद्ध करनेकी तो बात ही क्या है ॥ ३३ ॥

एकायनगता येऽपि निष्पेतुस्तत्र केचन ॥ ३४ ॥

राक्षसा दानवा नागा जघ्ने चक्रेण तान् हरिः । जो कोई राक्षस, दानव और नाग वहाँ एक साथ संघ बनाकर निकलते थे, उन सबको भगवान् श्रीहरि चक्रद्वारा मार देते थे ॥ ३४३ ॥

ते तु भिन्नशिरोदेहाश्चक्रवेगाद् गतासवः ॥ ३५ ॥

पेतुरन्ये महाकायाः प्रदीप्ते वसुरेतसि । वे तथा दूसरे विशालकाय प्राणी चक्रके वेगसे शरीर और मस्तक छिन्न - भिन्न हो जानेके कारण निर्जीव हो प्रज्वलित आगमें गिर पड़ते थे ॥ ३५३ ॥

स मांसरुधिरौघैश्च वसाभिश्चापि तर्पितः ॥ ३६ ॥

उपर्याकाशगो भूत्वा विधूमः समपद्यत ।

दीप्ताक्ष दीप्तजिह्वश्च सम्प्रदीप्तमहाननः ॥ ३७ ॥

इस प्रकार वनजन्तुओंके मांस, रुधिर और मेदेके समूहसे अत्यन्त तृप्त हो अग्निदेव ऊपर आकाशचारी होकर धूमरहित हो गये । उनकी आँखें चमक उठीं, जिह्वामें दीप्ति आ गयी और उनका विशाल मुख भी अत्यन्त तेजसे प्रकाशित होने लगा ॥ ३६-३७ ॥

दीप्तोर्ध्वकेशः पिङ्गाक्षः पिबन् प्राणभृतां वसाम् ।

तां स कृष्णार्जुनकृतां सुधां प्राप्य हुताशनः ॥ ३८ ॥

बभूव मुदितस्तृप्तः परां निर्वृतिमागतः । उनके चमकीले केश ऊपरकी ओर उठे हुए थे, आँखें पिंगलवर्णकी थीं और वे प्राणियोंके मेदेका रस पी रहे थे । श्रीकृष्ण और अर्जुनका दिया हुआ वह इच्छानुसार भोजन पाकर अग्निदेव बड़े प्रसन्न और पूर्ण तृप्त हो गये । उन्हें बड़ी शान्ति मिली ॥ ३८३ ॥

तथासुरं मयं नाम तक्षकस्य निवेशनात् ॥ ३ ९ ॥

पृष्ठ 1574

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1574 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विप्रद्रवन्तं सहसा ददर्श मधुसूदनः । इसी समय तक्षकके निवासस्थानसे निकलकर सहसा भागते हुए मयासुरपर भगवान् मधुसूदनकी दृष्टि पड़ी ॥ ३ ९ ३ ॥ तमग्निः प्रार्थयामास दिधक्षुर्वातसारथिः ॥ ४० ॥

शरीरवाञ्जटी भूत्वा नदन्निव बलाहकः । वातसारथि अग्निदेव मूर्तिमान् हो सिरपर जटा धारण किये मेघके समान गर्जना करने लगे और उस असुरको जला डालनेकी इच्छासे माँगने लगे ॥ ४०३ ॥

विज्ञाय दानवेन्द्राणां मयं वै शिल्पिनां वरम् ॥ ४१ ॥

जिघांसुर्वासुदेवस्तं चक्रमुद्यम्य धिष्ठितः ।

स चक्रमुद्यतं दृष्ट्वा दिधक्षन्तं च पावकम् ॥ ४२ ॥

अभिधावार्जुनेत्येवं मयस्त्राहीति चाब्रवीत् । मय दानवेन्द्रोंके शिल्पियोंमें श्रेष्ठ था, उसे पहचानकर भगवान् वासुदेव उसका वध करनेके लिये चक्र लेकर खड़े हो गये । मयने देखा एक ओर मुझे मारनेके लिये चक्र उठा है, दूसरी ओर अग्निदेव मुझे भस्म कर डालना चाहते हैं; तब वह अर्जुनकी शरणमें गया और बोला- ' अर्जुन! दौड़ो मुझे बचाओ, बचाओ ' ॥ ४१-४२ ॥ तस्य भीतस्वनं श्रुत्वा मा भैरिति धनंजयः ॥ ४३ ॥

