श्रीगणेशाय नमः।
शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 1021–1030
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1021–1030
पृष्ठ 1021
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० । यसहिता पञ्चब्रह्ममयं तथा । मातृकामयमीशानं चैव हंसशक्त्या समन्वितम् ॥ ३३ ॐकाराख्यमयं
तथेच्छात्मिकया शक्त्या समारूढाङ्कमंडलम् ।
दक्षिणतो वामतश्च क्रियाख्यया ॥ ३४
ज्ञानाख्यया
तत्त्वत्रयमयं साक्षाद्विद्यामूर्ति सदाशिवम् ।
मूर्ति मूलेन सङ्कल्प्य सकलीकृत्य च क्रमात् ॥ ३५
संपूज्य च यथान्यायमर्घान्तं मूलविद्यया ।
मूर्तिमन्तं शिवं साक्षाच्छक्त्या परमया सह ॥३६
तत्रावाह्य महादेवं सदसद्व्यक्तिवर्जितम् ।
पञ्चोपकरणं कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ ३७
ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह ।
प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात् ॥ ३८
शान्तेन वा तथान्यैश्च वेदमन्त्रैश्च कृत्स्नशः ।
पूजयेत्परमं देवं केवलेन शिवेन वा ॥ ३ ९
पाद्यादिमुखवासान्तं कृत्वा प्रस्थापनं विना ।
पञ्चावरणपूजां तु ह्यारभेत यथाक्रमम् ॥ ४०
( उत्तरखण्ड ) १००७ परमेश्वर शिवका विग्रह मातृका- ( वर्णमाला- ) मय, पंचब्रह्म ( ' ईशानः सर्वविद्यानाम् ' इत्यादि पाँच | मन्त्र ) -मय, प्रणवमय तथा हंसशक्तिसे सम्पन्न है । इच्छाशक्ति उनके अंकमें आरूढ़ है, ज्ञानशक्ति दक्षिणभागमें है तथा क्रियाशक्ति वामभागमें विराजमान है । वे त्रितत्त्वमय हैं । अर्थात् आत्मतत्त्व, विद्यातत्त्व और शिवतत्त्व उनके स्वरूप हैं । वे सदाशिव साक्षात् विद्यामूर्ति हैं । इस प्रकार उनका ध्यान करना चाहिये ॥ ३३-३४१ / २ ॥ | मूलमन्त्रसे मूर्तिकी कल्पना और सकलीकरणकी क्रिया करके मूलमन्त्रसे ही यथोचित रीतिसे [ क्रमशः पाद्य आदि ] विशेषार्घ्यपर्यन्त पूजन करे । फिर पराशक्तिके साथ साक्षात् मूर्तिमान् शिवका पूर्वोक्त मूर्तिमें आवाहन करके सदसद्व्यक्तिरहित परमेश्वर महादेवका गन्धादि पंचोपचारोंसे पूजन करे॥३५–३७ ॥ पाँच ब्रह्ममन्त्रोंसे, छ: अंगमन्त्रोंसे, मातृकामन्त्रसे, प्रणवसे, शक्तियुक्त शिव - मन्त्रसे, शान्त तथा अन्य वेदमन्त्रोंसे अथवा केवल शिवमन्त्रसे उन परम देवका पूजन करे । पाद्यसे लेकर मुखशुद्धिपर्यन्त पूजन सम्पन्न करके इष्टदेवका विसर्जन किये बिना ही क्रमशः पाँच । आवरणोंकी पूजा आरम्भ करे ॥ ३८–४० ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे काम्यकर्मवर्णनं नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ २ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके उत्तरखण्डमें काम्यकर्मवर्णन नामक उनतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २ ९ ॥ अथ त्रिंशोऽध्यायः विस्तृत विधि तथा उक्त विधिसे पूजनकी महिमाका वर्णन आवरणपूजाकी उपमन्यु कहते हैं— [ यदुनन्दन! ] पहले शिवा उपमन्युरुवाच और शिवके दायें और बायें भागमें क्रमशः गणेश तत्रादौ शिवयोः पार्श्वे दक्षिणे वामतः क्रमात् । और कार्तिकेयका गन्ध आदि पाँच [ उपचारों ] -द्वारा गन्धाद्यैरर्चयेत् पूर्वं देवौ हेरंबषण्मुखौ ॥ १ पूजन करे ॥१ ॥
फिर इन सबके चारों ओर ईशानसे लेकर ततो ब्रह्माणि परित ईशानादि यथाक्रमम् । सद्योजातपर्यन्त पाँच ब्रह्ममूर्तियोंका शक्तिसहित क्रमशः सशक्तिकानि सद्यान्तं प्रथमावरणे यजेत् ॥ २ पूजन करे । यह प्रथम आवरणमें किया जानेवाला है । उसी आवरणमें हृदय आदि छः अंगों तथा पूजन शिव और शिवाका अग्निकोणसे लेकर पूर्वदिशापर्यन्त
षडंगान्यपि तत्रैव हृदयादीन्यनुक्रमात् । दिशाओंमें क्रमशः पूजन करे॥२-३ ॥
वाह्नेयादि समर्चयेत् ॥ ३ आठ शिवस्य च शिवायाश्च
पृष्ठ 1022
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३० १००८
तत्र वामादिकान् रुद्रानष्टौ वामादिशक्तिभिः ।
अर्चयेद्वा न वा पश्चात्पूर्वादिपरितः क्रमात् ॥ ४
प्रथमावरणं प्रोक्तं मया ते यदुनंदन ।
द्वितीयावरणं प्रीत्या प्रोच्यते श्रद्धया शृणु ॥ ५
अनन्तं पूर्वदिक्पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः ।
सूक्ष्मं दक्षिणदिक्पत्रे सह शक्त्या समर्चयेत् ॥ ६
ततः पश्चिमदिक्पत्रे सह शक्त्या शिवोत्तमम् ।
तथैवोत्तरदिक्पत्रे चैकनेत्रं समर्चयेत् ॥ ७
एकरुद्रं च तच्छक्तिं पश्चादीशदलेऽर्चयेत् ।
त्रिमूर्तिं तस्य शक्तिं च पूजयेदग्निदिग्दले ॥ ८
