श्रीगणेशाय नमः।
शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 291–300
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 291–300
पृष्ठ 291
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १५ ] रुद्रसंहिता ( सृष्टिखण्ड ) २७ ९
अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् ।
कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत् ॥ ४८
सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः ।
महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः ॥ ४ ९
मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः ।
शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम् ॥ ५०
प्रत्युत्तरं च तैर्दत्तं श्रुत्वाहं मुनिसत्तम ।
अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद ॥ ५१
क्रुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम ।
क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः ॥ ५२
तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया ।
प्रबोधितोऽहं त्वरितमागतेन हि विष्णुना ॥ ५३
तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् ।
तपोऽकारि महद् घोरं परमं मुनिसत्तम ॥५४
तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्ग्राणस्य मध्यतः ।
अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः ॥ ५५
त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद् घृणानिधिः ।
अर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णांशः सकलेश्वरः ॥ ५६
तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् ।
सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम् ॥ ५७
दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः ।
अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः ॥ ५८
श्रुत्वा मम वचः सोऽथ देवदेवो महेश्वरः ।
ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान् रुद्रो रुद्रगणान्बहून् ॥ ५ ९
है । अब मैं द्विजात्मक सर्गका वर्णन कह रहा हूँ । इसीका दूसरा नाम कौमारसर्ग है, जिसमें सनक - सनन्दन आदि कुमारोंकी महान् सृष्टि हुई है ॥ ४७-४८ ॥ सनक आदि मेरे पाँच * मानसपुत्र हैं, जो मुझ ब्रह्माके ही समान हैं । वे महान् वैराग्यसे सम्पन्न तथा उत्तम व्रतका पालन करनेवाले हुए ॥४ ९ ॥ उनका मन सदा भगवान् शिवके चिन्तनमें ही लगा रहता है । वे संसारसे विमुख एवं ज्ञानी हैं । उन्होंने मेरे आदेश देनेपर भी सृष्टिके कार्यमें मन नहीं लगाया ॥५० ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! सनकादि कुमारोंके दिये हुए नकारात्मक उत्तरको सुनकर मैंने बड़ा भयंकर क्रोध प्रकट किया । किंतु हे नारद! मुझे मोह हो गया ॥ ५१ ॥
हे मुने! क्रोध और मोहसे विह्वल मुझ ब्रह्माके नेत्रोंसे क्रोधवश आँसूकी बूँदें गिरने लगीं ॥५२ ॥
उस अवसरपर मैंने मन - ही - मन भगवान् विष्णुका स्मरण किया । वे शीघ्र ही आ गये और समझाते हुए मुझसे कहने लगे - ॥५३ ॥
आप भगवान् शिवकी प्रसन्नताके लिये तपस्या कीजिये | हे मुनिश्रेष्ठ! श्रीहरिने जब मुझे ऐसी शिक्षा दी, तब मैं महाघोर एवं उत्कृष्ट तप करने लगा ॥ ५४ ॥
सृष्टिके लिये तपस्या करते हुए मेरी दोनों भौंहों और नासिकाके मध्यभागसे जो उनका अपना ही अविमुक्त नामक स्थान है, महेश्वरकी तीन मूर्तियोंमें अन्यतम, पूर्णांश, सर्वेश्वर एवं दयासागर भगवान् शिव अर्धनारीश्वररूपमें प्रकट हुए॥५५-५६ ॥ जो जन्मसे रहित, तेजकी राशि, सर्वज्ञ तथा सर्वकर्ता हैं, उन नीललोहित - नामधारी भगवान् उमावल्लभको सामने देखकर बड़ी भक्तिसे मस्तक झुकाकर उनकी स्तुति करके मैं बड़ा प्रसन्न हुआ और उन देवदेवेश्वरसे बोला- हे प्रभो! आप विविध जीवोंकी सृष्टि करें ॥ ५७-५८ ॥ मेरी यह बात सुनकर उन देवाधिदेव महेश्वर रुद्रने अपने ही समान बहुत - से रुद्रगणोंकी सृष्टि | की ॥५ ९ ॥ * सनक, सनन्दन, सनातन, सनत्कुमार तथा सनत्सुजात ।
पृष्ठ 292
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८०
अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् ।
जन्ममृत्युभयाविष्टाः सृज देव प्रजा इति ॥
एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः ।
प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम ॥
महादेव उवाच
जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं त्रक्ष्ये प्रजा विधे ।
अशोभनाः कर्मवशा निमग्ना दुःखवारिधौ ॥
अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः ।
सम्यग् ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः ॥
त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजाः सर्वाः प्रजापते ।
मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि ॥
ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः ।
सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमन्तर्दधे हरः ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १६ तब मैंने स्वामी महेश्वर महारुद्रसे फिर कहा-६० हे देव! आप ऐसे जीवोंकी सृष्टि करें, जो जन्म और मृत्युके भयसे युक्त हों ॥ ६० ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! मेरी ऐसी बात सुनकर करुणासागर ६१ महादेवजी हँसकर मुझसे कहने लगे- ॥ ६१ ॥
महादेवजी बोले — विधे! मैं जन्म और मृत्युके भयसे युक्त अशोभन जीवोंकी सृष्टि नहीं करूँगा; ६२ क्योंकि वे कर्मोंके अधीन होकर दुःखके समुद्रमें डूबे रहेंगे ॥ ६२ ॥
मैं तो गुरुका स्वरूप धारण करके उत्तम ज्ञान ६३ प्रदानकर दुःखके सागरमें डूबे हुए उन जीवोंका उद्धारमात्र करूँगा, उन्हें पार करूँगा ॥६३ ॥
हे प्रजापते! दुःखमें डूबे हुए समस्त जीवोंकी ६४ सृष्टि तो आप करें । मेरी आज्ञासे इस कार्यमें प्रवृत्त होनेके कारण आपको माया नहीं बाँध सकेगी ॥ ६४ ॥
ब्रह्माजी बोले- मुझसे ऐसा कहकर श्रीमान् भगवान् नीललोहित महादेव मेरे देखते - ही - देखते ६५ । अपने पार्षदोंके साथ तत्काल अन्तर्धान हो गये ॥ ६५ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपक्रमे रुद्रावताराविर्भाववर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके प्रथम खण्डमें सृष्टिके उपक्रममें रुद्रावताराविर्भाववर्णन नामक पन्द्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १५ ॥
अथ षोडशोऽध्यायः ब्रह्माजीकी सन्तानोंका वर्णन तथा सती और शिवकी महत्ताका प्रतिपादन ब्रह्मोवाच शब्दादीनि च भूतानि पंचीकृत्वाहमात्मना तेभ्यः स्थूलं नभो वायुं वह्निं चैव जलं महीम् पर्वतांश्च समुद्रांश्च वृक्षादीनपि नारद कलादियुगपर्यंतान्कालानन्यानवासृजम् सृष्ट्यन्तानपरांश्चापि नाहं तुष्टोऽभवं मुने ततो ध्यात्वा शिवं साम्बं साधकानसृजं मुने ॥
मरीचिं च स्वनेत्राभ्यां हृदयाद् भृगुमेव च ।
शिरसोऽङ्गिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम् ॥
उदानाच्च पुलस्त्यं हि वसिष्ठं च समानतः । ब्रह्माजी बोले — हे नारद! तदनन्तर मैंने शब्द । आदि सूक्ष्मभूतोंका स्वयं ही पंचीकरण करके उनसे ॥ १ स्थूल आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथिवीकी सृष्टि । की । पर्वतों, समुद्रों, वृक्षों और कलासे लेकर युगपर्यन्त ॥ २ कालोंकी रचना की॥१-२ ॥ । मुने! उत्पत्ति और विनाशवाले और भी बहुतसे पदार्थोंका मैंने निर्माण किया, परंतु इससे मुझे सन्तोष ३ नहीं हुआ । तब साम्बशिवका ध्यान करके मैंने साधनापरायण पुरुषोंकी सृष्टि की ॥३ ॥
अपने दोनों नेत्रोंसे मरीचिको, हृदयसे भृगुको, ४ सिरसे अंगिराको, व्यानवायुसे मुनिश्रेष्ठ पुलहको, | उदानवायुसे पुलस्त्यको, समानवायुसे वसिष्ठको, अपानसे
पृष्ठ 293
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १६ ] रुद्रसंहिता ( सृष्टिखण्ड ) २८१ क्रतुं त्वपानाच्छ्रोत्राभ्यामत्रिं दक्षं च प्राणतः ॥
असृजं त्वां तदोत्संगाच्छायायाः कर्दमं मुनिम् ।
संकल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम् ॥
एवमेतानहं सृष्ट्वा कृतार्थः साधकोत्तमान् ।
अभवं मुनिशार्दूल महादेवप्रसादतः ॥
ततो मदाज्ञया तात धर्मः सङ्कल्पसम्भवः ।
मानवं रूपमापन्नः साधकैस्तु प्रवर्तितः ॥
ततोऽसृजं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान्सुतान् ।
सुरासुरादिकांस्तेभ्यो दत्त्वा तां तां तनुं मुने ॥
ततोऽहं शंकरेणाथ प्रेरितोऽन्तर्गतेन हि ।
द्विधा कृत्वात्मनो देहं द्विरूपश्चाभवं मुने ॥
अर्धेन नारी पुरुषश्चार्धेन संततो मुने ।
स तस्यामसृजद् द्वंद्वं सर्वसाधनमुत्तमम् ॥
स्वायंभुवो मनुस्तत्र पुरुषः परसाधनम् ।
शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी ॥
सा पुनर्मनुना तेन गृहीतातीव शोभना ।
विवाहविधिना तातासृजत्सर्गं समैथुनम् ॥
तस्यां तेन समुत्पन्नस्तनयश्च प्रियव्रतः ।
तथैवोत्तानपादश्च तथा कन्यात्रयं पुनः ॥
आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः ।
आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् ॥
ददौ प्रसूतिं दक्षायोत्तानपादानुजां सुताम् ।
तासां प्रसूतिप्रसवैः सर्वं व्याप्तं चराचरम् ॥
आकूत्यां च रुचेश्चाभूद् द्वंद्वं यज्ञश्च दक्षिणा ।
यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश ॥
५ | क्रतुको, दोनों कानोंसे अत्रिको, प्राणवायुसे दक्षको, गोदसे आपको तथा छायासे कर्दम मुनिको उत्पन्न किया और संकल्पसे समस्त साधनोंके साधनरूप ६ धर्मको उत्पन्न किया॥४–६ ॥ हे मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार महादेवजीकी कृपासे ७ इन उत्तम साधकोंकी सृष्टि करके मैंने अपने - आपको कृतार्थ समझा ॥७ ॥
