श्रीगणेशाय नमः।
शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 1011–1020
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1011–1020
पृष्ठ 1011
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २७ ] वायवीयसहिता ( उत्तरखण्ड ) ९९ ७ वा विहिताः कनिष्ठाङ्गुलिसम्मिताः । दशाङ्गुला वालाभे होतव्याः सकला चाहिये । दस अंगुल लम्बी समिधाएँ भी हवनके लिये प्रादेशमात्रा अपि ॥ ३० विहित हैं । उनकी मोटाई कनिष्ठिका अंगुलिके समान होनी चाहिये अथवा प्रादेशमात्र ( अँगूठेसे लेकर तर्जनीपर्यन्त ) लम्बी समिधाएँ उपयोगमें लानी चाहिये । यदि उपयुक्त समिधाएँ न मिलें तो जो मिल सकें, उन सबका ही हवन करना चाहिये ॥ २८–३० ॥ दुर्वापत्रसमाकारां चतुरङ्गुलमायताम् । समिधा - हवनके बाद घीकी आहुति दे । दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः ॥ ३१ घीकी धारा दूर्वादलके समान पतली और चार
लाजांस्तथा सर्वपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा ।
सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे ॥
दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा ।
होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम् ॥
स्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्स्रुचा शेषात्करेण वा ।
तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा ॥
द्रव्येणैकेन वालाभे जुहुयात् श्रद्धया पुनः ।
प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मन्त्रयित्वाहुतित्रयम् ॥
ततो होमावशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम् ।
निधाय पुष्पं तस्याग्रे स्स्रुवेणाधोमुखेन ताम् ॥
सदर्भेण समाच्छाद्य मूलेनाञ्जलिनोत्थितः ।
वौषडन्तेन जुहुयाद्धारां तु यवसम्मिताम् ॥
इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिञ्चेच्च पूर्ववत् । तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम् तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना वागीशीगर्भसम्भूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत् अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः अंगुल लम्बी हो । उसके बाद अन्नकी आहुति देनी चाहिये, जिसका प्रत्येक ग्रास सोलह - सोलह ३२ माशेके बराबर हो । लावा, सरसों, जौ और तिल-इन सबमें घी मिलाकर यथासम्भव भक्ष्य, लेह्य और चोष्यका भी मिश्रण करे तथा इन सबकी यथाशक्ति ३३ दस, पाँच या तीन आहुतियाँ दे अथवा एक ही आहुति दे ॥३१–३३ ॥ स्रुवासे, समिधासे, स्रुक्से अथवा हाथसे आहुति ३४ देनी चाहिये । उसमें भी दिव्य तीर्थसे अथवा ऋषितीर्थसे आहुति देनेका विधान है; यदि उपर्युक्त सभी द्रव्य न मिलें तो किसी एक ही द्रव्यसे श्रद्धापूर्वक आहुति देनी ३५ चाहिये । प्रायश्चित्तके लिये मन्त्रसे अभिमन्त्रित करके तीन आहुतियाँ दे ॥ ३४-३५ ॥ फिर होमावशिष्ट घृतसे स्रुक्को भरकर उसके ३६ अग्रभागमें फूल रखकर उसे दर्भसहित अधोमुख स्रुवासे ढक दे । इसके बाद खड़ा हो उसे अंजलिमें लेकर ' ओं नमः शिवाय वौषट् ' का उच्चारण करके ३७ जौके तुल्य घीकी धाराकी आहुति दे ॥ ३६-३७ ॥ इस प्रकार पूर्णाहुति करके अग्निमें पूर्ववत् ॥ ३८ जलका छींटा दे । तत्पश्चात् देवेश्वर शिवका विसर्जन करके अग्निकी रक्षा करे । फिर अग्निका भी विसर्जन । करके भावनाद्वारा नाभिमें स्थापित करके नित्य यजन करे ॥ ३८ ॥
अथवा शिवशास्त्रमें बतायी हुई पद्धतिके ॥ ३ ९ गर्भसे प्रकट हुए अग्निदेवको अनुसार वागीश्वरीके संस्कार करके उनका पूजन करे ॥ लाकर विधिवत् करके सब ओरसे परिधियों का ॥ ४० फिर समिधाका करे । इसके आधान बाद वहाँ दो - दो पात्र रखकर निर्माण शोधन करे । शिवका यजन करके प्रोक्षणीपात्रका ।
पृष्ठ 1012
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९९ ८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २७ संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्य तानि तदम्भसा ॥ ४१ | उस पात्रके जलसे पूर्वोक्त वस्तुओंका प्रोक्षण करके | जलसे भरे हुए प्रणीतापात्रको ईशानकोणमें रखे प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्यापूरितं जलैः । संस्कार - तकका सारा कार्य करके स्रुक् और । घीके आज्यसंस्कारपर्यन्तं कृत्वा संशोध्य स्रुक्स्रुवौ ॥ ४२ संशोधन करे ॥३ ९ –४२ ॥ सुवाका गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः । तदनन्तर पिता शिवद्वारा माता वागीश्वरीके कृत्वा पृथक् पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत् ॥ ४३ गर्भाधान, पुंसवन और सीमन्तोन्नयन - संस्कार [ की भावना त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृङ्गं द्विशीर्षकम् मधुपिङ्गं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम् ॥
रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषणभूषितम् ।
सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम् ॥
शक्तिमन्तं स्रुक्स्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे ।
तोमरं तालवृन्तं च घृतपात्रं तथेतरैः ॥
जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत् ।
नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् ॥
शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरःसरम् ।
पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम् ॥
आप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु ।
आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः ॥
रमित्यनेन बीजेन परिषिञ्चेत्ततः परम् ।
ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च ॥
तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम् ।
धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित् ॥
साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च ।
कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा ॥
सम्पूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णान्तमाचरेत् । | करके प्रत्येक संस्कारके निमित्त पृथक् - पृथक् आहुति ] और गर्भसे अग्निके उत्पन्न होनेकी भावना करे । उनके दे । । तीन पैर, सात हाथ, चार सींग और दो मस्तक हैं । ४४ मधुके समान पिंगल - वर्णवाले तीन नेत्र हैं । सिरपर जटाजूट और चन्द्रमाका मुकुट है ॥ ४३-४४ ॥ उनकी अंगकान्ति लाल है । लाल रंगके ही ४५ वस्त्र, चन्दन, माला और आभूषण उनकी शोभा बढ़ाते हैं । सब लक्षणोंसे सम्पन्न, यज्ञोपवीतधारी तथा त्रिगुण मेखलासे युक्त हैं । उनके दायें हाथोंमें शक्ति, ४६ स्रुक् और स्रुवा है तथा बायें हाथोंमें तोमर, ताड़का पंखा और घीसे भरा हुआ पात्र है॥४५-४६ ॥ इस आकृतिमें उत्पन्न हुए अग्निदेवका ध्यान करके ४७ उनका ‘ जातकर्म ' संस्कार करे । तत्पश्चात् नालच्छेदन करके सूतककी शुद्धि करे । फिर आहुति देकर उस ४८ शिवसम्बन्धी अग्निका रुचि नाम रखे । इसके बाद माता-पिताका विसर्जन करके चूडाकर्म और उपनयन आदिसे लेकर आप्तोर्यामपर्यन्त संस्कार करे । * तत्पश्चात् घृतधारा ४ ९ आदिका होम करके स्विष्टकृत् होम करे ॥ ४७–४९ ॥ इसके बाद ' रं ' बीजका उच्चारण करके अग्निपर ५० जलका छींटा डाले । फिर ब्रह्मा, विष्णु, शिव, ईश, लोकेश्वरगण और उनके अस्त्रोंका सब ओर क्रमशः पूजन करके धूप, दीप आदिकी सिद्धिके लिये ५१ अग्निको अलग निकालकर कर्मविधिका ज्ञाता पुरुष पुनः घृतयुक्त पूर्वोक्त होम - द्रव्य तैयार करके अग्निमें आसनकी कल्पना ( भावना ) करे और उसपर पूर्ववत् ५२ महादेव और महादेवीका आवाहन, पूजन करके पूर्णाहुतिपर्यन्त सब कार्य सम्पन्न करे ॥ ५०–५२३ ॥ * उपनयनसे आप्तोर्यामपर्यन्त संस्कारोंकी नामावली इस प्रकार है - उपनयन, व्रतबन्ध, समावर्तन, विवाह उपाकर्म, उत्सर्जन, ( सात पाकयज्ञ- ) हुत, प्रहुत, आहुत, शूलगव, बलिहरण, प्रत्यवरोहण,, हविर्यज्ञ - संस्था– ) अग्न्याधान, अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमास, चातुर्मास्य, आग्रयणेष्टि, निरूढपशुबन्ध अष्टकाहोम, ( सात संस्था- ) अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, षोडशी, वाजपेय, सौत्रामणि, ( सात सोमयज्ञ-, अतिरात्र, आप्तोर्याम ।
पृष्ठ 1013
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २७ ] वायवीयसंहिता ( उत्तरखण्ड ) ९९९ स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकमें शिवार्पणम् ॥ ५३ । अथवा अथवा अपने आश्रमके लिये शास्त्र - विहित अग्निहोत्रकर्म करके उसे भगवान् शिवको समर्पित करे । शिवाश्रमी पुरुष इन सब बातोंको समझकर बुद्धा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः । होमकर्म करे । इसके लिये दूसरी कोई विधि नहीं है । शिवाग्नेर्भस्म संग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा ॥ ५४ | शिवाग्निका भस्म संग्रहणीय है । अग्निहोत्रकर्मका भस्म भी संग्रह करनेके योग्य है ॥ ५३-५४ ॥ वैवाहाग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगन्धि च । वैवाहिक अग्निका भस्म भी जो परिपक्व, कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत् ॥ ५५ पवित्र एवं सुगन्धित हो, संग्रह करके रखना चाहिये । कपिला गायका वह गोबर, जो गिरते समय आकाशमें ही दोनों हाथोंपर रोक लिया गया हो, उत्तम माना गया है । वह यदि अधिक गीला वा अधिक कड़ा न हो, न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम् । दुर्गन्धयुक्त और सूखा हुआ न हो तो अच्छा माना गया उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि ॥५६ है । यदि वह पृथ्वीपर गिर गया हो तो उसमेंसे ऊपर