श्रीकण्ठं नैर्ऋते पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः ।
तथैव मारुते पत्रे शिखंडीशं समर्चयेत् ॥ ९
द्वितीयावरणे चेज्याः सर्वतश्चक्रवर्त्तिनः ।
तृतीयावरणे पूज्याः शक्तिभिश्चाष्टमूर्तयः ॥ १०
अष्टसु क्रमशो दिक्षु पूर्वादिपरितः क्रमात् ।
भवः शर्वस्तथेशानो रुद्रः पशुपतिस्ततः ॥ ११
उग्रो भीमो महादेव इत्यष्टौ मूर्तयः क्रमात् ।
अनन्तरं ततश्चैव महादेवादयः क्रमात् ।
शक्तिभिः सह संपूज्यास्तत्रैकादशमूर्तयः ॥ १२
महादेवः शिवो रुद्रः शङ्करो नीललोहितः ।
ईशानो विजयो भीमो देवदेवो भवोद्भवः ॥ १३
कपर्दीशश्च कथ्यन्ते तथैकादशशक्तयः ।
तत्राष्टौ प्रथमं पूज्याः वाह्नेयादि यथाक्रमम् ॥ १४
देवदेवः पूर्वपत्रे ईशानं चाग्निगोचरे ।
भवोद्भवस्तयोर्मध्ये कपालीशस्ततः परम् ॥ १५
तस्मिन्नावरणे भूयो वृषेन्द्रं पुरतो यजेत् ।
नंदिनं दक्षिणे तस्य महाकालं तथोत्तरे ॥ १६
शास्तारं वह्निदिक्पत्रे मातृर्दक्षिणदिग्दले ।
गजास्यं नैर्ऋते पत्रे षण्मुखं वारुणे पुनः ॥ १७ ।
वहीं वामा आदि शक्तियोंके साथ वाम आदि आठ स्ट्रॉकी पूर्वादि दिशाओंमें क्रमशः पूजा करे आदि वैकल्पिक है ॥४ ॥
पूजन यदुनन्दन! यह मैंने तुमसे प्रथम आवरणका वर्णन किया है । अब प्रेमपूर्वक दूसरे आवरणका वर्णन किया जाता है, श्रद्धापूर्वक सुनो । पूर्व - दिशावाले दलमें | अनन्तका और उनके वामभागमें उनकी शक्तिका पूजन करे । दक्षिणदिशावाले दलमें शक्तिसहित सूक्ष्मदेवकी पूजा करे॥५-६ ॥ पश्चिमदिशाके दलमें शक्तिसहित शिवोत्तमका उत्तरदिशावाले दलमें शक्तियुक्त एकनेत्रका,, | ईशानकोणवाले दलमें एकरुद्र और उनकी शक्तिका, अग्निकोणवाले दलमें त्रिमूर्ति और उनकी शक्तिका, नैर्ऋत्यकोणके दलमें श्रीकण्ठ और उनकी शक्तिका तथा वायव्यकोणवाले दलमें शक्तिसहित शिखण्डीशका | पूजन करे ॥ ७ – ९ ॥ समस्त चक्रवर्तियोंकी भी द्वितीय आवरणमें ही पूजा करनी चाहिये । तृतीय आवरणमें शक्तियोंसहित अष्टमूर्तियोंका पूर्वादि आठों दिशाओंमें क्रमशः पूजन करे । भव, शर्व, ईशान, रुद्र, पशुपति, उग्र, भीम और महादेव — ये क्रमशः आठ मूर्तियाँ हैं । इसके बाद उसी आवरणमें शक्तियोंसहित महादेव आदि ग्यारह मूर्तियोंकी पूजा करनी चाहिये ॥ १०–१२ ॥ महादेव, शिव, रुद्र, शंकर, नीललोहित, ईशान, विजय, भीम, देवदेव, भवोद्भव तथा कपर्दीश ( या कपालीश ) —ये ग्यारह मूर्तियाँ हैं । इनमेंसे जो प्रथम आठ मूर्तियाँ हैं, उनका अग्निकोणवाले दलसे लेकर पूर्वदिशापर्यन्त आठ दिशाओंमें पूजन करना चाहिये ॥ १३-१४ ॥ देवदेवको पूर्वदिशाके दलमें स्थापित एवं पूजित करे और ईशानका पुनः अग्निकोणमें स्थापन - पूजन करे । फिर इन दोनोंके बीचमें भवोद्भवकी पूजा करे और उन्हींके बाद कपालीश या कपर्दीशका स्थापन-पूजन करना चाहिये । उस तृतीय आवरणमें फिर वृषभराजका पूर्वमें, नन्दीका दक्षिणमें, महाकालका उत्तरमें, शास्ताका अग्निकोणके दलमें, मातृकाओंका दक्षिणदिशाके दलमें, गणेशजीका नैर्ऋत्यकोणके दलमें,
पृष्ठ 1023
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० । वायवीयसहिता
ज्येष्ठां वायुदले गौरीमुत्तरे चंडमैश्वरे ।
शास्तृनन्दीशयोर्मध्ये मुनीन्द्रं वृषभं यजेत् ॥ १८
महाकालस्योत्तरतः पिङ्गलं तु समर्चयेत् ।
शास्तृमातृसमूहस्य मध्ये भृङ्गीश्वरं ततः ॥ १ ९
मातृविघ्नेशमध्ये तु वीरभद्रं समर्चयेत् ।
स्कन्दविघ्नेशयोर्मध्ये यजेद्देवीं सरस्वतीम् ॥ २०
ज्येष्ठाकुमारयोर्मध्ये श्रियं शिवपदार्चिताम् ।
ज्येष्ठागणाम्बयोर्मध्ये महामोटी समर्चयेत् ॥ २१
गणाम्बाचण्डयोर्मध्ये देवीं दुर्गां प्रपूजयेत् ।
अत्रैवावरणे भूय: शिवानुचरसंहतिम् ॥ २२
रुद्रप्रथमभूताख्यां विविधां च सशक्तिकाम् ।
शिवायाश्च सखीवर्गं यजेद्ध्यात्वा समाहितः ॥ २३
एवं तृतीयावरणं वितते पूजिते सति ।
चतुर्थावरणं ध्यात्वा बहिस्तस्य समर्चयेत् ॥ २४
भानुः पूर्वदले पूज्यो दक्षिणे चतुराननः ।
रुद्रो वरुणदिक्पत्रे विष्णुरुत्तरदिग्दले ॥ २५
चतुर्णामपि देवानां पृथगावरणान्यथ ।
तस्याङ्गानि षडेवादौ दीप्ताद्याभिश्च शक्तिभिः ॥ २६
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला क्रमात् ।
अमोघा विद्युता चैव पूर्वादिपरितः स्थिताः ॥ २७
द्वितीयावरणे पूज्याश्चतस्त्रो मूर्तयः क्रमात् ।
पूर्वाद्युत्तरपर्यन्ताः शक्तयश्च ततः परम् ॥ २८
आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः ।
रुद्रो विष्णुश्चैते विवस्वतः ॥ २ ९
अर्को ब्रह्मा तथा
विस्तारा पूर्वदिग्भागे सुतारा दक्षिणे स्थिता ।
बोधनी पश्चिमे भागे आप्यायिन्युत्तरे पुनः ॥ ३०
( उत्तरखण्ड ) १०० ९ कार्तिकेयका पश्चिमदलमें, ज्येष्ठाका वायव्यकोणके दलमें, गौरीका उत्तरदलमें, चण्डका ईशानकोणमें तथा शास्ता एवं नन्दीश्वरके बीचमें मुनीन्द्र वृषभका यजन करे ॥ १५ – १८ ॥ महाकालके उत्तरभागमें पिंगलका, शास्ता और मातृकाओंके बीचमें भृंगीश्वरका, मातृकाओं तथा गणेशजीके बीचमें वीरभद्रका, स्कन्द और गणेशजीके बीचमें सरस्वतीदेवीका, ज्येष्ठा और कार्तिकेयके बीचमें शिवचरणोंकी अर्चना करनेवाली श्रीदेवीका, | ज्येष्ठा और गणाम्बा ( गौरी ) - के बीचमें महामोटीकी पूजा करे ॥ १ ९ –२१ ॥ गणाम्बा और चण्डके बीचमें दुर्गादेवीकी पूजा करे । इसी आवरणमें पुनः शिवके अनुचरवर्गकी पूजा करे । इस अनुचरवर्गमें रुद्रगण, प्रमथगण और भूतगण आते हैं । इन सबके विविध रूप हैं और ये सब-के - सब अपनी शक्तियोंके साथ हैं । इनके बाद एकाग्रचित्त हो शिवाके सखीवर्गका भी ध्यान एवं पूजन करना चाहिये ॥ २२-२३ ॥ इस प्रकार तृतीय आवरणके देवताओंका विस्तारपूर्वक पूजन हो जानेपर उसके बाह्यभागमें चतुर्थ आवरणका चिन्तन एवं पूजन करे ॥ २४ ॥
पूर्वदलमें सूर्यका, दक्षिणदलमें चतुर्मुख ब्रह्माका, पश्चिमदलमें रुद्रका और उत्तर दिशाके दलमें भगवान् विष्णुका पूजन करे । इन चारों देवताओंके भी पृथक्- पृथक् आवरण हैं । इनके प्रथम आवरणमें छहों अंगों तथा दीप्ता आदि शक्तियोंकी पूजा करनी चाहिये ॥ २५-२६ ॥ ४ दीप्ता, सूक्ष्मा, जया, भद्रा, विभूति, विमला, अमोघा और विद्युता- इनकी क्रमशः पूर्व आदि आठ दिशाओंमें स्थिति है । द्वितीय आवरणमें पूर्वसे लेकर उत्तरतक क्रमशः चार मूर्तियोंकी और उनके बाद उनकी शक्तियोंकी पूजा करे ॥ २७-२८ ॥ आदित्य, भास्कर, भानु और रवि - ये चार पूर्वादि चारों दिशाओंमें पूजनीय हैं । मूर्तियाँ क्रमशः अर्क, ब्रह्मा, रुद्र तथा विष्णु — ये चार तत्पश्चात् मूर्तियाँ भी पूर्वादि दिशाओंमें पूजनीय हैं । पूर्वदिशामें | विस्तरा, दक्षिणदिशामें सुतरा, पश्चिमदिशामें बोधिनी
पृष्ठ 1024
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०१० उषां प्रभां तथा प्राज्ञां सन्ध्यामपि ततः परम् ऐशानादिषु विन्यस्य द्वितीयावरणे यजेत्
सोममङ्गारकं चैव बुधं बुद्धिमतां वरम् ।
बृहस्पतिं बृहद्बुद्धिं भार्गवं तेजसां निधिम् ॥
शनैश्चरं तथा राहु केतुं धूम्रं भयङ्करम् । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३० । और उत्तरदिशामें आप्यायिनीकी पूजा करे । ईशानकोणमें । उषाकी, अग्निकोणमें प्रभाकी, नैर्ऋत्यकोणमें प्राज्ञाकी ॥ ३१ ॥ और वायव्यकोणमें संध्याकी पूजा करे । इस
| द्वितीय आवरणमें इन सबकी स्थापना करके विधिवत् तरह पूजा करनी चाहिये ॥२ ९ –३१ ॥ तृतीय आवरणमें सोम, मंगल, बुद्धिमानोंमें ३२ श्रेष्ठ बुध, विशालबुद्धि बृहस्पति, तेजोनिधि शुक्र | शनैश्चर तथा धूम्रवर्णवाले भयंकर राहु - केतुका पूर्वादि , समन्ततो यजेदेतांस्तृतीयावरणे क्रमात् ॥ ३३ दिशाओंमें पूजन करे अथवा द्वितीय आवरणमें द्वादश
अथवा द्वादशादित्यान् द्वितीयावरणे यजेत् ।
तृतीयावरणे चैव राशीन्द्वादश पूजयेत् ॥
सप्तसप्त गणांश्चैव बहिस्तस्य समन्ततः ।
ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्यन्नगानप्सरोगणान् ॥
ग्रामण्यश्च तथा यक्षान्यातुधानांस्तथा हयान् ।
सप्तच्छंदोमयांश्चैव वालखिल्यांश्च पूजयेत् ॥
एवं तृतीयावरणे समभ्यर्च्य दिवाकरम् ।
ब्रह्माणमर्चयेत्पश्चात् त्रिभिरावरणैः सह ॥
हिरण्यगर्भं पूर्वस्यां विराजं दक्षिणे ततः ।
कालं पश्चिमदिग्भागे पुरुषं चोत्तरे यजेत् ॥
हिरण्यगर्भः प्रथमो ब्रह्मा कमलसन्निभः ।
कालो जात्यञ्जनप्रख्यः पुरुषः स्फटिकोपमः ॥
त्रिगुणो राजसश्चैव तामसः सात्त्विकस्तथा ।
चत्वार एते क्रमशः प्रथमावरणे स्थिताः ॥
द्वितीयावरणे पूज्याः पूर्वादिपरितः क्रमात् ।
सनत्कुमारः सनकः सनंदश्च सनातनः ॥
तृतीयावरणे पश्चादर्चयेच्च प्रजापतीन् ।
अष्टौ पूर्वाश्च पूर्वादौ त्रीन् प्राक्पश्चादनुक्रमात् ॥
दक्षो रुचिर्भृगुश्चैव मरीचिश्च तथाङ्गिराः ।
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुरत्रिश्च कश्यपः ॥
वसिष्ठश्चेति विख्याताः प्रजानां पतयस्त्विमे ।