हे तात! तत्पश्चात् संकल्पसे उत्पन्न हुआ धर्म ८ मेरी आज्ञासे मानवरूप धारण करके उत्तम साधकोंके द्वारा आगे प्रवर्तित हुआ ॥ ८ ॥
हे मुने! इसके बाद मैंने अपने विभिन्न अंगोंसे ९ | देवता, असुर आदि असंख्य पुत्रोंकी सृष्टि की और । उन्हें भिन्न - भिन्न शरीर प्रदान किया ॥ ९ ॥
हे मुने! तदनन्तर अन्तर्यामी भगवान् शंकरकी १० प्रेरणासे अपने शरीरको दो भागोंमें विभक्त करके मैं दो रूपोंवाला हो गया ॥१० ॥
हे नारद! आधे शरीरसे मैं स्त्री हो गया और ११ आधेसे पुरुष । उस पुरुषने उस स्त्रीके गर्भसे सर्वसाधनसमर्थ उत्तम जोड़ेको उत्पन्न किया ॥ ११ ॥
उस जोड़ेमें जो पुरुष था, वही स्वायम्भुव मनुके १२ नामसे प्रसिद्ध हुआ । स्वायम्भुव मनु उच्चकोटिके
साधक हुए तथा जो स्त्री थी, वह शतरूपा कहलायी ।
वह योगिनी एवं तपस्विनी हुई ॥१२ ॥
हे तात! मनुने वैवाहिक विधिसे अत्यन्त सुन्दरी १३ शतरूपाका पाणिग्रहण किया और उससे वे मैथुनजनित सृष्टि उत्पन्न करने लगे ॥१३ ॥
उन्होंने शतरूपासे प्रियव्रत और उत्तानपाद नामक दो पुत्र और तीन कन्याएँ उत्पन्न कीं । कन्याओंके १४ नाम थे — आकूति, देवहूति और प्रसूति । मनुने आकूतिका विवाह प्रजापति रुचिके साथ किया, मझली पुत्री १५ देवहूति कर्दमको ब्याह दी और उत्तानपादकी सबसे छोटी बहन प्रसूति प्रजापति दक्षको दे दी । उनमें १६ प्रसूतिकी सन्तानोंसे समस्त चराचर जगत् व्याप्त है॥१४–१६ ॥ रुचिके द्वारा आकूतिके गर्भसे यज्ञ और दक्षिणा नामक स्त्री - पुरुषका जोड़ा उत्पन्न हुआ । यज्ञसे १७ । दक्षिणाके गर्भसे बारह पुत्र हुए ॥१७ ॥
पृष्ठ 294
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८२ देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्वयो जाताः सुता मुने दक्षाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः धर्माय दत्ता दक्षेण श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया ।
बुद्धिर्लज्जा वसुः शांतिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश ॥
ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्पथसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा
सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा ।
भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः ॥
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा ।
अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् ॥
ख्यातास्ता जगृहुः कन्या भृग्वाद्याः साधका वराः ।
ततः संपूरितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
एवं कर्मानुरूपेण प्राणिनामम्बिकापतेः ।
आज्ञया बहवो जाता असंख्याता द्विजर्षभाः ॥
कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः ।
तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम् ॥
विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश ।
चतस्रः पररूपाय ददौ तार्याय नारद ॥
भृग्वंगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् ।
ताभ्यस्तेभ्यस्तु संजाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा ॥
त्रयोदशमितास्तस्मै कश्यपाय महात्मने ।
दत्ता दक्षेण याः कन्या विधिवन्मुनिसत्तम ॥
तासां प्रसूतिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
स्थावरं जंगमं चैव शून्यं नैव तु किंचन ॥
देवाश्च ऋषयश्चैव दैत्याश्चैव प्रजज्ञिरे ।
वृक्षाश्च पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः ॥
दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं
व्याप्तमेवं चराचरम् ।
पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १६ । हे मुने! कर्दमद्वारा देवहूतिके गर्भसे बहुत - सी
॥ १८ पुत्रियाँ उत्पन्न हुईं । दक्षसे चौबीस कन्याएँ हुईं ॥ १८ ॥
दक्षने उनमेंसे श्रद्धा आदि तेरह कन्याओंका । विवाह धर्मके साथ कर दिया । हे मुनीश्वर! धर्मकी ॥ १ ९ उन पत्नियोंके नाम सुनिये ॥ १ ९ ॥ श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, पुष्टि, मेधा, क्रिया, २० बुद्धि, लज्जा, वसु, शान्ति, सिद्धि और कीर्ति – ये सब तेरह हैं ॥ २० ॥
इनसे छोटी शेष ग्यारह सुन्दर नेत्रोंवाली कन्याएँ ॥ २१ ख्याति, सत्पथा, सम्भूति, स्मृति, प्रीति, क्षमा, सन्नति, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा तथा स्वधा थीं । भृगु, भव, २२ मरीचि, मुनि अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, मुनिश्रेष्ठ क्रतु, अत्रि, वसिष्ठ, वह्नि और पितरोंने क्रमशः इन ख्याति २३ आदि कन्याओंका पाणिग्रहण किया । भृगु आदि मुनि श्रेष्ठ साधक हैं । इनकी सन्तानोंसे समस्त त्रैलोक्य २४ भरा हुआ है | २१ - २४ ॥ इस प्रकार अम्बिकापति महादेवजीकी आज्ञासे २५ प्राणियोंके अपने पूर्वकर्मोंके अनुसार असंख्य श्रेष्ठ द्विज उत्पन्न हुए ॥ २५ ॥