पिण्डीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमन्त्रतः ।
अपक्वमतिपक्वं च संत्यज्य भसितं सितम् ॥
आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिःक्षिपेत् ।
तैजसं दारवं वापि मृण्मयं शैलमेव च ॥
अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् ।
समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निःक्षिपेत् ॥
प्रस्थितो भस्म गृह्णीयात् स्वयं चानुचरोऽपि वा ।
न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत् ।
न संस्पृशेच्च नीचाङ्गैर्नीपेक्षेत न लंघयेत् ॥
तस्माद्धसितमादाय विनियुञ्जीत मन्त्रतः ।
कालेषूक्तेषु नायोग्येभ्यः प्रदापयेत् ॥
नान्यत्र भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवेऽनुद्वासिते सति उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजायते और नीचेके हिस्सेको त्यागकर बीचका भाग ले ले ॥ ५५-५६ ॥ उस गोबरका पिण्ड बनाकर उसे शिवाग्नि ५७ आदिमें मूल मन्त्रके उच्चारणपूर्वक छोड़ दे । जब वह पक जाय, तब उसे निकाल ले । उसमें जितना अधपका हो, उसको और जो भाग बहुत अधिक पक गया हो, उसको भी त्यागकर श्वेत भस्म ले ले और ५८ उसे घोटकर चूर्ण बना दे । इसके बाद उसे भस्म रखनेके पात्रमें रख दे । भस्मपात्र धातुका, लकड़ीका, मिट्टीका, पत्थरका अथवा और किसी वस्तुका बनवा ले । वह देखनेमें सुन्दर होना चाहिये । उसमें रखे हुए ५ ९ भस्मको धनकी भाँति किसी शुभ, शुद्ध एवं समतल स्थानमें रखे ॥ ५७–५९ ॥ प्रस्थानकालमें स्वयं या सेव्यके द्वारा भस्म ग्रहण करे । किसी अयोग्य या अपवित्रके हाथमें भस्म न दे । ६० नीचे अपवित्र स्थानमें भी न डाले । नीचेके अंगोंसे उसका स्पर्श न करे । भस्मकी न तो उपेक्षा करे और न उसे लाँघे ही । शास्त्रोक्त समयपर उस पात्रसे भस्म लेकर मन्त्रोच्चारणपूर्वक अपने ललाट आदिमें लगाये । उपयोग न करे और न अयोग्य ६१ दूसरे समयमें उसका ॥ व्यक्तियोंके हाथमें उसे दे ॥ ६०-६१ शिवका विसर्जन न हुआ हो, तभी भगवान् भस्म - संग्रह कर ले; क्योंकि विसर्जनके बाद उसपर । अधिकार हो जाता है ॥६२ ॥
॥ ६२ | चण्डका
पृष्ठ 1014
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१००० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २७ कृते पश्चात् शिवशास्त्रोक्तमार्गतः । जब अग्निकार्य सम्पन्न कर लिया जाय अग्निकार्ये शिवशास्त्रोक्त मार्गसे अथवा अपने गृह्यसूत्रमें, तब स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत् ॥ ६३ बतायी | हुई विधिसे बलिकर्म करे । तदनन्तर अच्छी तरह लिपे-न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले । | पुते मण्डलमें विद्यासनको बिछाकर विद्याकोशकी अथ विद्यासनं क्रमात् ॥ ६४ स्थापना करके क्रमशः पुष्प आदिके द्वारा बाक विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्यादिभिः
विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम् ।
तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यैर्गुरुमर्चयेत् ॥ ६५
ततोऽनुपूजयेत् पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान् ।
ततः स्वयं च भुञ्जीत शुद्धमन्नं यथासुखम् ॥ ६६
निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये ।
श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम् ॥ ६७
गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः ।
न तु तत्र शिवोऽस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ६८
भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत् ।
कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः ॥ ६ ९
रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम् ।
शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम् ॥ ७०
भक्ष्यभोज्याम्बरालेपपुष्पमालादिकं तथा ।
मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम् ॥ ७१
ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिः स्वपेत् ।
गृहस्थो भार्यया सार्द्धं तदन्येऽपि तु केवलाः ॥ ७२
प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मन्त्रमाद्यमुदीरयेत् ।
प्रणम्य मनसा देवं साम्बं सगणमव्ययम् ॥ ७३
देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः । ।
शंखादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत् ॥७४ ।
करे ॥ ६३-६४ ॥