तेषां भार्य्याश्च तैः सार्द्धं पूजनीया यथाक्रमम् ॥
प्रसूतिश्च तथाऽऽकृतिः ख्यातिः सम्भूतिरेव च । आदित्योंकी पूजा करनी चाहिये और तृतीय आवरणमें ३४ द्वादश राशियोंकी॥३२–३४ ॥ उसके बाह्य भागमें सात - सात गणोंकी सब ३५ ओर पूजा करनी चाहिये । ऋषियों, देवताओं, गन्धर्वों, नागों, अप्सराओं, ग्रामणियों, यक्षों, यातुधानों, ३६ सात छन्दोमय अश्वों तथा वालखिल्योंका पूजन करे । इस तरह तृतीय आवरणमें सूर्यदेवका पूजन ३७ करनेके पश्चात् तीन आवरणोंसहित ब्रह्माजीका पूजन करे ॥ ३५–३७ ॥ पूर्वदिशामें हिरण्यगर्भका, दक्षिणमें विराट्का, ३८ पश्चिमदिशामें कालका और उत्तरदिशामें पुरुषका पूजन करे । हिरण्यगर्भ नामक जो पहले ब्रह्मा हैं, उनकी अंगकान्ति कमलके समान है । काल जन्मसे ३ ९ ही अंजनके समान काले हैं और पुरुष स्फटिकमणिके समान निर्मल हैं । त्रिगुण, राजस, तामस तथा सात्त्विक ४० स्वरूपवाले ये चारों पूर्वादि दिशाके क्रमसे प्रथम आवरणमें ही स्थित हैं ॥ ३८–४० ॥ द्वितीय आवरणमें पूर्वादि दिशाओंके दलोंमें ४१ क्रमशः सनत्कुमार, सनक, सनन्दन और सनातनका पूजन करना चाहिये । तत्पश्चात् तीसरे आवरणमें ग्यारह प्रजापतियोंकी पूजा करे । उनमेंसे प्रथम आठका तो पूर्व आदि आठ दिशाओंमें पूजन करे, फिर शेष ४२ तीनका पूर्व आदिके क्रमसे अर्थात् पूर्व, दक्षिण एवं पश्चिममें स्थापन - पूजन करे ॥ ४१-४२ ॥ ४३ दक्ष, रुचि, भृगु, मरीचि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, | क्रतु, अत्रि, कश्यप और वसिष्ठ- ये ग्यारह विख्यात ४४ प्रजापति हैं । इनके साथ इनकी पत्नियोंका भी क्रमशः । पूजन करना चाहिये । प्रसूति, आकूति, ख्याति, सम्भूति,
पृष्ठ 1025
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ] वायवीयसंहिता ( उत्तरखण्ड स्मृतिः क्षमा चैव सन्नतिश्चानसूयका ॥ धृतिः देवमातारुन्धती च सर्वाः खलु पतिव्रताः 1 शिवार्चनरता नित्यं श्रीमत्यः प्रियदर्शनाः ॥
प्रथमावरणे वेदांश्चतुरो वा प्रपूजयेत् ।
इतिहासपुराणानि द्वितीयावरणे पुनः ॥
तृतीयावरणे पश्चाद्धर्मशास्त्रपुरःसराः ।
वैदिक्यो निखिला विद्याः पूज्या एव समन्ततः ॥
। पूर्वादिपुरतो वेदास्तदन्ये तु यथारुचि ।
अष्टधा वा चतुर्धा वा कृत्वा पूजां समन्ततः ॥
एवं ब्रह्माणमभ्यर्च्य त्रिभिरावरणैर्युतम् ।
दक्षिणे पश्चिमे पश्चाद् रुद्रं सावरणं यजेत् ॥
तस्य ब्रह्मषडंगानि प्रथमावरणं स्मृतम् ।
द्वितीयावरणं चैव विद्येश्वरमयं तथा ॥
तृतीयावरणे भेदो विद्यते स तु कथ्यते ।
चतस्त्रो मूर्तयस्तस्य पूज्याः पूर्वादितः क्रमात् ॥
त्रिगुणः सकलो देवः पुरस्ताच्छिवसंज्ञकः ।
राजसो दक्षिणे ब्रह्मा सृष्टिकृत्पूज्यते भवः ॥
तामसः पश्चिमे चाग्निः पूज्यः संहारको हरः ।
सात्त्विकः सुखकृत्सौम्ये विष्णुर्विश्वपतिर्मृडः ॥
एवं पश्चिमदिग्भागे शम्भोः षड्विंशकं शिवम् समभ्यर्य्योत्तरे पार्श्वे ततो वैकुंठमर्चयेत् ॥ ) १०११ ४५ धृति, स्मृति, क्षमा, संनति, अनसूया, देवमाता अदिति तथा अरुन्धती — ये सभी ऋषिपत्नियाँ पतिव्रता, सदा ४६ | शिव - पूजनपरायणा, कान्तिमती और प्रियदर्शना ( परम सुन्दरी ) हैं॥४३–४६ ॥ अथवा प्रथम आवरणमें चारों वेदोंका पूजन करे, ४७ फिर द्वितीय आवरणमें इतिहास - पुराणोंकी अर्चना करे तथा तृतीय आवरणमें धर्मशास्त्रसहित सम्पूर्ण वैदिक ४८ विद्याओंका सब ओर पूजन करना चाहिये ॥ ४७-४८ ॥ चार वेदोंको पूर्वादि चार दिशाओंमें पूजना चाहिये, ४ ९ अन्य ग्रन्थोंको अपनी रुचिके अनुसार आठ या चार भागमें बाँटकर सब ओर उनकी पूजा करनी चाहिये । इस प्रकार ५० दक्षिणमें तीन आवरणोंसे युक्त ब्रह्माजीकी पूजा करके पश्चिममें आवरणसहित रुद्रका पूजन करे ॥ ४ ९ -५० ॥ ईशान आदि पाँच ब्रह्म और हृदय आदि छ: ५१ अंगोंको रुद्रदेवका प्रथम आवरण कहा गया है । द्वितीय आवरण विद्येश्वरमय ' है । तृतीय आवरणमें भेद है । अतः उसका वर्णन किया जाता है । उस ५२ आवरणमें पूर्वादि दिशाओंके क्रमसे [ त्रिगुणादि ] चार मूर्तियोंकी पूजा करनी चाहिये॥५१-५२ ॥ पूर्वदिशामें पूर्णरूप शिव नामक महादेव पूजित ५३ होते हैं, इनकी ' त्रिगुण ' संज्ञा है [ क्योंकि ये त्रिगुणात्मक जगत्के आश्रय हैं ] । दक्षिणदिशामें ' राजस ' पुरुषके नामसे प्रसिद्ध सृष्टिकर्ता ब्रह्माका पूजन किया जाता है, ये ‘ भव ' कहलाते हैं । पश्चिम दिशामें ५४ ' तामस ' पुरुष अग्निकी पूजा की जाती है, इन्हींको संहारकारी ' हर ' कहा गया है । उत्तरदिशामें ' सात्त्विक ' पुरुष सुखदायक विष्णुका पूजन किया जाता है । ये ही विश्वपालक ‘ मृड ' हैं॥५३-५४ ॥ इस प्रकार पश्चिमभागमें शम्भुके शिवरूपका, जो [ पचीस तत्त्वोंका साक्षी ] छब्बीसवाँ तत्त्व - रूप । है, पूजन करके उत्तरदिशामें भगवान् विष्णुका पूजन ५५ करना चाहिये ॥५५ ॥