कल्पभेदसे दक्षकी साठ कन्याएँ बतायी गयी २६ हैं । दक्षने उनमेंसे दस कन्याएँ धर्मको, सत्ताईस कन्याएँ चन्द्रमाको और तेरह कन्याएँ कश्यपको विधिपूर्वक प्रदान कर दी । हे नारद! उन्होंने चार २७ कन्याओंका विवाह श्रेष्ठ रूपवाले तार्क्ष्यके साथ कर दिया । उन्होंने भृगु, अंगिरा और कृशाश्वको दो - दो २८ कन्याएँ अर्पित कीं । उन - उन स्त्रियों तथा पुरुषोंसे बहुत - सी चराचर सृष्टि हुई ॥ २६–२८ ॥ हे मुनिश्रेष्ठ! दक्षने महात्मा कश्यपको जिन २ ९ तेरह कन्याओंका विधिपूर्वक दान किया था, उनकी सन्तानोंसे सारा त्रैलोक्य व्याप्त हो गया । स्थावर और जंगम कोई भी सृष्टि ऐसी नहीं, जो उनकी सन्तानोंसे ३० शून्य हो ॥ २ ९ -३० ॥ देवता, ऋषि, दैत्य, वृक्ष, पक्षी, पर्वत तथा तृण-३१ लता आदि सभी [ कश्यपपत्नियोंसे ] पैदा हुए । इस प्रकार दक्ष - कन्याओंकी सन्तानोंसे सारा चराचर जगत् व्याप्त हो गया । पातालसे लेकर सत्यलोकपर्यन्त ३२ समस्त ब्रह्माण्ड निश्चय ही [ उनकी सन्तानोंसे ] सदा
पृष्ठ 295
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १६ ] रुद्रसंहिता ( सृष्टिखण्ड ) २८३
ब्रह्माण्डं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन ।
एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शंभुशासनात् ॥ ३३
सती नाम त्रिशूलाग्रे सदा रुद्रेण रक्षिता ।
तपोऽर्थं निर्मिता पूर्वं शंभुना सर्वविष्णुना ॥ ३४
सैव दक्षात्समुद्भूता लोककार्यार्थमेव च ।
लीलां चकार बहुशो भक्तोद्धरणहेतवे ॥ ३५
वामांगो यस्य वैकुंठो दक्षिणांगोऽहमेव च ।
रुद्रो हृदयजो यस्य त्रिविधस्तु शिवः स्मृतः ॥ ३६
अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः ।
स्वयं सदा निर्गुणश्च परब्रह्माव्ययः शिवः ॥ ३७
विष्णुः सत्त्वं रजोऽहं च तमो रुद्र उदाहृतः ।
लोकाचारत इत्येवं नामतो वस्तुतोऽन्यथा ॥ ३८
अंतस्तमो बहिः सत्त्वो विष्णू रुद्रस्तथा मतः ।
अंतः सत्त्वस्तमो बाह्यो रजोऽहं सर्वथा मुने ॥ ३ ९
राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपा तु सा सती ।
लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया त्रिरूपा च शिवा परा ॥ ४०
एवं शिवा सती भूत्वा शंकरेण विवाहिता ।
पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादरात् स्वपदं ययौ ॥ ४१
पुनश्च पार्वती जाता देवप्रार्थनया शिवा ।
तपः कृत्वा सुविपुलं पुनः शिवमुपागता ॥ ४२
तस्या नामान्यनेकानि जातानि च मुनीश्वर ।
कालिका चंडिका भद्रा चामुंडा विजया जया ॥ ४३
जयंती भद्रकाली च दुर्गा भगवतीति च । भरा रहता है, कभी रिक्त नहीं होता । इस प्रकार भगवान् शंकरकी आज्ञासे ब्रह्माजीने भलीभाँति सृष्टि की॥३१–३३ ॥ पूर्वकालमें सर्वव्यापी शम्भुने जिन्हें तपस्याके लिये प्रकट किया था, रुद्रदेवके रूपमें उन्होंने त्रिशूलके अग्रभागपर रखकर उनकी सदा रक्षा की । वे ही सती देवी लोकहितका कार्य सम्पादित करनेके लिये दक्षसे प्रकट हुईं । उन्होंने भक्तोंके उद्धारके लिये अनेक लीलाएँ कीं ॥ ३४-३५ ॥ जिनका वामांग वैकुण्ठ विष्णु हैं, दक्षिणभाग स्वयं मैं हूँ और रुद्र जिनके हृदयसे उत्पन्न हैं, उन शिवजीको तीन प्रकारका कहा गया है ॥ ३६ ॥
मैं ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र तीनों गुणोंसे युक्त कहे गये हैं, किंतु परब्रह्म, अव्यय शिव स्वयं सदा निर्गुण ही रहते हैं । विष्णु सत्त्वगुण, मैं रजोगुण और रुद्र तमोगुणवाले कहे गये हैं । लोकाचारमें ऐसा व्यवहार नामके कारण किया जाता है, किंतु वस्तुतत्त्व
इससे सर्वथा भिन्न है ॥। ३७-३८ ॥
विष्णु अन्तःकरणसे तमोगुण सत्त्वगुणसे युक्त माने गये हैं । रुद्र सत्त्वगुण और बाहरसे तमोगुणवाले हैं मैं सर्वथा रजोगुणवाला ही हूँ ॥ ३ ९ ॥ ऐसे ही सुरादेवी रजोगुणी हैं, सत्त्वस्वरूपा हैं और लक्ष्मी तमोमयी पराम्बाको भी तीन रूपोंवाली जानना इस प्रकार देवी शिवा ही भगवान् शंकरसे ब्याही गयीं, किंतु और बाहरसे अन्तःकरणसे और हे मुने! वे सतीदेवी हैं, इस प्रकार चाहिये ॥ ४० ॥
सती होकर पिताके यज्ञमें पतिके अपमानके कारण उन्होंने अपने शरीरको त्याग दिया और फिर उसे ग्रहण नहीं किया । वे अपने परमपदको प्राप्त हो गयीं ॥ ४१ ॥
तत्पश्चात् देवताओंकी प्रार्थनासे वे ही शिवा पार्वतीरूपसे प्रकट हुईं और बड़ी भारी तपस्या करके उन्होंने पुनः भगवान् शिवको प्राप्त कर लिया ॥ ४२ ॥