विद्याके सामने गुरुका भी मण्डल बनाकर वहाँ श्रेष्ठ आसन रखे और उसपर पुष्प आदिके द्वारा । गुरुकी पूजा करे । तदनन्तर पूजनीय पुरुषोंकी पूजा करे और भूखोंको भोजन कराये । इसके बाद स्वयं सुखपूर्वक शुद्ध अन्न भोजन करे ॥ ६५-६६ ॥ वह अन्न तत्काल भगवान् शिवको निवेदित किया गया हो अथवा उनका प्रसाद हो । उसे आत्मशुद्धिके लिये श्रद्धापूर्वक भोजन करे । जो अन्न चण्डको समर्पित हो, उसे लोभवश ग्रहण न करे । गन्ध और पुष्पमाला आदि जो अन्य वस्तुएँ हैं, उनके लिये भी यह विधि समान ही है अर्थात् चण्डका भाग होनेपर उन्हें ग्रहण नहीं करना चाहिये । वहाँ विद्वान् पुरुष ' मैं ही शिव हूँ ' ऐसी बुद्धि न करे ॥ ६७-६८ ॥ भोजन और आचमन करके शिवका मन - ही - मन चिन्तन करते हुए मूलमन्त्रका उच्चारण करे । शेष समय शिवशास्त्रकी कथाके श्रवण आदि योग्य कार्योंमें बिताये । रातका प्रथम प्रहर बीत जानेपर मनोहर पूजा करके शिव और शिवाके लिये एक परम सुन्दर शय्या प्रस्तुत करे ॥ ६ ९ -७० ॥ उसके साथ ही भक्ष्य, भोज्य, वस्त्र, चन्दन और पुष्पमाला आदि भी रख दे । मनसे और क्रियाद्वारा भी सब सुन्दर व्यवस्था करके पवित्र हो महादेवजी और महादेवीके चरणोंके निकट शयन करे । यदि उपासक गृहस्थ हो तो वह वहाँ अपनी पत्नीके साथ शयन करे । जो गृहस्थ न हों, वे अकेले ही सोयें ॥ ७१-७२ ॥ उष: काल आया जान सर्वप्रथम मूलमन्त्रका आवर्तन करे और मन - ही - मन पार्वतीदेवी तथा पार्षदसहित अविनाशी भगवान् शिवको प्रणाम करके देशकालोचित कार्य तथा शौच आदि कृत्य पूर्ण करे । फिर यथाशक्ति शंख आदि वाद्योंकी दिव्य
पृष्ठ 1015
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २८ । सहिता ( उत्तरखण्ड ) १००१ ततस्तत्समयोन्निद्वैः पुष्पैरतिसुगन्धिभिः । ध्वनियोंसे महादेव और महादेवीको जगाये । इसके बाद उस समय खिले हुए परम सुगन्धित पुष्पोंद्वारा निर्वर्त्य शिवयोः पूजां शिवा और शिवकी पूजा करके पूर्वोक्त कार्य आरम्भ
प्रारभेत पुरोदितम् ॥ ७५ । करे ॥ ७३–७५ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे अग्निकार्यवर्णनं ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
अग्निकार्यवर्णन नामक सत्ताईसवाँ अध्याय उत्तरखण्डमें पूर्ण हुआ ॥ २७ ॥
अथाष्टाविंशोऽध्यायः शिवाश्रमसेवियोंके लिये नित्य नैमित्तिक कर्मकी विधिका वर्णन उपमन्युरुवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवाश्रमनिषेविणाम् ।
शिवशास्त्रोक्तमार्गेण नैमित्तिकविधिक्रमम् ॥
सर्वेष्वपि च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि ।
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तथा पर्वणि च क्रमात् ॥
अयने विषुवे चैव ग्रहणेषु विशेषतः ।
कर्तव्या महती पूजा ह्यधिका वापि शक्तितः ॥
मासि मासि यथान्यायं ब्रह्मकूर्चं प्रसाध्य तु ।
स्नापयित्वा शिवं तेन पिबेच्छेषमुपोषितः ॥
ब्रह्महत्यादिदोषाणामतीव महतामपि ।
निष्कृतिर्ब्रह्मकूर्चस्य पानान्नान्या विशिष्यते ॥
पौषे तु पुष्यनक्षत्रे कुर्यान्नीराजनं विभोः ।
माघे मघाख्ये नक्षत्रे प्रदद्याद् घृतकंबलम् ॥
फाल्गुने चोत्तरान्ते वै प्रारभेत महोत्सवम् ।
चैत्रे चित्रापौर्णमास्यां दोलां कुर्याद्यथाविधि ॥
वैशाख्यां तु विशाखायां कुर्यात्पुष्पमहालयम् ।
ज्येष्ठे मूलाख्यनक्षत्रे शीतकुम्भं प्रदापयेत् ॥
आषाढे चोत्तराषाढे पवित्रारोपणं तथा ।
श्रावणे प्राकृतान्यानि मण्डलानि प्रकल्पयेत् ॥
श्रविष्ठाख्ये तु नक्षत्रे प्रौष्ठपद्यां ततः परम् । उपमन्यु बोले – [ हे कृष्ण! ] अब मैं शिवाश्रमका सेवन करनेवालोंके लिये शिवशास्त्रमें कथित मार्गसे १ नैमित्तिकविधिक्रमका वर्णन करूँगा ॥ १ ॥
सभी मासोंमें दोनों ही पक्षोंकी अष्टमी, चतुर्दशी २ तिथियों तथा पर्वके अवसरपर, अयनमें, विषुवकालमें तथा विशेषकर ग्रहणोंमें अधिक रूपमें अथवा अपने सामर्थ्यके ३ अनुसार शिवकी महापूजा करनी चाहिये ॥ २-३ ॥ व्रतीको चाहिये कि प्रत्येक मासमें विधिके ४ अनुसार ब्रह्मकूर्च बनाकर उससे शिवजीको स्नान कराकर शेष [ ब्रह्मकूर्च ] -का पान करे । बहुत बड़े ब्रह्महत्या आदि पापोंकी भी निष्कृति ब्रह्मकूर्चके पानसे हो जाती है, कुछ भी निष्कृति शेष नहीं रह जाती है॥४-५ ॥ पौष महीनेमें पुष्य नक्षत्रमें शिवजीका नीराजन ६ करे और माघ महीनेमें मघा नामक नक्षत्रमें घृत तथा कम्बलका दान करे । फाल्गुनमासमें उत्तराफाल्गुनी-युक्त पूर्णिमाके दिन महोत्सवका प्रारम्भ करे और ७ चैत्रमासमें चित्रानक्षत्रयुक्त पूर्णिमाको यथाविधि दोलनोत्सव करे ॥ ६-७ ॥ वैशाखमासमें विशाखानक्षत्रमें पुष्पमहालय ८ करना चाहिये । ज्येष्ठमासमें मूल [ ज्येष्ठा ] -संज्ञक नक्षत्रमें शीतलजलयुक्त कुम्भका दान करना चाहिये । आषाढ़मासमें उत्तराषाढ़ानक्षत्रमें पवित्रारोपण करना और सावन महीनेमें श्रविष्ठा ( श्रवण ) नामक ९ चाहिये अन्य प्राकृत मण्डल बनाने चाहिये । उसके नक्षत्रमें बाद भाद्रपदमासकी पूर्णिमाको पूर्वाषाढ़ा नक्षत्रयुक्त
