मनुस्मृति पण्डित गिरिजाप्रसाद द्विवेदी — पृष्ठ 131–140

मनुस्मृति के विषयों का संकलनं । १ । आचारकाण्ड -.आरम्भ=मनु १-४ श्लोक, १ अ० । स्थूल और सूक्ष्मसृष्टि=श्रासीत् ५ -५७ श्लो०, श्र० । ६१-८४ श्लो०, १० । ८७ श्लो० १ ० । .शास्त्र का प्रचार=इदं ५८-६० श्लो० १ ० | ११६ श्लो० १ श्र० । 'शास्त्रकी प्रशंसा तस्य १०२~ ११० श्लो० १ ० । ( आचार माहात्म्य ) 'शास्त्र के विषय । सूची -जगतः १११ - ११८ श्लो० १ अ० । शास्त्र के अधिकारी- निषेक १६ श्लो० २ श्र० । प्रामाणिक शास्त्र=या ६५-६६ श्लो० १२ ० । धर्मपीठिका = विद्वद्भिः १-५ श्लो० २ श्र० । ( धर्म में प्रमाण ) धर्म -वेदो ६-१५ श्लो० २ ० । २३८- २४३ श्लो० १७० - १७६ श्लो० ४ ० | ४ श्र० । १५ - १७ श्लो० ८ श्र० । ( हृषलशब्द की निरुक्ति ) ८५-८६ श्लो० १ ० । ६१–६३ श्लो० ६ ० । ( धर्म के दश लक्षण ) ६३ श्लो० १० अ० । ( साधारण धर्म ) ६७ श्लो० १० अ० । १ स्मृतियों में गृह्यकर्म का उद्देश्यमात्र होता है, यदि उनका अनुष्ठान जानना हो तो अपने शाखासूत्र को देखना चाहिये । जैसा कि मनु का सूत्र कृष्ण- यजुर्वेदीय- मैत्रायणी शाखा का मानवक्ष्यसूत्र है ।

१३० मनुस्मृति । धार्मिक सभा- श्रेयस १०७- ११७ श्लो० १२ अ० । १०५ - १०६ श्लो० १२ ० । ( धर्मशास्त्री होने की योग्यता ) चाचार =श्रुति १५५ - १५८ श्लो ० ४ ० । ( धर्ममूल ) यज्ञिय देश =सरस्वती १७-२५ श्लो० २ ० । ( देशविभाग ) अपवित्र देश= शनकैः ४३-४४ श्लो० १० अ० । ब्राह्मणजाति=ऊर्ध्व ९२- १०१ श्लो० श्र० । ब्राह्मण के कर्म=अध्यापन == श्लो० १ अ० । ७४-७६ श्लो० १० अ० । ब्राह्मण का महत्त्व=ब्राह्मस्य १५० - १५६ श्लो० २ श्र० । (दृष्टान्त) १८३- १८६ श्लो० ३ ० । ३१३–३२१ श्लो० ६ अ० । ( दृष्टान्तगर्भ उक्ति ) ३५ श्लो० ११ ० । ३ श्लो० १० अ० । ब्राह्मण के धर्म -संमानात् १६२ - १६३ श्लो ० २ ० । १६७ श्लो० २० । १- १७ श्लो० ४ श्र० । ३३–३६ श्लो० ४ अ ० । ८०-८१ श्लो० ४ ० । ( शूद्र को उपदेश का निषेध ) ८४-११ श्लो० ४ अ० ।, ११०-१११ श्लो० ४ ० | ११७ श्लो० ४ श्र० । १८६ - १८७ श्लो ० ४ ० । ( प्रतिग्रह का निषेध ) २०५- २०६ श्लो ० ४ ० ।( भोजन का निषेध ) २४७-२५२ श्लो० ४ अ० । १०६ - ११४ श्लो० १० अ० । २४–२५ श्लो० ११ श्र० । ( यज्ञ के लिये धन मांगकर उसका शेष रखने से ब्राह्मण काक होता है ) ३८-४३ श्लो० ११ श्र० । ब्राह्मण के आपद्धर्म - नाचा २२३ श्लो० ४० १८१–१३