आठ बतायी गयी है । उनके नाम इस प्रकार हैं- अनन्त, सूक्ष्म, शिवोत्तम, एकनेत्र, १. पाशुपत - दर्शनमें विद्येश्वरोंकी संख्या आदि दिशाओंमें स्थापित करके इनकी पूजा करे । एकरुद्र, त्रिमूर्ति, श्रीकण्ठ और शिखण्डी । इनको क्रमशः पूर्व द्वितीय आवरणमें इन्हींकी पूजा बतायी गयी है । गया है; जो इससे भी परे हैं, वे सर्वसाक्षी परमात्मा २. सांख्योक्त २४ प्राकृत तत्त्वोंके साक्षी जीवको पचीसवाँ तत्त्व कहा शिव छब्बीसवें तत्त्वरूप हैं ।
पृष्ठ 1026
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३० १०१२ पुरस्कृत्वा प्रथमावरणे यजेत् । वासुदेवं अनिरुद्धं दक्षिणतः प्रद्युम्नं पश्चिमे ततः ॥ ५६
सौम्ये सङ्कर्षणं पश्चाद् व्यत्यस्तौ वा यजेदिमौ ।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शुभम् ॥ ५७
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः ।
रामश्चान्यतमः कृष्णो भवानश्वमुखोऽपि च ॥ ५८
तृतीयावरणे चक्रं पूर्वभागे समर्चयेत् ।
नारायणाख्यं याम्येऽस्त्रं क्वचिदव्याहतं यजेत् ॥ ५ ९
पश्चिमे पांचजन्यं च शार्ङ्गं धनुरथोत्तरे ।
एवं त्र्यावरणैः साक्षाद्विश्वाख्यं परमं हरिम् ॥ ६०
महाविष्णुं सदाविष्णुं मूर्त्तीकृत्य समर्चयेत् ।
इत्थं विष्णोश्चतुर्व्यूहक्रमान्मूर्तिचतुष्टयम् ।
पूजयित्वा च तच्छक्तीश्चतस्रः पूजयेत्क्रमात् ॥६१
प्रभामाग्नेयदिग्भागे नैर्ऋते तु सरस्वतीम् ।
गणांबिकां च वायव्ये लक्ष्मीं रौद्रे समर्चयेत् ॥ ६२
एवं भान्वादिमूर्त्तीनां तच्छक्तीनामनन्तरम् ।
पूजां विधाय लोकेशांस्तत्रैवावरणे यजेत् ॥६३
इन्द्रमग्निं यमं चैव निर्ऋतिं वरुणं तथा ।
वायुं सोमं कुबेरं च पश्चादीशानमर्चयेत् ॥ ६४
एवं चतुर्थावरणं पूजयित्वा विधानतः ।
आयुधानि महेशस्य पश्चाद् बाह्ये समर्चयेत् ॥ ६५
श्रीमत् त्रिशूलमैशाने वज्रं माहेन्द्रदिङ्मुखे ।
परशुं वह्निदिग्भागे याम्ये सायकमर्चयेत् ॥ ६६
नैर्ऋते तु यजेत्खड्गं पाशं वारुणगोचरे ।
अंकुशं मारुते भागे पिनाकं चोत्तरे यजेत् ॥ ६७
पश्चिमाभिमुखं रौद्रं क्षेत्रपालं समर्चयेत् ।
1-पञ्चमावरणं चैव सम्पूज्यानन्तरं बहिः ॥ ६८
सर्वावरणदेवानां बहिर्वा पञ्चमेऽथवा ।
पञ्चमे मातृभिः सार्द्धं महोक्षं पुरतो यजेत् ॥ ६ ९ ।
इनके प्रथम आवरणमें वासुदेवको पूर्वमें अनिरुद्धको दक्षिणमें, प्रद्युम्नको पश्चिममें और संकर्षणको , । उत्तरमें स्थापित करके इनकी पूजा करनी चाहिये । । प्रथम आवरण बताया गया । अब द्वितीय शुभ आवरण यह बताया जाता है॥५६-५७ ॥ मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, श्रीराम या तीनों राम, आप श्रीकृष्ण और हयग्रीव - ये द्वितीय । आवरणमें पूजित होते हैं । तृतीय आवरणमें पूर्वभाग में | चक्रकी पूजा करे, दक्षिणभागमें कहीं भी प्रतिहत न होनेवाले नारायणास्त्रका यजन करे, पश्चिममें पांचजन्यका और उत्तरमें शार्ङ्गधनुषकी पूजा करे । इस प्रकार तीन आवरणोंसे युक्त साक्षात् विश्व नामक परम हरि महाविष्णुकी, जो सदा सर्वत्र व्यापक हैं, मूर्तिमें भावना करके पूजा करे । इस तरह विष्णुके चतुर्व्यूहक्रमसे चार मूर्तियोंका पूजन करके क्रमशः उनकी चार शक्तियोंका पूजन करे ॥ ५८–६१ ॥ प्रभाका अग्निकोणमें, सरस्वतीका नैर्ऋत्यकोणमें, गणाम्बिकाका वायव्यकोणमें तथा लक्ष्मीका ईशानकोणमें पूजन करे । इसी प्रकार भानु आदि मूर्तियों और उनकी शक्तियोंका पूजन करके उसी आवरणमें लोकेश्वरोंकी पूजा करे ॥ ६२-६३ ॥ उनके नाम इस प्रकार हैं – इन्द्र, अग्नि, यम, निर्ऋति, वरुण, वायु, सोम, कुबेर तथा ईशान । इस प्रकार चौथे आवरणकी विधिपूर्वक पूजा सम्पन्न करके बाह्यभागमें महेश्वरके आयुधोंकी अर्चना करे ॥ ६४-६५ ॥ ईशानकोणमें तेजस्वी त्रिशूलकी, पूर्वदिशामें वज्रकी, अग्निकोणमें परशुकी, दक्षिणमें बाणकी, नैर्ऋत्यकोणमें खड्गकी, पश्चिममें पाशकी, वायव्यकोणमें अंकुशकी और उत्तरदिशामें पिनाककी पूजा करे । तत्पश्चात् पश्चिमाभिमुख रौद्ररूपधारी क्षेत्रपालका अर्चन करे ॥ ६६-६७१ / २ ॥ इस तरह पंचम आवरणकी पूजाका सम्पादन । । करके समस्त आवरण देवताओंके बाह्यभागमें अथवा । पाँचवें आवरणमें ही मातृकाओंसहित महावृषभ नन्दिकेश्वरका पूर्वदिशामें पूजन करे ॥ ६८-६९ ॥