हे मुनीश्वर! [ इस जगत्में ] उनके अनेक नाम प्रसिद्ध हुए । उनके कालिका, चण्डिका, भद्रा, चामुण्डा, विजया, जया, जयन्ती, भद्रकाली, दुर्गा, भगवती, कामाख्या, कामदा, अम्बा, मृडानी और सर्वमंगला
पृष्ठ 296
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८४ कामाख्या कामदा ह्यम्बा मृडानी सर्वमंगला नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वती
गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः ।
मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम् ॥
एवं सृष्टिप्रकारस्ते वर्णितो मुनिसत्तम ।
शिवाज्ञया विरचितो ब्रह्मांडस्य मयाखिलः ॥
परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः ।
अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः ॥
शिवया रमते स्वैरं शिवलोके मनोरमे ।
स्वतंत्रः परमात्मा हि निर्गुणः सगुणोऽपि वै ॥
तस्य पूर्णावतारो हि रुद्रः साक्षाच्छिवः स्मृतः ।
कैलासे भवनं रम्यं पंचवक्त्रश्चकार ह ।
ब्रह्मांडस्य तथा नाशे तस्य नाशोऽस्ति वै न हि ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १७ ॥ ४४ । आदि अनेक नाम हैं, जो भोग और मोक्ष देनेवाले हैं । ये नाम उनके गुण और कर्मोंके अनुसार हैं, इनमें भी ॥ ४५ पार्वती नाम प्रधान है ॥ ४३–४५ ॥ इस प्रकार गुणमयी तीनों देवियों और गुणमय तीनों देवताओंने मिलकर सृष्टिके उत्तम कार्यको निष्पन्न ४६ किया । मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार मैंने आपसे सृष्टिक्रमका वर्णन किया है । ब्रह्माण्डका यह सारा भाग भगवान् ४७ शिवकी आज्ञासे मेरे द्वारा रचा गया है॥४६-४७ ॥ भगवान् शिवको परब्रह्म कहा गया है । मैं, विष्णु ४८ और रुद्र - ये तीनों देवता गुणभेदसे उन्हींके रूप हैं ॥ ४८ ॥
निर्गुण तथा सगुणरूपवाले वे स्वतन्त्र परमात्मा ४ ९ मनोरम शिवलोकमें शिवाके साथ स्वच्छन्द विहार करते हैं । उनके पूर्णावतार रुद्र ही साक्षात् शिव कहे गये हैं । उन्हीं पंचमुख शिवने कैलासपर अपना रमणीक भवन बना रखा है । [ प्रलयकालमें ] ब्रह्माण्डका नाश होनेपर ५० । भी उसका नाश कभी नहीं होता ॥ ४ ९ -५० ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपक्रमे ब्रह्मनारदसंवादे सृष्टिवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके प्रथम खण्डमें सृष्टि - उपक्रममें सृष्टिवर्णन नामक सोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १६ । अथ सप्तदशोऽध्यायः यज्ञदत्तके पुत्र गुणनिधिका चरित्र सूत उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणः स तु नारदः ।
पुनः पप्रच्छ तं नत्वा विनयेन मुनीश्वराः ॥
नारद उवाच
कदा गतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः ।
क्व वा सखित्वं तस्यासीत् कुबेरेण महात्मना ॥
किं चकार हरस्तत्र परिपूर्ण: शिवाकृतिः ।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम ॥
ब्रह्मोवाच
शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः ।
यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च ॥
सूतजी बोले- हे मुनीश्वरो! ब्रह्माजीकी यह बात सुनकर नारदजीने विनयपूर्वक उन्हें प्रणाम १ करके पुनः पूछा- ॥ १ ॥
नारदजी बोले — भक्तवत्सल भगवान् शंकर कैलासपर्वतपर कब गये और महात्मा कुबेरके साथ २ उनकी मैत्री कब हुई ॥ २ ॥
परिपूर्ण मंगलविग्रह महादेवजीने वहाँ क्या ३ किया? यह सब मुझे बताइये । [ इसे सुननेके लिये ] मुझे बड़ी उत्सुकता है ॥३ ॥
ब्रह्माजी बोले- हे नारद! मैं चन्द्रमौलि भगवान् शंकरके चरित्रका वर्णन करता हूँ । वे जिस प्रकार कैलास पर्वतपर गये और कुबेरकी उनके साथ मैत्री ४ । हुई, यह सब सुनिये ॥४ ॥
पृष्ठ 297
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १७ ] रुद्रसंहिता ( सृष्टिखण्ड ) २८५
आसीत् काम्पिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः ।
दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः ॥
वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः ।
राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः ॥
अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः ।
सुन्द रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः ॥
आसीद् गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः ।
कृतोपनयनः सोऽष्टौ विद्यां जग्राह भूरिशः ।
अथ पित्रानभिज्ञातो द्यूतकर्मरतोऽभवत् ॥
आदायादाय बहुशो धनं मातुः सकाशतः । समदाद् द्यूतकारेभ्यो मैत्रीं मैत्रीं तैश्च तेश्च चकार सः ॥
सन्त्यक्तब्राह्मणाचारः सन्ध्यास्नानपराङ्मुखः ।
निन्दको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिन्दकः ॥
स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् ।