वियोंका संकलन । १३१ श्लो० १० अ० । १०१-१०४ श्लो० १० श्र० । ( श्रजीगर्त, वामदेव, भरद्वाज, और विश्वामित्र का दृष्टान्त ) १६- १७ श्लो० ११ श्र० । ब्राह्मण के भक्ष्याभक्ष्य=मत २०७ - २२२ श्लो० ४ श्र० । ६६ श्लो० ११० । अयोग्य ब्राह्मण=न तिष्ठति १०३ श्लो० २ श्र० । ११८ श्लो० २ ० | १६८ श्लो० २ ० । ३६-३७ श्लो० ११ श्र० । मूर्ख ब्राह्मण =यथा १५७- १५८ श्लो ० २० | १३२–१३३ श्लो० ३ ० | १८८-१६१ श्लो० ४ श्र० । क्षत्रियजाति -प्रजानां ८६ श्लो० १ ० । ७७ श्लो० १० अ० । ७६-८० श्लो० १० अ० । ११७ श्लो० १० अ० । वश्यजाति=पशूनां १० श्लो० १ ० । ३२६-३३३ श्लो० ६० । ७८ श्लो० १० अ० । ६ =श्लो० १० अ० । शूद्रजाति=एकमेव ६१ श्लो० १ ० । १३६- १४० श्लो० ५ अ० | ३३४–३३५ श्लो० ६ ० । ६६-१०० श्लो० १० अ० । १२१-१३१ श्लो० १० अ० । २५३-२५६ श्लो० ४ श्र० । ब्रह्मचारी -उप ६० श्लो० २ श्र० । १०६ - ११६ श्लो० २ श्र० । ( योग्य को पढ़ाना ) १४० - १४४ श्लो० नाम ) १४७- १४ २ ० । ( श्राचार्य आदि : श्लो० २० । ब्रह्मचारी के धर्म-अध्येष्य ७० - ८७ श्लो० २ श्र० । ( गायत्री के विना ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्यों की निन्दा ) १०१– १०८ श्लो० २ श्र० । १५६ - १६१ श्लो० २ अ० ।

१३२ मनुस्मृति । १६४ - १६६ श्लो० २ ० | १६६- २२३ श्लो० २ श्र० । १ ३ श्लो० ३ श्र० । ६५-१२७ श्लो० ४ श्र० ८ श्लो० ५ श्र० । १५६ श्लो० ५ ० । गृहस्थ=यथा ७७-८० श्लो० ३ श्र० । ८७-१० श्लो०- ६ अ० । ६३-६६ श्लो० ३ ० । १-२ श्लो० १० अ० | ११५ – ११६ श्लो ० १० श्र० । २८-३० श्लो० ११ अ० । वर्णधर्म ( संस्कार ) =वैदिकैः २६ - ६६ श्लो० २ अ० । चाह्निक ( दिनचर्या )=वैवाहिके ६७-७६ श्लो० ३ ० । ८१ - १२१ श्लो० ३ ० । ४५-५२ श्लो० ४ ० । ६२-६४ श्लो० ४ श्र० २०१ -२०३ श्लो०. ४ अ० | १३२–१३ श्लो० ५ ० । स्नातक और गृहस्थ के धर्म- धर्मार्था २२४ - २४० श्लो० २ श्र० । ४५ - ५० श्लो० ३ ० । १८-३२ श्लो० ४ श्र० । ३७-४४ श्लो ० ४ ० । ५३-७६ श्लो० ४ अ० | ८२-८३ श्लो० ४ ० । १२८-१५३ श्लो० ४ श्र० । १५३-१६६ श्लो० ४ ० | १७५- १८५ श्लो० ४ श्र० । १६२-२०४ श्लो० ४अ० । २२४-२३७ श्लो० ४ अ० । २४४ - २४६ श्लो० ४ अ० । २५७-२६० श्लो० ४ अ० । ६-१० श्लो० ११ अ० । = सन्मान न= लौकिकं ११७ श्लो ० २ ० | ११६- १३६ श्लो० २ अ० । १४५ - १४६ श्लो० २ श्र० । १५४ श्लो० ४ श्र० । आपत्काल =शस्त्रं ३४८- ३५१ श्लो ० ८० । ३१-३४ श्लो०