पृष्ठ 1016
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१००२ प्रोक्षयेच्च जलक्रीडां पूर्वाषाढाश्रये दिने आश्वयुज्यां ततो दद्यात्पायसं च नवौदनम् अग्निकार्यं च तेनैव कुर्यात् शतभिषग्दिने कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे दद्याद्दीपसहस्रकम् मार्गशीर्षे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेत् शिवम्
अशक्तस्तेषु कालेषु कुर्यादुत्सवमेव वा ।
आस्थानं वा महापूजामधिकं वा समर्चनम् ॥
आवृत्तेऽपि च कल्याणे प्रशस्तेष्वपि कर्मसु ।
दौर्मनस्य दुराचारे दुःस्वप्ने दुष्टदर्शने ॥
उत्पाते वाशुभेऽन्यस्मिन् रोगे वा प्रबलेऽथवा ।
स्नानपूजाजपध्यानहोमदानादिकाः क्रियाः ॥
निमित्तानुगुणाः कार्याः पुरश्चरणपूर्विकाः ।
शिवानले च विहते पुनः सन्धानमाचरेत् ॥
य एवं शर्वधर्मिष्ठो वर्तते नित्यमुद्यतः ।
तस्यैकजन्मना मुक्तिं प्रयच्छति महेश्वरः ॥
एतद्यथोत्तरं कुर्यात् नित्यनैमित्तिकेषु यः ।
दिव्यं श्रीकण्ठनाथस्य स्थानमाद्यं स गच्छति ॥
तत्र भुक्त्वा महाभोगान् कल्पकोटिशतं नरः ।
कालान्तरे च्युतस्तस्मादौमं कौमारमेव च ॥
सम्प्राप्य वैष्णवं ब्राह्मं रुद्रलोकं विशेषतः ।
तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान्यथोदितान् ॥
पुनश्चोर्ध्वं गतस्तस्मादतीत्य स्थानपञ्चकम् ।
श्रीकण्ठाज्ज्ञानमासाद्य तस्मात् शैवपुरं व्रजेत् ॥
अर्द्धचर्यारतश्चापि द्विरावृत्त्यैवमेव तु ।
पश्चाज्ज्ञानं समासाद्य शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥
अर्द्धार्द्धचरितो यस्तु देही देहक्षयात्परम् ।
अण्डान्तं वोर्ध्वमव्यक्तमतीत्य भुवनद्वयम् ॥
सम्प्राप्य पौरुषं रौद्रस्थानमद्रीन्द्रजापतेः । अनेकयुगसाहस्त्रं भुक्त्वा भोगाननेकधा श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २८ ॥ १० । दिनमें [ मन्त्रोंसे प्रोक्षण एवं ] जलविहार करवाना । । चाहिये । तदनन्तर आश्विनमासकी पूर्णिमाको | तथा नये चावलका भात निवेदित कर, पुन: उसीसे खीर ॥ ११ शतभिषानक्षत्रमें हवन करे ॥ ८-११ ॥ । कृत्तिकानक्षत्रयुक्त कार्तिकमासमें हजार ॥ १२ दीपोंका दान करना चाहिये । मार्गशीर्ष ( अगहन | मासमें आर्द्रानक्षत्रमें घृतसे शिवजीको स्नान ) -कराना चाहिये ॥ १२ ॥
यदि उन समयोंमें यह सब करनेमें असमर्थ हो १३ तो उत्सव, सभा, महापूजा अथवा अधिक अर्चन, करे । घरमें [ विवाहादि ] मांगलिक कृत्य होनेपर, | प्रशस्त कर्मोंमें, मनके दुखी होनेपर, दुराचारमें, दुःस्वजमें, १४ दुष्टोंका दर्शन होनेपर, उपद्रव उपस्थित होनेपर, अन्य अशुभ निमित्त होनेपर अथवा प्रबल रोग होनेपर १५ स्नान - पूजा - जप - ध्यान- होम - दान आदि क्रियाएँ उद्देश्यके अनुसार पुरश्चरणपूर्वक करे । संस्कृत शिवाग्निमें पुनः १६ सन्धान [ होमादि ] करे ॥ १३ – १६ ॥ जो मनुष्य इस प्रकार सावधान होकर नित्य शिवधर्मपरायण रहता है, उसे महेश्वर एक ही जन्ममें १७ मुक्ति प्रदान कर देते हैं । जो नित्यनैमित्तिक कर्मोंमें इसे यथोचित रूपसे करता है, वह श्रीकण्ठनाथके दिव्य १८ आदिलोकको जाता है । मनुष्य वहाँपर सौ करोड़ कल्पोंतक महान् सुखोंको भोगकर कुछ समय बाद वहाँसे लौटकर १ ९ उमा, कुमार ( कार्तिकेय ), विष्णु, ब्रह्मा तथा विशेष रूपसे रुद्रके लोकोंको प्राप्त करता है और वहाँपर दीर्घकालतक निवास करके यथोक्त भोगोंको भोगकर २० पुनः उन पाँचों स्थानोंको पार करके उससे भी ऊपर चला जाता है और वहाँ श्रीकण्ठसे ज्ञान प्राप्तकर व वहाँसे २१ शिवलोक चला जाता है ॥ १७–२१ ॥ इन अनुष्ठानोंका आधा करनेवाला भी इसकी दो २२ आवृत्तिसे ही बादमें ज्ञान प्राप्तकर शिवसायुज्य पा जाता है । जो मनुष्य उसके आधेका भी आधा अनुष्ठान करता है, २३ वह शरीरक्षय [ के अनन्तर ] ब्रह्माण्ड अथवा ऊपरके दो अव्यक्त भुवनोंको पारकर पार्वतीपतिके पौरुष रौद्रस्थानको | प्राप्त करके ( वहाँ ) अनेक हजार युगोंतक अनेक प्रकार ॥ २४ सुखोंका उपभोग कर पुनः पुण्यके क्षीण होनेपर पृथ्वीलोक में
पुण्यक्षये क्षितिं प्राप्य कुले महति जायते ।
आकर उच्च कुलमें जन्म लेता है ॥ २२ - २४३ ॥
पृष्ठ 1017
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ९ ] वायवीयसहिता ( उत्तरखण्ड तत्रापि पूर्वसंस्कारवशेन स महाद्युतिः ॥ २५ परित्यज्य शिवधर्मरतो भवेत् । पशुधर्मान् तद्धर्मगौरवादेव ध्यात्वा शिवपुरं व्रजेत् ॥ २६