पृष्ठ 1027
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ] वायवीयसहिता
समन्ततः पूज्याः सर्वा वै देवयोनयः ।
ततः ऋषयः सिद्धा दैत्या यक्षाश्च राक्षसाः ॥
खेचरा ७०
अनन्ताद्याश्च नागेन्द्रा नागैस्तत्तत्कुलोद्भवैः ।
डाकिनी भूतवेतालप्रेतभैरवनायकाः ॥ ७१
पातालवासिनश्चान्ये नानायोनिसमुद्भवाः ।
नद्यः समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च ॥ ७२
पक्षिणो वृक्षाः कीटाद्याः क्षुद्रयोनयः । पशवः नश्च विविधाकारा मृगाश्च क्षुद्रयोनयः ॥ ७३ । ततो ब्रह्माण्डकोटयः । भुवनान्यन्तरण्डस्य बहिरंडान्यसंख्यानि भुवनानि सहाधिपैः ॥ ७४
ब्रह्मांडाधारका रुद्रा दशदिक्षु व्यवस्थिताः ।
यद्गौणं यच्च मायेयं यद्वा शाक्तं ततः परम् ॥ ७५
यत्किञ्चिदस्ति शब्दस्य वाच्यं चिदचिदात्मकम् ।
तत्सर्वं शिवयोः पार्श्वे बुद्ध्वा सामान्यतो यजेत् ॥ ७६
कृताञ्जलिपुटाः सर्वेऽचिन्त्याः स्मितमुखास्तथा ।
प्रीत्या संप्रेक्षमाणाश्च देवं देवीं च सर्वदा ॥ ७७
इत्थमावरणाभ्यर्चां कृत्वा विक्षेपशान्तये ।
पुनरभ्यर्च्य देवेशं पञ्चाक्षरमुदीरयेत् ॥ ७८
निवेदयेत्ततः पश्चाच्छिवयोरमृतोपमम् ।
सुव्यञ्जनसमायुक्तं शुद्धं चारु महाचरुम् ॥ ७ ९
द्वात्रिंशदाढकैर्मुख्यमधमं त्वाढकावरम् ।
साधयित्वा यथासंपच्छ्रद्धया विनिवेदयेत् ॥ ८०
ततो निवेद्य पानीयं तांबूलं चोपदंशकैः ।
नीराजनादिकं कृत्वा पूजाशेषं समापयेत् ॥ ८१
भोगोपयोग्यद्रव्याणि विशिष्टान्येव साधयेत् । ( उत्तरखण्ड ) १०१३ तदनन्तर समस्त देवयोनियोंकी चारों ओर अर्चना करे । इसके सिवा जो आकाशमें विचरनेवाले ऋषि सिद्ध, दैत्य, यक्ष, राक्षस, अनन्त आदि नागराज, उन-, उन नागेश्वरोंके कुलमें उत्पन्न हुए अन्य नाग, डाकिनी, भूत, वेताल, प्रेत और भैरवोंके नायक, नाना योनियोंमें उत्पन्न हुए अन्य पातालवासी जीव, नदी, समुद्र, पर्वत, वन, सरोवर, पशु, पक्षी, वृक्ष, कीट आदि क्षुद्र योनिके जीव, मनुष्य, नाना प्रकारके आकारवाले मृग, क्षुद्र जन्तु, ब्रह्माण्डके भीतरके लोक, कोटि - कोटि ब्रह्माण्ड, ब्रह्माण्डके बाहरके असंख्य भुवन और उनके अधीश्वर तथा दसों दिशाओंमें | स्थित ब्रह्माण्डके आधारभूत रुद्र और गुणजनित, मायाजनित, शक्तिजनित तथा उससे भी परे जो कुछ भी शब्दवाच्य जड - चेतनात्मक प्रपंच है, उन सबको शिवा और शिवके पार्श्वभागमें स्थित जानकर उनका सामान्यरूपसे यजन करे ॥ ७०–७६ ॥ वे सब लोग हाथ जोड़कर मन्द मुसकानयुक्त मुखसे सुशोभित होते हुए प्रेमपूर्वक महादेव और महादेवीका दर्शन कर रहे हैं, ऐसा चिन्तन करना चाहिये । इस तरह आवरण - पूजा सम्पन्न करके विक्षेपकी शान्तिके लिये पुनः देवेश्वर शिवकी अर्चना करनेके पश्चात् पंचाक्षरमन्त्रका जप करे ॥ ७७-७८ ॥ तदनन्तर शिव और पार्वतीके सम्मुख उत्तम व्यंजनोंसे युक्त तथा अमृतके समान मधुर, शुद्ध एवं मनोहर महाचरुका नैवेद्य निवेदन करे । यह महाचरु बत्तीस आढक ( लगभग तीन मन आठ सेर ) -का हो तो उत्तम है और कम - से - कम एक आढक ( चार सेर ) - का हो तो निम्न श्रेणीका माना गया है । अपने वैभवके अनुसार जितना हो सके, महाचरु तैयार करके उसे श्रद्धापूर्वक निवेदित करे ॥ ७ ९ -८० ॥ तदनन्तर जल और ताम्बूल - इलायची आदि निवेदन करके आरती उतारकर शेष पूजा समाप्त करे । यागके उपयोगमें आनेवाले द्रव्य, भोजन, वस्त्र आदिको उत्तम श्रेणीका ही तैयार कराकर दे । वैभव होते हुए धनव्यय करनेमें भक्तिमान् पुरुष
G वित्तशाठ्यं सति ॥ ८२ । कंजूसी न करे ॥ ८१-८२ ॥
न कुर्वीत भक्तिमान्विभवे
पृष्ठ 1028
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीमहा [ अ ० ३० १०१४
शठस्योपेक्षकस्यापि व्यङ्गं चैवानुतिष्ठतः ।
न फलन्त्येव कर्माणि काम्यानीति सतां कथा ॥ ८३
तस्मात्सम्यगुपेक्षां च त्यक्त्वा सर्वांगयोगतः ।
कुर्यात्काम्यानि कर्माणि फलसिद्धिं यदीच्छति ॥ ८४
इत्थं पूजां समाप्याथ देवं देवीं प्रणम्य च ।
भक्त्या मनः समाधाय पश्चात्स्तोत्रमुदीरयेत् ॥ ८५
ततः स्तोत्रमुपास्यान्ते त्वष्टोत्तरशतावराम् ।
जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां सहस्त्रोत्तरमुत्सुकः ॥८६