पृष्ठ 1575

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1575 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रत्युवाच मयं पार्थो जीवयन्निव भारत । भारत! उसका भययुक्त स्वर सुनकर कुन्तीकुमार धनंजयने उसे जीवनदान देते हुए कहा — ‘डरो मत ' ॥ ४३३ ॥

तं न भेतव्यमित्याह मयं पार्थो दयापरः ॥ ४४ ॥

= अर्जुनके मनमें दया आ गयी थी, अतः उन्होंने मयासुरसे फिर कहा – ' तुम्हें डरना नहीं चाहिये ' ॥ ४४ ॥

तं पार्थेनाभये दत्ते नमुचेर्भ्रातरं मयम् ।

न हन्तुमैच्छद् दाशार्हः पावको न ददाह च ॥ ४५ ॥

अर्जुनके अभयदान देनेपर भगवान् श्रीकृष्णने नमुचिके भ्राता मयासुरको मारनेकी इच्छा त्याग दी और अग्निदेवने भी उसे नहीं जलाया ॥ ४५ ॥

वैशम्पायन उवाच

तद् वनं पावको धीमान् दिनानि दश पञ्च च ।

ददाह कृष्णपार्थाभ्यां रक्षितः पाकशासनात् ॥ ४६ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - परम बुद्धिमान् अग्निदेवने श्रीकृष्ण और अर्जुनके द्वारा इन्द्रके आक्रमणसे सुरक्षित रहकर खाण्डववनको पंद्रह दिनोंतक जलाया ॥ ४६ ॥

तस्मिन् वने दह्यमाने षडग्निर्न ददाह च ।

अश्वसेनं मयं चैव चतुरः शार्ङ्गकांस्तथा ॥ ४७ ॥

उस वनके जलाये जाते समय अश्वसेन नाग, मयासुर तथा चार शार्ङ्गक नामवाले पक्षियोंको अग्निने नहीं जलाया ॥ ४७ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि मयदानवत्राणे सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२७ ॥

इसप्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत मयदर्शनपर्वमें मयदानवकी रक्षाविषयक दो सौ सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २२७ ॥

F

पृष्ठ 1576

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1576 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः शार्ङ्गकोपाख्यान – मन्दपाल मुनिके द्वारा जरिता- शार्ङ्गिकासे पुत्रोंकी उत्पत्ति और उन्हें बचानेके लिये मुनिका अग्निदेवकी स्तुति करना जनमेजय उवाच

किमर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथागते ।

तस्मिन् वने दह्यमाने ब्रह्मन्नेतत् प्रचक्ष्व मे ॥ १ ॥

जनमेजय पूछा—ब्रह्मन्! इस प्रकार सारे वनके जलाये जानेपर भी अग्निदेवने उन चारों शार्ङ्गकोंको क्यों दग्ध नहीं किया? यह मुझे बताइये ॥ १ ॥

अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च ।

कारणं कीर्तितं ब्रह्मञ्छार्ङ्गकाणां न कीर्तितम् ॥ २ ॥

विप्रवर! आपने अश्वसेन नाग तथा मयदानवके न जलनेका कारण तो बताया है; परंतु शार्ङ्गकोंके दग्ध न होनेका कारण नहीं कहा है ॥ २ ॥

तदेतदद्भुतं ब्रह्मञ्छार्ङ्गकाणामनामयम् ।

कीर्तयस्वाग्निसम्मर्दे कथं ते न विनाशिताः ॥ ३ ॥

ब्रह्मन्! उस भयानक अग्निकाण्डमें उन शार्ङ्गकोंका सकुशल बच जाना, यह बड़े आश्चर्यकी बात है । कृपया बताइये, उनका नाश कैसे नहीं हुआ? ॥ ३ ॥