विषयों का संकलन । १३३. ११ अ० । ( खुशामद से आप को दूर करना ब्राह्मण के लिये मना है ) विवाह-चतुर्णी २० - २१ श्लो० ३ ० । २२-४४ श्लो० ३० | ५१ - ५४ श्लो० ३ ० । ४७ श्लो ०६० । वर के धर्म=गुरुणा ४ - १६ श्लो ० ३ अ० । कन्या के धर्म=त्रीणि ६०-६२ श्लो० ६ श्र० । विवाह के नियम -दारा १७१- १७२ श्लो० ३ ० । १६७- १६६ श्लो० ५ ० । २०४-२०५ श्लो० ८ श्र० । २२४-२२७ श्लो० ८ श्र० । ( वेदमन्त्र से कन्या की विवाहविधि है- कन्या की नहीं )' ६६ - ७३ श्लो० ६ ० | ८८-८ श्लो० ६ श्र० । ६३ - १०० श्लो० ६ ० । ८०-८३ श्लो० ६ श्र ० । १७५ - १७६ श्लो० ६ श्र० । ५ श्लो० ११ अ० । पुत्रिकाकरण-अपुत्रो १२७- १२१ श्लो० अ० । ( दक्षका दृष्टान्त ) १३६ - १४० श्लो० ६ श्र० । स्त्री-पितृभिः ५५ - ६२श्लो० ३ ० ।१-२५ श्लो० ०१ ( वसिष्ठ, अक्षमाला का और मन्दपाल, शारङ्गी का दृष्टान्त ) २६-४६ श्लो० है ० । ४८-५६ श्लो० ६ श्र० । ( बीज और योनि ) ७४-७ श्लो० ६ ० । १७७-१७८ श्लो ० ११ श्र० । स्त्री के धर्म-वालया १४६ - १५८ श्लो० ५ ० । १६० - १६६ श्लो० ५ ० ८४-८७ श्लो ०६० । स्त्री पुरुष के धर्म =अन्यो १०१ - १०२ श्लो० अ ० । स्त्री का नियोग =भ्रातुः ५७-६८ श्लो० ६ ० । ( ब्राह्मण " क्षत्रिय वैश्यों में नियोग का निषेध )

१३४ मनुस्मृति । पुत्र = पुत्रेण १३७ - १३ = श्लो ० १ ० | १८२-१८३ श्लो० ६ अ० | १५८- १८१ श्लो० है ० ।. जाति और जीवन -ब्राह्मणः ४-६२ श्लो० १० ० । ६४-७३ श्लो० १० अ० । ( वीज और क्षेत्र ) श्राद्ध पितृयज्ञं १२२- २८६ श्लो० ३ ० । द्विजातियों के भक्ष्याभक्ष्य = श्रुत्वैता १ - २५ श्लो० +५ ० ( अगस्त्य का दृष्टान्त ) मांस का निषेध =एतदुक्तं २६ - ५६ श्लो० ५ अ० । पदार्थों की शुद्धि-तैजसानां ११०-१३१ श्लो० ५ ० । धर्मभिक्षुक =सांतानिकं १-४ श्लो० ११ अ० । ११–१६ श्लो० ११ श्र० । १८-२३ श्लो० ११ अ० । २ । व्यवहारकाण्ड- राजा का महत्त्व -राज १-१३ श्लो० ७ ० । ३०१-३०२ 1 श्लो० ६ ० । राजा के धर्म=तस्या २६-४० श्लो० ७० । ४१-४२श्लो० ७ ० । ( राजाओं के दृष्टान्त ) ४३ - ५३ श्लो० ७ श्र० । ७७-८६ श्लो ० ७ ० । ६६-११२श्लो० ७ श्र ० | १४५–१६६ श्लो० ७ ० । २१२-२२६ , श्लो० ७ ० | १७२-१७५ श्लो० ८ ० १ ३१५ श्लो० ८ ० । ३०० श्लो० ९ श्र० । २०३–३१२ श्लो० ६ अ० । ३२२–३२५ श्लो०- १ अ० । राज्यप्रबन्ध -मौलान् ५४-७६ श्लो ० ७ अ० । १४१–१४४ श्लो० ७ श्र० । ११३ – १२६ श्लो० ७ अ० । २७-४१ श्लो० ८ श्र० । ३८६-३८७ श्लो०० २६४-२६६ श्लो० ६ ०