भोगांश्च विविधान् भुक्त्वा विद्येश्वरपदं व्रजेत् ।
तत्र विद्येश्वरैः सार्द्धं भुक्त्वा भोगान् बहून् क्रमात् ॥ २७ ।
अण्डस्यान्तर्बहिर्वाथ सकृदावर्तते पुनः ।
ततो लब्ध्वा शिवज्ञानं परां भक्तिमवाप्य च ॥ २८
शिवसाधर्म्यमासाद्य न भूयो विनिवर्तते ।
श्चतीव शिवे भक्तो विषयासक्तचित्तवत् ॥ २ ९ ।
शिवधर्मानसौ कुर्वन्नकुर्वन् वापि मुच्यते ।
एकावृत्तो द्विरावृत्तस्त्रिरावृत्तो निवर्तकः ॥ ३०
न पुनश्चक्रवर्ती स्यात् शिवधर्माधिकारवान् ।
तस्मात् शिवाश्रितो भूत्वा येन केनापि हेतुना ॥ ३१
शिवधर्मे मतिं कुर्यात् श्रेयसे चेत्कृतोद्यमः ।
नात्र निर्बन्धयिष्यामो वयं कंचन केनचित् ॥ ३२
निर्बन्धेभ्योऽतिवादेभ्यः प्रकृत्यैतन्न रोचते ।
रोचते वा परेभ्यस्तु पुण्यसंस्कारगौरवात् ॥ ३३
संसारकारणं येषां न प्ररोदुमलं भवेत् ।
प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः ॥ ३४
शिवधर्मेऽधिकुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः ॥ ३५
) १००३ वहाँपर भी महातेजस्वी वह पूर्व संस्कारके कारण पशुधर्मोंका त्याग करके शिवधर्ममें संलग्न रहता है और उस धर्मके प्रभावसे ही शिवका ध्यान करके शिवलोकको जाता है । वहाँ विविध सुखोंको भोगकर विद्येश्वरलोकको जाता है और वहाँ विद्येश्वरोंके साथ क्रमसे अनेक भोगोंको भोगकर ब्रह्माण्डके भीतर अथवा बाहर एक बार फिर लौटता है । तदनन्तर उत्तम भक्ति प्राप्त करके उसीसे शिवज्ञानको सिद्धकर शिवसाधर्म्यकी प्राप्ति करके पुनः संसारमें नहीं आता है ॥ २५–२८३ ॥ जो विषयमें आसक्त चित्तवालोंकी भाँति शिवके प्रति अत्यधिक भक्तिपरायण है, वह शिवधर्मोको करता हुआ अथवा न करता हुआ भी मुक्त हो जाता है, वह एक बार, दो बार अथवा तीन बार जन्म लेकर मुक्ति प्राप्त कर लेता है ॥ २ ९ -३० ॥ शिवधर्मका अधिकारी चक्रकी भाँति बार - बार विभिन्न योनियोंमें भ्रमण नहीं करता है । अतः यदि कोई [ अपने ] कल्याणके लिये प्रयत्नशील हो, तो उसे शिवका आश्रय लेकर जिस किसी भी उपायसे शिवधर्ममें बुद्धि लगानी चाहिये । [ गुरु कहे कि ] हम किसीको अपनी इच्छासे किसी बन्धनमें आबद्ध नहीं करते हैं, दीक्षाविहीन तथा विवाद करनेवालोंको स्वभावतः यह शिवधर्म रुचिकर नहीं लगता, जो पूर्वजन्मकृत पुण्यसंस्कारके गौरवसे युक्त हैं, उन्हें ही [ इस शिवधर्ममें ] रुचि होती है । जो जगत्को सृष्टि आदिका मूल कारण माननेवाले हैं, उनमें यह शिवधर्म आरूढ़ होनेमें समर्थ नहीं हो पाता, अतएव यदि अपना कल्याण अभीष्ट हो तो ऐसे व्यक्तिको उसके स्वभावके अनुरूप गुरु । शिवधर्ममें दीक्षित करे ॥ ३१–३५ ॥ नित्यनैमित्तिकविधिवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे उत्तरखण्डमें ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके पूर्ण हुआ ॥ २८ ॥
नित्यनैमित्तिकविधिवर्णन नामक अट्ठाईसवाँ अध्याय अथैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः काम्यकर्मका वर्णन श्रीकृष्ण बोले- हे भगवन्! मैंने आपके श्रीकृष्ण उवाच मुखसे शिवभक्तोंके लिये शिवद्वारा कही गयी वेदतुल्य भगवंस्त्वन्मुखादेव श्रुतं श्रुतिसमं मया । नित्यनैमित्तिक विधिका श्रवण किया, अब स्वाश्रितानां शिवप्रोक्तं नित्यनैमित्तिकं तथा ॥ १ । प्रामाणिक
पृष्ठ 1018
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २ ९ १००४ । । मैं शिवधर्मके अधिकारियोंका जो भी काम्य कर्म इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवधर्माधिकारिणाम् उसे सुनना चाहता हूँ, आप इस समय उसे बताने है, काम्यमप्यस्ति चेत्कर्म वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥ २ कृपा करें॥१-२ ॥ की उपमन्युरुवाच अस्त्यैहिकफलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तथा ऐहिकामुष्मिकञ्चापि तच्च पञ्चविधं पुनः किञ्चित् क्रियामयं कर्म किञ्चित् कर्म तपोमयम् जपध्यानमयं किञ्चित् किञ्चित् सर्वमयं तथा क्रियामयं तथा भिन्नं होमदानार्चनक्रमात् सर्वशक्तिमतामेव नान्येषां सफलं भवेत् शक्तिश्चाज्ञा महेशस्य शिवस्य परमात्मनः
तस्मात् काम्यानि कर्माणि कुर्यादाज्ञाधरो द्विजः ।
अथ वक्ष्यामि काम्यं हि चेहामुत्र फलप्रदम् ॥
शैवैर्माहेश्वरैश्चैव कार्यमन्तर्बहिः क्रमात् ।
शिवो महेश्वरश्चेति नात्यन्तमिह भिद्यते ॥
यथा तथा न भिद्यन्ते शैवा माहेश्वरा अपि ।
शिवाश्रिता हि ते शैवा ज्ञानयज्ञरता नराः ॥
माहेश्वराः समाख्याताः कर्मयज्ञरता भुवि ।
तस्मादाभ्यन्तरे कुर्युः शैवा माहेश्वरा बहिः ॥
न तु प्रयोगो भिद्येत वक्ष्यमाणस्य कर्मणः ।
परीक्ष्य भूमिं विधिवद् गन्धवर्णरसादिभिः ॥
मनोऽभिलषिते तत्र वितानवितताम्बरे ।