वैशम्पायन उवाच

यदर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथागते ।

तत् ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथाभूतमरिंदम ॥ ४ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -शत्रुदमन जनमेजय! वैसे भयंकर अग्निकाण्डमें भी अग्निदेवने जिस कारणसे शार्ङ्गकोंको दग्ध नहीं किया और जिस प्रकार वह घटना घटित हुई, वह सब मैं तुम्हें बताता हूँ, सुनो ॥ ४ ॥

धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः ।

आसीन्महर्षिःः श्रुतवान् मन्दपाल इति श्रुतः ॥ ५ ॥

मन्दपाल नामसे विख्यात एक विद्वान् महर्षि थे । वे धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ और कठोर व्रतका पालन करनेवाले तपस्वी थे ॥ ५ ॥

स मार्गमाश्रितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।

स्वाध्यायवान् धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1577

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1577 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजन्! वे ऊर्ध्वरेता मुनियोंके मार्ग (ब्रह्मचर्य) - का आश्रय लेकर सदा वेदोंके स्वाध्यायमें संलग्न और धर्मपालनमें तत्पर रहते थे। उन्होंने सम्पूर्ण इन्द्रियोंको वशमें कर लिया था और वे सदा तपस्यामें ही लगे रहते थे ॥ ६ ॥

स गत्वा तपसः पारं देहमुत्सृज्य भारत ।

जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम् ॥ ७ ॥

भारत! वे अपनी तपस्याको पूरी करके शरीरका त्याग करनेपर पितृलोकमें गये; किंतु वहाँ उन्हें अपने तप एवं सत्कर्मोंका फल नहीं मिला ॥ ७ ॥

स लोकानफलान् दृष्ट्वा तपसा निर्जितानपि ।

पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान् दिवौकसः ॥ ८ ॥

उन्होंने तपस्याद्वारा वशमें किये हुए लोकोंको भी निष्फल देखकर धर्मराजके पास बैठे हुए देवताओंसे पूछा ॥ ८ ॥

मन्दपाल उवाच

किमर्थमावृता लोका ममैते तपसार्जिताः ।

किं मया न कृतं तत्र यस्यैतत् कर्मणः फलम् ॥ ९ ॥

मन्दपाल बोले— देवताओ! मेरी तपस्याद्वारा प्राप्त हुए ये लोक बंद क्यों हैं? ( उपभोगके साधनोंसे शून्य क्यों हैं? ) मैंने वहाँ कौन-सा सत्कर्म नहीं किया है, जिसका फल मुझे इस रूपमें मिला है ॥ ९ ॥

तत्राहं तत् करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम् ।

फलमेतस्य तपसः कथयध्वं दिवौकसः ॥ १० ॥

जिसके लिये इस तपस्याका फल ढका हुआ है, मैं उस लोकमें जाकर वह कर्म करूँगा । आपलोग मुझसे उसको बताइये ॥ १० ॥

देवा ऊचुः

ऋणिनो मानवा ब्रह्मन् जायन्ते येन तच्छृणु ।

क्रियाभिर्ब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः ॥ ११ ॥

तदपाक्रियते सर्वं यज्ञेन तपसा श्रुतैः ।

तपस्वी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा ॥ १२ ॥

देवताओंने कहा — ब्रह्मन्! मनुष्य जिस ऋणसे ऋणी होकर जन्म लेते हैं, उसे सुनिये । यज्ञकर्म, ब्रह्मचर्यपालन और प्रजाकी उत्पत्ति- इन तीनोंके लिये सभी मनुष्योंपर ऋण रहता है, इसमें संशय नहीं है । यज्ञ, तपस्या और वेदाध्ययनके द्वारा वह सारा ऋण दूर किया जाता है । आप तपस्वी और यज्ञकर्ता तो हैं ही, आपके कोई संतान नहीं है ॥ ११-१२ ॥ त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाः समावृताः प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान् ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1578

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1578 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अतः संतानके लिये ही आपके ये लोक ढके हुए हैं । इसलिये पहले संतान उत्पन्न कीजिये, फिर अपने प्रचुर पुण्यलोकोंका फल भोगियेगा ॥ १३