विद्यापूजां गुरोः पूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् ।
यथोदयं यथाश्रद्धं सदस्यानपि पूजयेत् ॥ ८७
तत उद्वास्य देवेशं सर्वैरावरणैः सह ।
मण्डलं गुरवे दद्याद्यागोपकरणैः सह ॥ ८८
शिवाश्रितेभ्यो वा दद्यात्सर्वमेवानुपूर्वशः ।
अथवा तच्छिवायैव शिवक्षेत्रे समर्पयेत् ॥ ८ ९
शिवानौ वा यजेद्देवं होमद्रव्यैश्च सप्तभिः ।
समभ्यर्च्य यथान्यायं सर्वावरणदेवताः ॥ ९ ०
एष योगेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
न तस्मादधिकः कश्चिद्यागोऽस्ति भुवने क्वचित् ॥ ९ १
न तदस्ति जगत्यस्मिन्नसाध्यं यदनेन तु ।
ऐहिकं वा फलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तु वा ॥ ९ २
इदमस्य फलं नेदमिति नैव नियम्यते ।
श्रेयोरूपस्य कृत्स्नस्य तदिदं श्रेष्ठसाधनम् ॥ ९ ३
इदं न शक्यते वक्तुं पुरुषेण यदर्च्यते ।
चिन्तामणेरिवैतस्मात्तत्तेन प्राप्यते फलम् ॥ ९ ४
|
तथापि क्षुद्रमुद्दिश्य फलं नैतत्प्रयोजयेत् ।
लघ्वर्थी महतो यस्मात्स्वयं लघुतरो भवेत् ॥ ९ ५ ।
जो शठ या कंजूस है और पूजाके प्रति उपेक्षाकी भावना रखता है, वह यदि कृपणतावश कर्मको किसी अंगसे हीन कर दे तो उसके वे काम्य कर्म सफल नहीं होते, ऐसा सत्पुरुषोंका कथन है ॥ ८३ ॥
इसलिये मनुष्य यदि फलसिद्धिका इच्छुक हो तो उपेक्षाभावको त्यागकर सम्पूर्ण अंगोंके योगसे काम्य कमका सम्पादन करे । इस तरह पूजा । समाप्त करके महादेव और महादेवीको प्रणाम करे । | फिर भक्तिभावसे मनको एकाग्र करके स्तुतिपाठ
करे ॥। ८४-८५ ॥
स्तुतिके पश्चात् साधक उत्सुकतापूर्वक कम - से-कम एक सौ आठ बार और सम्भव हो तो एक हजारसे अधिक बार पंचाक्षरी विद्याका जप करे । तत्पश्चात् क्रमशः विद्या और गुरुकी पूजा करके अपने अभ्युदय और श्रद्धाके अनुसार यज्ञमण्डपके सदस्योंका भी पूजन करे ॥ ८६-८७ ॥ फिर आवरणोंसहित देवेश्वर शिवका विसर्जन करके यज्ञके उपकरणोंसहित वह सारा मण्डल गुरुको अथवा शिवचरणाश्रित भक्तोंको दे दे । अथवा उसे शिवके ही उद्देश्यसे शिवके क्षेत्रमें समर्पित कर दे । अथवा समस्त आवरण - देवताओंका यथोचित रीतिसे पूजन करके सात प्रकारके होमद्रव्योंद्वारा शिवाग्निमें इष्टदेवताका यजन करे ॥ ८८- ९ ० ॥ यह तीनों लोकोंमें विख्यात योगेश्वर नामक योग है । इससे बढ़कर कोई योग त्रिभुवनमें कहीं नहीं है । संसारमें कोई ऐसी वस्तु नहीं, जो इससे साध्य न हो । इस लोकमें मिलनेवाला कोई फल हो या परलोकमें, इसके द्वारा सब सुलभ है । यह इसका फल नहीं है, ऐसा कोई नियन्त्रण नहीं किया जा सकता; क्योंकि सम्पूर्ण श्रेयोरूप साध्यका यह श्रेष्ठ साधन है ॥ ९ १ – ९ ३ ॥ यह निश्चितरूपसे कहा जा सकता है कि पुरुष कुछ फल चाहता है, वह सब चिन्तामणिके समान । इससे प्राप्त हो सकता है । तथापि किसी क्षुद्र फलके । उद्देश्यसे इसका प्रयोग नहीं करना चाहिये; क्योंकि किसी महान्से लघु फलकी इच्छा रखनेवाला पुरुष स्वयं लघुतर हो जाता है॥९ ४ - ९ ५ ॥
पृष्ठ 1029
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३१ ] वायवीयसहिता फलमल्पं वा कृतं चेत्कर्म सिध्यति । महद्वा महादेवं समुद्दिश्य कृतं कर्म प्रयुज्यताम् ॥ ९ ६ ।
तस्मादनन्यलभ्येषु शत्रुमृत्युंजयादिषु ।
फलेषु दृष्टादृष्टेषु कुर्य्यादेतद्विचक्षणः ॥ ९ ७
महत्स्वपि च पापेषु महारोगभयादिषु ।
दुर्भिक्षादिषु शांत्यर्थं शांतिं कुर्य्यादनेन तु ॥ ९ ८
किं प्रलापेन महाव्यापन्निवारकम् । बहुना आत्मीयमस्त्रं शैवानामिदमाह महेश्वरः ॥ ९९ । तस्मादितः परं नास्ति परित्राणमिहात्मनः । इति मत्वा I II प्रयुञ्जानः कर्मेदं शुभमश्नुते ॥ १००
स्तोत्रमात्रं शुचिर्भूत्वा यः पठेत्सुसमाहितः ।
सोऽप्यभीष्टतमादर्थादष्टांशफलमाप्नुयात् ॥ १०१
अर्थं तस्यानुसन्धाय पर्वण्यनशनः पठेत् ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां फलमर्द्धं समाप्नुयात् ॥ १०२
यस्त्वर्थमनुसन्धाय पर्वादिषु तथा व्रती ।
मासमेकं जपेत्स्तोत्रं स कृत्स्नं फलमाप्नुयात् ॥ १०३