सुप्र महीपृष्ठे दर्पणोदरसंनिभे ॥ ।
उपमन्यु बोले – [ हे कृष्ण! ] कुछ कर्म ऐहिक । फलात्मक अर्थात् इस लोकमें फल देनेवाले हैं और ॥ ३ कुछ आमुष्मिक फलात्मक अर्थात् परलोकमें और | देनेवाले हैं तथा कुछ ऐसे भी हैं, जो इस लोकमें और ॥ ४ परलोकमें — दोनों ही स्थानोंपर फल देनेवाले हैं । ये । कर्म पाँच प्रकारके बताये गये हैं । कुछ क्रियामय कर्म । हैं, कुछ तपोमय कर्म हैं, कुछ जपमय कर्म हैं, कुछ ॥ ५ ध्यानमय कर्म हैं तथा कुछ सर्वमय कर्म हैं । होम, दान तथा अर्चनके भेदसे क्रियामय कर्म क्रमशः [ तीन । । प्रकारके कहे गये ] हैं, ये सब शक्तिमानोंके ही सफल ॥ ६ होते हैं, दूसरोंके नहीं । परमात्मा महेश शिवकी आज्ञा ही शक्ति है, अतः शिवकी आज्ञासे युक्त होकर द्विजको काम्यकर्म करना चाहिये ॥ ३–६१ / २ ॥ ७ [ तदनन्तर शिवाश्रमसेवियोंके लिये नैमित्तिक कर्मकी विधि बताकर उपमन्युजीने कहा – यदुनन्दन! ] अब मैं काम्य कर्मका वर्णन करूँगा, जो इहलोक और परलोकमें भी फल देनेवाला है । शैवों तथा माहेश्वरोंको ८ क्रमशः भीतर और बाहर इसे करना चाहिये । जैसे शिव और महेश्वरमें यहाँ अत्यन्त भेद नहीं है, उसी प्रकार शैवों और माहेश्वरोंमें भी अधिक भेद नहीं है । जो ९ मनुष्य शिवके आश्रित रहकर ज्ञानयज्ञमें तत्पर होते हैं, वे शैव कहलाते हैं और जो शिवाश्रित भक्त भूतलपर कर्मयज्ञमें संलग्न रहते हैं, वे महान् ईश्वरका यजन करनेके कारण माहेश्वर कहे गये हैं । इसलिये ज्ञानयोगी १० शैवोंको अपने भीतर [ भावनाद्वारा ] कर्मका अनुष्ठान करना चाहिये और कर्मपरायण माहेश्वरोंको बाहर [ विहित द्रव्यों तथा उपकरणोंद्वारा ] उस [ कर्मयज्ञ ] -का सम्पादन करना चाहिये । आगे बताये जानेवाले कर्मके प्रयोगमें उनके लिये कोई भेद नहीं है॥७–१०१ / २ ॥ ११ गन्ध, वर्ण और रस आदिके द्वारा विधिपूर्वक भूमिकी परीक्षा करके मनोभिलषित स्थानपर आकाशमें चँदोवा तान दे और उस स्थानको भलीभाँति लीप-१२ प्राचीमुत्पादयेत्पूर्वं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना।मार्गसे । पोतकर दर्पणके समान स्वच्छ बना दे । तत्पश्चात् शास्त्रोक्त एकहस्तं द्विहस्तं वा मण्डलं वहाँ पहले पूर्वदिशाकी कल्पना करे । उस दिशा में परिकल्पयेत् ॥ १३ । एक या दो हाथका मण्डल बनाये ॥ ११–१३ ॥
पृष्ठ 1019
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ९ ] वायवीयसहिता ( उत्तरखण्ड
आलिखेद्विमलं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् ।
रत्नहेमादिभिश्चणैर्यथासम्भवसम्भृतैः ॥
पञ्चावरणसंयुक्तं बहुशोभासमन्वितम् ।
दलेषु सिद्धयः कल्प्याः केसरेषु सशक्तिकाः ॥
रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिदलतः क्रमात् ।
कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः ॥
स्कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम् ।
कर्णिकोपरि चाग्नेयं मण्डलं सौरमैन्दवम् ॥
शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमतः परम् ।
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमान्वितम् ॥
पञ्चावरणसंयुक्तं पूजयेदम्बया सह ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम् ॥
विद्युद्वलयसङ्काशजटामुकुटभूषितम् शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखांबुजम् ॥ रक्तपद्मदलप्रख्यपादपाणितलाधरम् सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वाभरणभूषितम् ॥
दिव्यायुधवरैर्युक्तं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम् ॥
अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम् त्रिलोचनारविंदाढ्यं कृतबालेन्दुशेखरम् ) १००५ उस मण्डलमें सुन्दर अष्टदल कमल अंकित १४ । करे । कमलमें कर्णिका भी होनी चाहिये । यथासम्भव संचित रत्न और सुवर्ण आदिके चूर्णसे उसका निर्माण करे । वह अत्यन्त शोभायमान और पाँच आवरणोंसे १५ युक्त हो । कमलके आठ दलोंमें पूर्वादि क्रमसे अणिमा आदि आठ सिद्धियोंकी कल्पना करे तथा उनके केसरोंमें शक्तिसहित वामदेव आदि आठ रुद्रोंको १६ पूर्वादि दलके क्रमसे स्थापित करे । कमलकी कर्णिकामें वैराग्यको स्थान दे और बीजोंमें नवशक्तियोंकी स्थापना करे ॥ १४–१६ ॥ कमलके कन्दमें शिवसम्बन्धी धर्म और नालमें १७ शिवसम्बन्धी ज्ञानकी भावना करे । कर्णिकाके ऊपर अग्निमण्डल, सूर्यमण्डल और चन्द्रमण्डलकी भावना करे ॥ १७ ॥