पुंनाम्नो नरकात् पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुतिः ।

तस्मादपत्यसंताने यतस्व ब्रह्मसत्तम ॥ १४ ॥

श्रुतिका कथन है कि पुत्र ' पुत्' नामक नरकसे पिताका उद्धार करता है । अतः विप्रवर! आप अपनी वंशपरम्पराको अविच्छिन्न बनानेका प्रयत्न कीजिये ॥ १४ ॥

वैशम्पायन उवाच

तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम् ।

क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद् बहुलं चेत्यचिन्तयत् ॥ १५ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं— जनमेजय! देवताओंका वह वचन सुनकर मन्दपालने बहुत सोचा - विचारा कि कहाँ जानेसे मुझे शीघ्र संतान होगी ॥ १५ ॥

स चिन्तयन्नभ्यगच्छत् सुबहुप्रसवान् खगान् ।

शार्ङ्गिकां शार्ङ्गिको भूत्वा जरितां समुपेयिवान् ॥ १६ ॥

यह सोचते हुए वे अधिक बच्चे देनेवाले पक्षियोंके यहाँ गये और शार्ङ्गिक होकर जरिता नामवाली शार्ङ्गिकासे सम्बन्ध स्थापित किया ॥ १६ ॥

तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः ।

तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति ॥ १७ ॥

बालान् स तानण्डगतान् सह मात्रा मुनिर्वने । जरिताके गर्भसे चार ब्रह्मवादी पुत्रोंको मुनिने जन्म दिया । अंडेमें पड़े हुए उन बच्चोंको मातासहित वहीं छोड़कर वे मुनि वनमें लपिताके पास चले गये ॥ १७३ ॥

तस्मिन् गते महाभागे लपितां प्रति भारत ॥ १८ ॥

अपत्यस्नेहसंयुक्ता जरिता बह्वचिन्तयत् । भारत! महाभाग मन्दपाल मुनिके लपिताके पास चले जानेपर संतानके प्रति स्नेहयुक्त जरिताको बड़ी चिन्ता हुई ॥ १८३ ॥

तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान् वने ॥ १ ९ ॥

न जहौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान् ।

बभार चैतान् संजातान् स्ववृत्त्या स्नेहविप्लवा ॥ २० ॥

अंडेमें स्थित उन मुनियोंको यद्यपि मन्दपालने त्याग दिया था, तो भी वे त्यागने योग्य नहीं थे । अतः पुत्र - शोकसे पीड़ित हुई जरिताने खाण्डववनमें अपने पुत्रोंको नहीं छोड़ा । वह स्नेहसे विह्वल होकर अपनी वृत्तिद्वारा उन नवजात शिशुओंका भरण- पोषण करती रही ॥ १ ९ -२० ॥ ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः ।

पृष्ठ 1579

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1579 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मन्दपालश्चरंस्तस्मिन् वने लपितया सह ॥ २१ ॥

उधर वनमें लपिताके साथ विचरते हुए मन्दपाल मुनिने अग्निदेवको खाण्डववनका दाह करनेके लिये आते देखा ॥ २१ ॥

तं संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान् ।

सोऽभितुष्टाव विप्रर्षिर्ब्राह्मणो जातवेदसम् ॥ २२ ॥

पुत्रान् प्रति वदन् भीतो लोकपालं महौजसम् । अग्निदेवके संकल्पको जानकर और अपने पुत्रोंकी बाल्यावस्थाका विचार करके ब्रह्मर्षि मन्दपाल भयभीत होकर महातेजस्वी लोकपाल अग्निसे अपने पुत्रोंकी रक्षाके लिये निवेदन करते हुए ( ईश्वरकी भाँति) उनकी स्तुति करने लगे ॥ २२ ॥

मन्दपाल उवाच त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् ॥ २३ ॥

मन्दपालने कहा — अग्निदेव! आप सब लोकोंके मुख हैं, आप ही देवताओंको हविष्य पहुँचाते हैं ॥ २३ ॥

त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक ।

त्वामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः ॥ २४ ॥

पावक! आप समस्त प्राणियोंके अन्तस्तलमें गूढ़-रूपसे विचरते हैं । विद्वान् पुरुष आपको एक (अद्वितीय ब्रह्मरूप) बताते हैं । फिर दिव्य, भौम और जठरानलरूपसे आपके त्रिविध स्वरूपका प्रतिपादन करते हैं ॥ २४ ॥