विषयों का संकलन । १३५ राज्यकर=क्रय १२७-१४० श्लो० ७ श्र० । ३६४ श्लो० ८० । ४०४-४०६ श्लो० अ० । ११८-१२० श्लो० १० अ० । संग्राम=समो ८७-९ ८ श्लो०७० | १७०-२११श्लो० ७ श्र ० । ॠण= व्यवहारान् १-१४ श्लो० ८ ० । ( व्यवहार के १८ स्थान ) १८-२६ श्लो० ८० । ४२- ११२ रलो० ८० । ( राजा पैजवन के पास वसिष्ठ का शपथ ). ११३ - १२३ श्लो० ७ ० । ( वत्स का शपथ ) १४०-१७१ श्लो० ८०।१७६-१७८ श्लो० ८० निक्षेप=कुलजे १७६ - १६६ श्लो० ८ ० ।. परधनविक्रय -विक्रीणीते १६७ - २०३ श्लो० ८ श्र० । संभूयकर्मकारी( साझेदार) = ऋचिक२०६-२१३श्लो०८० । ' वेतन -दत्तस्यै २१४-२१७ श्लो० ८ अ० । मर्यादाभेदन=एष २१८-२२१ श्लो० ८ श्र० । क्रीतपरावर्तन =क्रीत्वा २२२- २२३ श्लो० ८ ० | २२८ श्लो० ८ श्र० । ' पशुस्वामिपाल =पशुषु २२६ - २४४ श्लो० ८ ० | सीमा ( हद )=सीमा २४५ - २६५ श्लो० ८ श्र० । वाक्पारुष्य ( कठोर वचन)=एपो २६६ - २७७ श्लो० ८० । दण्डपारुष्य ( प्रहार )-एष २७८-३०० श्लो० ८ श्र० । चौर्य ( चोरी )=एषो ३०१-३३१ श्लो० ८ श्र० | ३३३– ३४७ श्लो० ८ अ० । ( अपराधी पिता श्राचार्य ) आदि भी कहे हैं साहस ( डकैती आदि ) =स्यात् ३३२ श्लो० ८ अ० | व्यभिचार =पर ३५२- ३८५ श्लो० ८ श्र० ।

१३६ मनुस्मृति । द्यूत ( जुना )=अय २२०-२२८ श्लो० ८ श्र० । दण्ड का महत्त्व और विधान - ब्रह्म १४ - २५ श्लो०७० । १२४ - १३६ श्लो० ८ श्र० । ३८८-३६३ श्लो०- ८ श्र० । ३१६-४०३ श्लो० ८ ० १४१०–४२० श्लो०० ८ ० | २२६-२६३ श्लो० है ० १६ श्लो० १० श्र० । भ्रातृभाग=एष १०३-११७ श्लो० ६ ० १ ११६–१२६

पुत्रभाग=पुत्रिकायां १३४ - १३६ श्लो० ६ ० । १४१-१४२ श्लो० ६ ० | १४५- १४७ श्लो० १ ० | १८४ श्लो० ६ ० । एकयोनिजपुत्रभाग =एतद्विधानं १४८ - १५७ श्लो० ६ ० । भगिनीभाग=स्वेभ्यो ११८ श्लो० ६ श्र० । निरंश=अनियुक्का १४३ - १४४ श्लो० ६ ० | २०१-२०३ श्लो० ६ ० । अपुन्नधनभाग= यथैवात्मा १३० - १३३ रलो० ६ श्र० । १८५ - १ ९ १ श्लो० १ ० | २१७ श्लो ० अ० । स्त्रीधनभाग=जनन्यां १६२-२०० श्लो० अ० । ३। प्रायश्चित्तकाण्ड- प्रेतशुद्धि-प्रेत ५७-६० श्लो० ५ ० । ६४-७३ श्लो०५श्र० । वैदेशिक प्रेतशुद्धि -संनिधा ७४-७८ श्लो० ५ अ ० । जन्मशुद्धि=यथेदं ६१-६३ श्लो० ५ अ ० । जन्म-मरणशुद्धि- अन्तः ७६ श्लो ० ५ ० । आचार्यादिमरणशुद्धि =त्रिरात्र ८० -८२ श्लो० ५ अ ० ]