नटपाखण्डभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः ॥
प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरन्तिकम् ।
गृहकार्यान्तरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम् ॥
यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिः सुतः ।
न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम् ॥
तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः ।
स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावन्तमनेहसम् ॥
अधीत्याध्ययनार्थं स द्वित्रैर्मित्रैः समं ययौ ।
एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम् ॥
न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । सर्वं केशान्तकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे काम्पिल्यनगरमें सोमयाग करनेवाले कुलमें उत्पन्न ५ यज्ञविद्याविशारद यज्ञदत्त नामका एक दीक्षित ब्राह्मण था । वह वेदवेदांगका ज्ञाता, प्रबुद्ध, वेदान्तादिमें दक्ष, अनेक राजाओंसे सम्मानित, परम उदार और यशस्वी ६ था ॥ ५-६ ॥ वह अग्निहोत्र आदि कर्मोंमें सदैव संलग्न ७ रहनेवाला, वेदाध्ययनपरायण, सुन्दर, रमणीय अंगोंवाला तथा चन्द्रबिम्बके समान आकृतिवाला था ॥ ७ ॥
इस दीक्षित ब्राह्मणके गुणनिधि नामक एक पुत्र था, उपनयन - संस्कार हो जानेके बाद उसने आठ विद्याओंका भलीभाँति अध्ययन किया, किंतु पिताके ८ अनजानमें वह द्यूतकर्ममें प्रवृत्त हो गया ॥८ ॥
उसने अपनी माताके पाससे बहुत - सा धन ले-९ लेकर जुआरियोंको सौंप दिया और उनसे मित्रता कर ली॥९॥
वह ब्राह्मणके लिये अपेक्षित आचार - विचारसे १० रहित, सन्ध्या - स्नान आदि कर्मोंसे पराङ्मुख, वेदशास्त्र आदिका निन्दक, देवताओं और ब्राह्मणोंका अपमान करनेवाला और स्मार्ताचार - विचारसे रहित होकर ११ गाने - बजानेमें आनन्द लेने लगा । उसने नटों, पाखण्डियों तथा भाण्डोंसे प्रेमसम्बन्ध स्थापित कर लिया ॥ १०-११ ॥ माताके द्वारा प्रेरित किये जानेपर भी वह पिताके १२ समीप कभी भी नहीं गया । घरके अन्य कर्मोंमें व्यस्त वह दीक्षित ब्राह्मण जब - जब अपनी दीक्षित पत्नीसे पूछता कि हे कल्याणि! घरमें मुझे पुत्र गुणनिधि नहीं दिखायी १३ पड़ रहा है, वह क्या कर रहा है? ॥ १२-१३ ॥ वह तब - तब यही कहती कि वह इस समय १४ स्नान करके तथा देवताओंकी पूजा करके बाहर गया है । अभीतक पढ़कर वह अपने दो - तीन मित्रोंके साथ पढ़नेके लिये गया हुआ है । इस प्रकार उस १५ गुणनिधिकी एकपुत्रा माता सदैव दीक्षितको धोखा देती रही॥१४-१५ ॥ वह दीक्षित ब्राह्मण उस पुत्रके कर्म और आचरणको कुछ भी नहीं जान पाता था, सोलहवें वर्षमें उसने उसके केशान्त कर्म आदि सब संस्कार ॥ १६ | भी कर दिये ॥ १६ ॥
पृष्ठ 298
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८६ अथ स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयत् प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति
आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् ।
लोकमान्योऽस्ति ते तातः सदाचारैर्न वै धनैः ॥
ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसंगमः ।
किमर्थं न करोषि त्वं स्वरुचिं प्रीतमानसः ॥
सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षिताः सोमयाजिनः ।
इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः ॥
त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव ।
सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर ॥
तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः ।
ततो न त्रपसे किं नः त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम् ॥
ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी ।
एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव ॥
श्वशुरोऽपि हि ते मान्यः सर्वत्र गुणशीलतः ।
ततो न त्रपसे किं नः त्यज दुर्वृत्ततां सुत ॥
मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः ।
तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः ॥
पश्यैतान्प्रतिवेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् ।
गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ] ० १७ । इसके पश्चात् उस दीक्षित यज्ञदत्तने गृह्यसूत्रमें ॥ १७ कहे गये विधानके अनुसार अपने उस पुत्रका पाणिग्रहण संस्कार भी कर दिया ॥१७ ॥