त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन् ।

त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षयः ॥ २५ ॥

आपको ही पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, सूर्य, चन्द्रमा और यजमान –इन आठ मूर्तियोंमें विभक्त करके ज्ञानी पुरुषोंने आपको यज्ञवाहन बनाया है । महर्षि कहते हैं कि इस सम्पूर्ण विश्वकी सृष्टि आपने ही की है ॥ २५ ॥

त्वदृते हि जगत् कृत्स्नं सद्यो नश्येद् हुताशन ।

तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् ॥ २६ ॥

गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् । हुताशन! आपके बिना सम्पूर्ण जगत् तत्काल नष्ट हो जायगा । ब्राह्मणलोग आपको नमस्कार करके अपनी पत्नियों और पुत्रोंके साथ कर्मानुसार प्राप्त की हुई सनातन गतिको प्राप्त होते हैं ॥ २६ ॥

त्वामग्ने 'जलदानाहुः खे विषक्तान् सविद्युतः ॥ २७ ॥

अग्ने! आकाशमें विद्युत्कें साथ मेघोंकी जो घटा घिर आती है, उसे भी आपका ही स्वरूप कहते हैं ॥ २७ ॥

पृष्ठ 1580

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1580 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः ।

जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महाद्युते ॥ २८ ॥

प्रलयकालमें आपसे ही भयंकर ज्वालाएँ निकलकर सम्पूर्ण प्राणियोंको भस्म कर डालती हैं । महान् तेजस्वी जातवेदा! आपसे ही यह सम्पूर्ण विश्व उत्पन्न हुआ है ॥ २८ ॥

तवैव कर्म विहितं भूतं सर्वं चराचरम् ।

त्वयाऽऽपो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वमिदं जगत् ॥ २ ९ ॥

तथा आपके ही द्वारा कर्मोंका विधान किया गया है और सम्पूर्ण चराचर प्राणियोंकी उत्पत्ति भी आपसे ही हुई है । आपसे ही पूर्वकालमें जलकी सृष्टि हुई है और आपमें ही यह सम्पूर्ण जगत् प्रतिष्ठित है ॥ २ ९ ॥

त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत् सम्प्रतिष्ठितम् ।

त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः ॥ ३० ॥

त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः । आपहीमें हव्य और कव्य यथावत् प्रतिष्ठित हैं । देव! आप ही दग्ध करनेवाले अग्नि, धारण- पोषण करनेवाले धाता और बुद्धिके स्वामी बृहस्पति हैं। आप ही युगल अश्विनीकुमार, मित्र ( सूर्य), चन्द्रमा और वायु हैं ॥ ३० ॥

वैशम्पायन उवाच एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावकः ॥ ३१ ॥

तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः ।

उवाच चैनं प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते ॥ ३२ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! मन्दपाल मुनिके इस प्रकार स्तुति करनेपर अग्निदेव उन अमित - तेजस्वी महर्षिपर बहुत प्रसन्न हुए और प्रसन्नचित्त होकर उनसे बोले —' मैं आपके किस अभीष्ट कार्यकी सिद्धि करूँ? ' ॥ ३१-३२ ॥

तमब्रवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिर्हव्यवाहनम् ।

प्रदहन् खाण्डवं दावं मम पुत्रान् विसर्जय ॥ ३३ ॥

तब मन्दपालने हाथ जोड़कर हव्यवाहन अग्निसे कहा — ' भगवन्! आप खाण्डववनका दाह करते समय मेरे पुत्रोंको बचा दें ' ॥ ३३ ॥

तथेति तत् प्रतिश्रुत्य भगवान् हव्यवाहनः ।

खाण्डवे तेन कालेन प्रजज्वाल दिधक्षया ॥ ३४ ॥

'बहुत अच्छा ' कहकर भगवान् हव्यवाहनने वैसा करनेकी प्रतिज्ञा की और उस समय खाण्डववनको जलानेके लिये वे प्रज्वलित हो उठे ॥ ३४ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि शार्ङ्गकोपाख्यानेऽष्टाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२८ ॥