( उत्तरखण्ड ) १०१५ कर्म महादेवजीके उद्देश्यसे महान् या अल्प जो भी किया जाय, वह सब सिद्ध होता है । अत: उन्हींके उद्देश्यसे कर्मका प्रयोग करना चाहिये । शत्रु तथा मृत्युपर विजय पाना आदि जो फल दूसरोंसे सिद्ध होनेवाले नहीं हैं, उन्हीं लौकिक या पारलौकिक फलोंके लिये विद्वान् पुरुष इसका प्रयोग करे ॥ ९ ६ - ९ ७ ॥ महापातकोंमें, महान् रोगसे भय आदिमें तथा दुर्भिक्ष आदिमें यदि शान्ति करनेकी आवश्यकता हो । तो इसीसे शान्ति करे । अधिक बढ़ - बढ़कर बातें बनानेसे क्या लाभ? इस योगको महेश्वर शिवने शैवोंके लिये बड़ी भारी आपत्तिका निवारण करनेवाला अपना निजी अस्त्र बताया है॥९ ८ - ९९ ॥ अतः इससे बढ़कर यहाँ अपना कोई रक्षक नहीं है, ऐसा समझकर इस कर्मका प्रयोग करनेवाला पुरुष शुभ फलका भागी होता है । जो प्रतिदिन पवित्र एवं एकाग्रचित्त होकर स्तोत्रमात्रका पाठ करता है, वह भी अभीष्ट प्रयोजनका अष्टमांश फल पा लेता है । जो अर्थका अनुसंधान करते हुए पूर्णिमा, अष्टमी अथवा चतुर्दशीको उपवासपूर्वक स्तोत्रका पाठ करता है, उसे । आधा अभीष्ट फल प्राप्त हो जाता है । जो अर्थका अनुसंधान करते हुए लगातार एक मासतक स्तोत्रका पाठ करता है और पूर्णिमा, अष्टमी एवं चतुर्दशीको व्रत रखता है, वह सम्पूर्ण अभीष्ट फलका भागी होता | है॥१००–१०३ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे शैवानां काम्यकर्मवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके उत्तरखण्डमें शैवोंका काम्यकर्मवर्णन नामक तीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३० ॥
अथैकत्रिंशोऽध्यायः शिवके पाँच आवरणोंमें स्थित सभी देवताओंकी स्तुति तथा उनसे अभीष्टपूर्ति एवं मंगलकी कामना उपमन्यु कहते हैं — हे श्रीकृष्ण! अब मैं तुम्हारे उपमन्युरुवाच समक्ष पंचावरण - मार्गसे किये जानेवाले [ पूजनके स्तोत्रं वक्ष्यामि ते कृष्ण पञ्चावरणमार्गतः । अंगभूत ] स्तोत्रका वर्णन करूँगा, जिससे यह योगेश्वर कर्म येन समाप्यते ॥ १ नामक पुण्यकर्म पूर्णरूपसे सम्पन्न होता है ॥ १ ॥
योगेश्वरमिदं पुण्यं
पृष्ठ 1030
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३१ १०१६ जय जय जगदेकनाथ शम्भो नित्यचित्स्वभाव । प्रकृतिमनोहर अतिगतकलुषप्रपञ्चवाचा-मपि मनसां पदवीमतीततत्त्वम् ॥
स्वभावनिर्मलाभोग जय सुन्दरचेष्टित ।
स्वात्मतुल्यमहाशक्ते जय शुद्धगुणार्णव ॥
अनन्तकान्तिसम्पन्न जयासदृशविग्रह ।
अतर्क्यमहिमाधार जयानाकुलमङ्गल ॥
निरञ्जन निराधार जय निष्कारणोदय ।
निरन्तरपरानन्द जय निर्वृतिकारण ॥
जयातिपरमैश्वर्य जयातिकरुणास्पद ।
जय स्वतन्त्रसर्वस्व जयासदृशवैभव ॥
जयावृतमहाविश्व जयानावृत केनचित् ।
जयोत्तर समस्तस्य जयात्यन्तनिरुत्तर ॥
जयाद्भुत जयाक्षुद्र जयाक्षत जयाव्यय ।
जयामेय जयामाय जयाभव जयामल ॥
महाभुज महासार महागुण महाकथ ।
महाबल महामाय महारस महारथ ॥
नमः परमदेवाय नमः परमहेतवे नमः शिवाय शान्ताय नमः शिवंतराय ते ॥ _जगत्के एकमात्र रक्षक! नित्य चिन्मयस्वभाव ! प्रकृतिमनोहर शम्भो! आपका तत्त्व | रहित निर्मल, वाणी तथा मनकी पहुँचसे भी परे है आपकी जय हो, जय हो ॥ २ ॥ ।
२ आपका श्रीविग्रह स्वभावसे ही निर्मल है, आपकी । चेष्टा परम सुन्दर है, आपकी जय हो । आपकी महाशक्ति ३ आपके ही तुल्य है । आप विशुद्ध कल्याणमय गुणोंके महासागर हैं, आपकी जय हो ॥ ३ ॥
आप अनन्त कान्तिसे सम्पन्न हैं । आपके श्रीविग्रहकी ४ कहीं तुलना नहीं है, आपकी जय हो । आप अत | महिमाके आधार हैं तथा शान्तिमय मंगलके निकेतन हैं । आपकी जय हो ॥४ ॥
निरंजन ( निर्मल ), आधाररहित तथा बिना कारणके प्रकट होनेवाले शिव! आपकी जय हो । निरन्तर ५ परमानन्दमय! शान्ति और सुखके कारण! आपकी जय हो ॥५ ॥
अतिशय उत्कृष्ट ऐश्वर्यसे सुशोभित तथा अत्यन्त ६ करुणाके आधार! आपकी जय हो । प्रभो! आपका सब कुछ स्वतन्त्र है तथा आपके वैभवकी कहीं समता नहीं है; आपकी जय हो, जय हो ॥ ६ ॥
आपने विराट् विश्वको व्याप्त कर रखा है, किंतु ७ आप किसीसे भी व्याप्त नहीं हैं । आपकी जय हो, जय हो । आप सबसे उत्कृष्ट हैं, किंतु आपसे श्रेष्ठ
कोई नहीं है । आपकी जय हो, जय हो ॥ ७ ॥
आप अद्भुत हैं, आपकी जय हो । आप अक्षुद्र ८ ( महान् ) हैं, आपकी जय हो । आप अक्षत ( निर्विकार ) हैं, आपकी जय हो । आप अविनाशी हैं, आपकी जय हो । अप्रमेय परमात्मन्! आपकी जय हो । मायारहित महेश्वर! आपकी जय हो । अजन्मा शिव! आपकी जय हो । निर्मल शंकर! आपकी जय हो ॥ ८ ॥
महाबाहो! महासार! महागुण! महती कीर्तिकथासे ९ युक्त! महाबली! महामायावी! महान् रसिक तथा महारथ! आपकी जय हो ॥९ ॥
आप परम आराध्यको नमस्कार है । आप । परम कारणको नमस्कार है । शान्त शिवको नमस्कार है और आप परम कल्याणमय प्रभुको १० । नमस्कार हैं ॥ १० ॥