। हे नारद! स्नेहसे आर्द्र हृदयवाली उसकी माता ॥ १८ पासमें बैठाकर मृदु भाषामें उस पुत्र गुणनिधिको प्रतिदिन समझाती थी कि हे पुत्र! तुम्हारे महात्मा पिता अत्यन्त क्रोधी स्वभाववाले हैं । यदि वे तुम्हारे आचरणको जान ॥ १ ९ जायँगे, तो तुमको और मुझको भी मारेंगे ॥ १८-१९ ॥ तुम्हारे पिताके सामने मैं तुम्हारी इस बुराईको नित्य २० छिपा देती हूँ । तुम्हारे पिताकी समाजमें प्रतिष्ठा सदाचारसे ही है, धनसे नहीं । हे पुत्र! ब्राह्मणोंका धन तो उत्तम विद्या और सज्जनोंका संसर्ग है । तुम प्रसन्नमन होकर २१ अपनी रुचि उनमें क्यों नहीं लगा रहे हो ॥ २०-२१ ॥ तुम्हारे पितामह आदि पूर्वज सुयोग्य, श्रोत्रिय, २२ वेदविद्यामें पारंगत विद्वान्, दीक्षित, सोमयाज्ञिक ब्राह्मण हैं— ऐसी लोकप्रसिद्धिको प्राप्त किये थे ॥ २२ ॥
अतः तुम दुष्टोंकी संगति छोड़कर साधुओंकी २३ संगतिमें तत्पर होओ, सद्विद्याओंमें मन लगाओ और ब्राह्मणोचित सदाचारका पालन करो ॥ २३ ॥
तुम रूपसे पिताके अनुरूप ही हो । यश, कुल २४ और शीलसे भी उनके अनुरूप बनो । इन कर्मोंसे तुम लज्जित क्यों नहीं होते हो? अपने बुरे आचरणोंको छोड़ दो ॥ २४ ॥
तुम उन्नीस वर्षके हो गये हो और यह [ तुम्हारी पत्नी ] सोलह वर्षकी है । इस सदाचारिणीका वरण २५ करो अर्थात् इससे मधुर सम्बन्ध स्थापित करो और पिताकी भक्तिमें तत्पर हो जाओ ॥ २५ ॥
तुम्हारे श्वसुर भी अपने गुण और शीलके २६ कारण सर्वत्र पूजे जाते हैं । हे पुत्र! [ उन्हें देखकर और उनकी प्रशस्तिको सुनकर भी ] तुम्हें लज्जा नहीं आती है, अपनी बुरी आदतोंको छोड़ दो ॥ २६ ॥
हे पुत्र! तुम्हारे सभी मामा भी विद्या, शील तथा
२७ कुल आदिसे अतुलनीय हैं । तुम उनसे भी नहीं डरते ।
तुम तो दोनों वंशोंसे शुद्ध हो ॥ २७ ॥
तुम इन पड़ोसी ब्राह्मणकुमारोंको देखो और | अपने घरमें ही अपने पिताके इन विनयशील शिष्यों को २८ | ही देखो ॥ २८ ॥
पृष्ठ 299
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १७ ] रुद्रसंहिता ( सृष्टिखण्ड ) २८७
राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत ।
श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति ॥
बालचेष्टितमेवैतद् वदन्त्यद्यापि ते जनाः ।
अनन्तरं हरिष्यन्ति युक्तां दीक्षिततामिह ॥
सर्वेऽप्याक्षारयिष्यन्ति तव तातं च मामपि ।
मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति ॥
पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः ।
तदङ्घ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः ॥
न चर्तुस्नातयापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् ।
अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति ॥
प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोऽतिदुर्मतिः ।
न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः ॥
मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः ॥
यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः ।
अर्पयेद् द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम् ॥
न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् ।
चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत् ॥
दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद् द्यूतकृतः करे ।
उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका ॥
पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः । मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः हे पुत्र! राजा भी जब तुम्हारे इस दुष्टाचरणको २ ९ सुनेंगे, तो तुम्हारे पिताके प्रति अपनी श्रद्धा त्यागकर उनकी वृत्ति भी समाप्त कर देंगे ॥ २ ९ ॥ अभी तो लोग यह कह रहे हैं कि यह ३० लड़कपनकी दुश्चेष्टा है । इसके पश्चात् वे प्राप्त हुई । प्रतिष्ठित दीक्षितकी उपाधि भी छीन लेंगे ॥३० ॥
सभी लोग तुम्हारे पिताको और मुझको भी दुष्ट ३१ वचनोंसे धिक्कारेंगे और कहेंगे कि इसकी माता दुश्चरित्रा है; क्योंकि माताके चरित्रको ही पुत्र धारण करता है ॥ ३१ ॥
तुम्हारे पिता पापी नहीं हैं, वे तो श्रुति स्मृतियोंके ३२ पथपर अनुगमन करनेवाले हैं । उन्हींके चरणोंमें मेरा मन लगा रहता है, जिसके साक्षी भगवान् सदाशिव हैं ॥ ३२ ॥
मैंने ऋतुसमयमें किसी दुष्टका मुख भी नहीं ३३ देखा [ जिसका तुम्हारे ऊपर प्रभाव पड़ गया हो ] । अरे वह विधाता ही बलवान् है, जिसके कारण तुम्हारे - जैसा पुत्र उत्पन्न हुआ है ॥३३ ॥
माताके द्वारा इस प्रकार हर समय समझाये जानेपर ३४ भी उस अत्यन्त दुष्ट बुद्धिवालेने अपने उस दुष्कर्मका परित्याग नहीं किया; क्योंकि व्यसन - प्राप्त प्राणी दुर्बोध होता है । मृगया ( शिकार ), मद्य, पैशुन्य ( चुगली ), ३५ असत्यभाषण, चोरी, द्यूत और वेश्यागमन आदि – इन व्यसनोंसे कौन खण्डित नहीं हो जाता है ॥ ३४-३५ ॥ वह दुष्ट जो - जो सन्दूक, वस्त्र आदि वस्तुओंको ३६ घरमें देखता, उन - उन वस्तुओंको ले जाकर जुआरियोंको सौंप देता था । एक बार घरमें पिताके हाथकी एक रत्नजटित अँगूठी रखी थी, उसे चुरा करके उसने ३७ किसी जुआरीके हाथमें दे दिया ॥ ३६-३७ ॥ संयोगसे दीक्षितने किसी जुआरीके हाथमें उस ३८ अँगूठीको देख लिया और उससे पूछा कि तुम्हें यह अँगूठी कहाँसे प्राप्त हुई है? ॥ ३८ ॥