विषयों का संकलन | १३७ शुद्विदिन= शुद्ध्येत् = श्लो ० ५ ० । ( वर्तमानकाल में वर्णानुसार शुद्धि की व्यवस्था न रहने से दूसरी जाति में घुसने के लिये बड़ी सुविधा हुई ) शुद्विविशेष=न ८४-८ श्लो० ५ ० । ६१ श्लो० ५०। प्रेतक्रियानिषेध=वृथा ८३-२० श्लो० ५ ० । शवनिर्हरणद्वार= दक्षिणेन १२ श्लो० ५ अ० । सद्यः शौच=न ६३-६६ श्लो० ५ ० । प्रसपिण्ड -प्रेतशुद्धि=एतद्बो १०० - १०४ श्लो० ५ ० । शुद्धि हेतु =ज्ञानं १०५ श्लो ०५० । १०७ - १०६ श्लो ० ५ च ०| अर्थशौच सर्वेषा १०६ श्लो० ५ ० । नानाविधशौच- १४१-१४५ श्लो० ५ ० । प्रायश्चित्त= श्रकुर्धन् ४४-४७ श्लो० ११ अ० । महापातकादि ब्रह्म ५५ -७२ श्लो० ११ अ० । महापातकादिप्रायश्चित्त =ब्रह्महा७३- १३१ श्लो० ११०। नानाविधहिंसाप्रायश्चित्त=मार्जार १३२ - १४६ श्लो० ११ अ० अभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्त - प्रज्ञानाद् १४७ - १६२श्लो० ११० नानाविधस्तेयप्रायश्चित्त धान्यान्न १६३-१७० श्लो० ११० अगम्यागमनप्रायश्चित्त=गुरु १७१ - १७६श्लो० ११० । १७६ १८० श्लो० ११ अ० । संसर्गिप्रायश्चित्त=संवत्सरेण १८१-१८६ श्लो० ११० । ग्राह्याग्राह्यत्र्यवस्था =एन १६० - १६१ श्लो० ११० । नानाविधप्रायश्चित्त =येषां १०२-२०० श्लो० ११ अ० ।” प्रायश्चित्तकल्पना= अनुक्क २१० श्लो० ११ अ० । देवब्राह्मणस्वहरणप्रायश्चित्त देवस्त्रं २६-२७श्लो०११ अ०। गुप्तप्रायश्चिन्त=अत २४८ - २६६ श्लो० ११ थ० |

१३८ मनुस्मृति |

( प्रजापति का दृष्टान्त ) पापचिह्न =इह ४८-५३ श्लो० ११ अ० । १-२ श्लो० १२ अ० | ५२–८१ श्लो० १२ श्र० । वानप्रस्थ=एवं १ - ३२ श्लो० ६ ० । संन्यास = चतुर्थ ३३-८६ श्लो० ६ ० । ४-३७ श्लो० ६ अ० [ ८८-१०० श्लो० २ अ० । १०-५१ श्लो० १२ श्र० | ८२-६४ श्लो० १२ श्र० । ६७-१०४ श्लो० १२ ० | ११८-१२६ श्लो० १२ अ० । मनुस्मृति के श्लोकों की संख्या-- १ = ११६ २= २४६ ३ =२८६ ४=२६० - ५ = १६३ ६- २७ ७= २२६ ८=४२० २ = ३३६ १० = १३१ ११ =२६६ १२ = १२६ पुसल्या=२६८५