इन मण्डलोंके ऊपर शिवतत्त्व, विद्यातत्त्व और १८ आत्मतत्त्वका चिन्तन करे । सम्पूर्ण कमलासनके ऊपर सुखपूर्वक विराजमान और नाना प्रकारके विचित्र पुष्पोंसे अलंकृत, पाँच आवरणसहित भगवान् शिवका माता पार्वतीके साथ पूजन करे ॥ १८१/२ ॥ १ ९ उनकी अंगकान्ति शुद्ध स्फटिकमणिके समान उज्ज्वल है । वे सतत प्रसन्न रहते हैं । उनकी प्रभा शीतल है । मस्तकपर विद्युन्मण्डलके समान चमकीला जटारूप मुकुट उनकी शोभा बढ़ाता है । वे व्याघ्रचर्म २० धारण किये हुए हैं । उनके मुखारविन्दपर कुछ - कुछ मन्द मुसकानकी छटा छा रही है ॥१ ९ -२० ॥ उनके हाथकी हथेलियाँ और पैरोंके तलवे २१ लाल कमलके समान अरुण प्रभासे उद्भासित हैं । वे भगवान् शिव समस्त शुभलक्षणोंसे सम्पन्न और सब प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित हैं । उनके हाथोंमें उत्तमोत्तम दिव्य आयुध शोभा पा रहे हैं और अंगोंमें २२ दिव्य चन्दनका लेप लगा हुआ है । उनके पाँच मुख और दस भुजाएँ हैं । अर्धचन्द्र उनकी शिखाके मणि हैं ॥ २१-२२ ॥ उनका पूर्ववर्ती मुख प्रात: कालके सूर्यकी भाँति प्रभासे उद्भासित एवं सौम्य है । उसमें ' तीन अरुण नेत्ररूपी कमल खिले हुए हैं तथा सिरपर बालचन्द्रमांका
।
॥ २३ । मुकुट शोभा पाता है ॥ २३ ॥
पृष्ठ 1020
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१००६
दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम् ।
भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम् ॥ २४
दंष्ट्राकरालं दुर्द्धर्षं स्फुरिताधरपल्लवम् ।
उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् ॥ २५
सविलासं त्रिनयनं चन्द्राभरणशेखरम् ।
पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम् ॥ २६
चन्द्ररेखाधरं सौम्यं मंदस्मितमनोहरम् ।
पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिंदुरेखासमुज्ज्वलम् ॥ २७
अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम् ।
दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम् ॥ २८
सव्ये च नागनाराचघण्टापाशांकुशोज्ज्वलम् ।
निवृत्त्या जानुसंबद्धमानाभेश्च प्रतिष्ठया ॥ २ ९
आकंठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शान्तया ।
तदूर्ध्वं शान्त्यतीताख्यकलया परया तथा ॥ ३०
पञ्चाध्वव्यापिनं साक्षात्कलापञ्चकविग्रहम् ।
ईशानमुकुटं देवं पुरुषाख्यं पुरातनम् ॥ ३१
अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम् ।
सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम् ॥ ३२ ।
[ अ ० २ ९ दक्षिणमुख नील जलधरके समान श्याम प्रभासे भासित होता है । उसकी भौंहें टेढ़ी हैं । वह देखने । भयानक है । उसमें गोलाकार लाल - लाल आँखें में । दृष्टिगोचर होती हैं । दाढ़ोंके कारण वह मुख विकराल जान पड़ता है । उसका पराभव करना किसीके काल भी कठिन है । उसके अधरपल्लव फड़कते रहते हैं । उत्तरवर्ती मुख मूँगेकी भाँति लाल है । काले - काले । । केशपाश उसकी शोभा बढ़ाते हैं । उसमें विभ्रमविलाससे | युक्त तीन नेत्र हैं और उसका मस्तक अर्द्धचन्द्रमय मुकुटसे विभूषित है । भगवान् शिवका पश्चिम मुख पूर्ण चन्द्रमाके समान उज्ज्वल तथा तीन नेत्रोंसे प्रकाशमान है । उसका मस्तक चन्द्रलेखाकी शोभा धारण करता है । वह मुख देखनेमें सौम्य है और मन्द मुसकानकी शोभासे उपासकोंके मनको मोहे लेता है । उनका पाँचवाँ मुख स्फटिकमणिके समान निर्मल, चन्द्रलेखासे समुज्ज्वल, अत्यन्त सौम्य तथा तीन प्रफुल्ल नेत्रकमलोंसे प्रकाशमान है । २४ – २७३ ॥ भगवान् शिव अपने दाहिने हाथोंमें शूल, परशु, वज्र, खड्ग और अग्नि धारण करके उन सबकी प्रभासे प्रकाशित होते हैं तथा बायें हाथोंमें नाग, बाण, घण्टा, पाश तथा अंकुश उनकी शोभा बढ़ाते हैं ॥ २८३ ॥
पैरोंसे लेकर घुटनोंतकका भाग निवृत्तिकलासे सम्बद्ध है । उससे ऊपर नाभितकका भाग प्रतिष्ठाकलासे, कण्ठतकका भाग विद्याकलासे, ललाटतकका भाग शान्तिकलासे और उसके क ऊपरका ऊपरका भाग मा शान्त्यतीताकलासे संयुक्त है ॥२ ९ -३० ॥ इस प्रकार वे पंचाध्वव्यापी तथा साक्षात् पंचकलामय शरीरधारी हैं । ईशानमन्त्र उनका मुकुट है । तत्पुरुषमन्त्र उन पुरातनदेवका मुख है । अघोरमन्त्र हृदय है । वामदेवमन्त्र उन महेश्वरका गुह्यभाग है और सद्योजातमन्त्र उनका युगल चरण है । उनकी मूर्ति अड़तीस कलामयी * है ॥ ३१-३२ ॥ * कला, काल, नियति, विद्या, राग, प्रकृति और गुण — ये सात तत्त्व, पंचभूत, पंचतन्मात्रा, दस इन्द्रियाँ, चार अन्तःकरण और तथा पाँच मन्त्रमय शब्द आदि बताया विषय गया — है ये छत्तीस । इन दो तत्त्व तत्त्वोंको हैं । ये सब तत्त्व जीवके शरीरमें होते हैं । परमेश्वरके शरीरको शाक्त ( शक्तिस्वरूप एवं चिन्मय ) जोड़ लेनेसे अड़तीस कलाएँ होती है । समस्त जड़ - चेतन परमेश्वरका स्वरूप होनेसे उनकी मूर्तिको गया है । अड़तीस कलामयी बताया गया है । अथवा पाँच स्वर और तैंतीस व्यंजनरूप होनेसे उनके शरीरको अड़तीस कलामय कहा