उस दीक्षितके द्वारा बार - बार कठोरतासे पूछे ॥ ३ ९ जानेपर उस जुआरीने कहा — हे ब्राह्मण! आप जोर-जोरसे मुझपर क्यों आक्षेप कर रहे हैं? क्या मैंने इसे चोरीसे प्राप्त किया है? आपके पुत्रने ही मुद्रा लेकर इसको मुझे दिया है । इसके पहले भी मेरे द्वारा जुएमें । जीत लिये जानेपर उसने अपनी माताकी साड़ी भी ॥ ४० | चुराकर मुझे दी है ॥ ३ ९ -४० ॥
पृष्ठ 300
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १७ न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् । उसने मात्र मुझको ही यह अँगूठी नहीं दी है, अपितु अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु रत्नकुप्यदुकूलानि भृङ्गारप्रभृतीनि च भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः । न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमण्डले
अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदरशिरोमणिः ।
कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः ॥
इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकन्धरः ।
प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम् ॥
महापतिव्रतामस्य पत्नीं प्रोवाच तामथ ।
स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः ॥
यज्ञदत्त उवाच
दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्तो गुणनिधिः सुतः ।
अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका ॥
अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता ।
सा त्वं रत्नमयीं शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे ॥
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी ।
प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयंत्यथ ॥
व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि ।
समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे ॥
इदानीमेव पक्वान्नकरणव्यग्रया मया ।
स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम् ॥
दीक्षित उवाच
हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि ।
यदा यदा त्वां सम्पृच्छे तनयः क्व गतस्त्विति ॥
तदा तदेति त्वं ब्रूयान्नाथेदानीं स निर्गतः ।
अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैः सयुग्बहिः ॥
कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः ।
लंबते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज ॥
॥ ४१ अन्य जुआरियोंको भी उसने बहुत - सा धन दिया है ॥ ४१ ॥
। रत्नोंकी सन्दूक, रेशमी वस्त्र, सोनेकी झारी आदि वस्तुएँ, अच्छे - अच्छे काँसे और ताँबेके पात्र भी ॥ ४२ उसने दिये हैं ॥ ४२ ॥
जुआरी लोग उसे प्रतिदिन नग्न करके बाँधते ॥ ४३ रहते हैं । इस भूमण्डलपर उसके समान कोई दूसरा जुआरी नहीं है । हे विप्र! आजतक आप जुआरियोंमें अग्रणी और अविनय तथा अनीतिमें प्रवीण अपने ४४ पुत्रको क्यों जान नहीं सके? ॥४३-४४ ॥ ऐसा सुनकर लज्जाके भारसे उस ब्राह्मणका सिर ४५ झुक गया और अपने सिरको वस्त्रसे ढँककर वह अपने घर चला आया ॥ ४५ ॥
तदनन्तर वह श्रौतकर्मपरायण दीक्षित यज्ञदत्त ४६ अपनी महान् पतिव्रता पत्नीसे कहने लगा- ॥ ४६ ॥
यज्ञदत्त बोला — हे दीक्षितायनि! धूर्त पुत्र गुणनिधि कहाँ है, कहीं भी बैठा हो, उससे क्या लाभ ४७ है? वह मेरी सुन्दर - सी अँगूठी कहाँ है? ॥। ४७ ॥ तुमने मेरे शरीरमें तैल, उबटन आदि लगानेके ४८ समय मेरी अँगुलीसे जिसको निकाल लिया था, उस रत्नजटित अँगूठीको लाकर शीघ्र ही मुझे दो ॥ ४८ ॥
उसके इस वचनको सुनकर वह दीक्षितायनी भयभीत ४ ९ हो उठी और बोली- इस समय मैं मध्याह्नकालकी स्नान - क्रियाओंको सम्पन्न कर रही हूँ ॥४ ९ ॥ देवपूजाके लिये अर्पित की जानेवाली सामग्रियोंको ५० एकत्रित करनेमें मैं व्याकुल हूँ । हे अतिथिप्रिय! यह अतिथियोंका समय कहीं अतिक्रमण न कर जाय । इसलिये मैं भोजन बनानेमें व्यस्त हूँ । मैंने किसी पात्रमें अँगूठीको ५१ रख दिया है । अभी याद नहीं आ रहा है ॥ ५०-५१ ॥ दीक्षित बोला- अरे दुष्ट पुत्रको उत्पन्न करनेवाली! हे सदा सच बोलनेवाली! मैंने जब - जब तुझसे ५२ यह पूछा कि पुत्र कहाँ गया है? तब - तब तूने यही कहा— हे नाथ! अभी पढ़कर वह अपने दो - तीन मित्रोंके साथ ५३ पुनः पढ़नेके लिये बाहर चला गया है ॥ ५२-५३ ॥ हे पत्नि! तुम्हारी वह मंजीठी रंगकी साड़ी कहाँ है? जिसको मैंने तुम्हें दिया था, जो घरमें रोज टँगी
५४ । रहती थी । सच - सच बताओ, डरो मत ॥ ५४ ॥