श्रीगणेशाय नमः।
शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 561–570
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 561–570
पृष्ठ 561
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १३ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५४ ९
मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः ।
मां विना त्वं निरीहोऽसि न किंचित्कर्तुमर्हसि ॥
पराधीनः सदा त्वं हि नानाकर्मकरो वशी ।
निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम् ॥
प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव ।
तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शंकर ॥
ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः ।
वेदान्तमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति ॥
श्रीशिव उवाच
इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी ।
प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि ॥
यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः ।
वेदांतवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा ॥
ब्रह्मोवाच
इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः ।
भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः ॥
श्रीशिव उवाच अत्रैव सोऽहं तपसा परेण
गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये ।
चरामि भूमौ परमार्थभाव-स्वरूपमानंदमयं सुलोचयन् ॥
तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप ।
अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न शक्यते ॥
ब्रह्मोवाच
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः ।
प्रणम्य हिमवान् शंभुमिदं वचनमब्रवीत् ॥
हिमवानुवाच
त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।
किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते ॥
ब्रह्मोवाच
एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः ।
विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम् ॥
मेरे अनुग्रहसे ही आप सगुण और साकार माने १ ९ गये हैं । मेरे बिना आप निरीह हैं और कुछ भी करनेमें समर्थ नहीं हैं । आप जितेन्द्रिय होनेपर भी प्रकृति अधीन हो नाना प्रकारके कर्म करते हैं, तब आप फिर २० निर्विकार कैसे हैं और मुझसे लिप्त कैसे नहीं हैं? हे शंकर! यदि आप प्रकृतिसे परे हैं और यदि आपका वचन सत्य है, तो मेरे समीप रहनेपर भी आपको २१ डरना नहीं चाहिये ॥१ ९ –२१ ॥ ब्रह्माजी बोले- पार्वतीका सांख्यशास्त्रके अनुसार कहा हुआ वचन सुनकर भगवान् शिव वेदान्तमतमें स्थित हो शिवासे यह वचन कहने २२ लगे— ॥ २२ ॥
श्रीशिव बोले- सुन्दर भाषण करनेवाली हे गिरिजे! यदि आप सांख्यमतको धारण करके २३ ऐसा कहती हैं, तो प्रतिदिन मेरी अनिषिद्ध सेवा कीजिये, यदि मैं ब्रह्म, मायासे निर्लिप्त, परमेश्वर, वेदान्तसे जाननेयोग्य तथा मायापति हूँ, तब आप क्या २४ करेंगी? ॥ २३-२४ ॥ ब्रह्माजी बोले- गिरिजासे इस प्रकार कहकर भक्तोंको प्रसन्न करनेवाले तथा भक्तोंपर अनुग्रह करनेवाले २५ भगवान् शिव हिमवान्से कहने लगे- ॥ २५ ॥
शिवजी बोले- हे गिरे! मैं यहीं आपके अत्यन्त रमणीय श्रेष्ठ शिखरकी भूमिपर उत्तम तपस्याके द्वारा आनन्दमय परमार्थ स्वरूपका विचार करता हुआ विचरण करूँगा । पर्वतराज! आप मुझे यहाँ तपस्या २६ करनेकी अनुमति दें, आपकी आज्ञाके बिना कोई तप २७ नहीं किया जा सकता है ॥ २६-२७ ॥ ब्रह्माजी बोले- देवाधिदेव शूलधारी शिवकी यह बात सुनकर हिमवान्ने शम्भुको प्रणाम करके यह २८ वचन कहा —॥२८ ॥
हिमवान् बोले — हे महादेव! देवता, असुर और मनुष्योंसहित सम्पूर्ण जगत् तो आपका ही है, मैं २ ९ तुच्छ होकर आपसे क्या कहूँ ॥ २ ९ ॥ ब्रह्माजी बोले – [ हे नारद! ] हिमवान्के इस प्रकार कहनेपर लोककल्याणकारी भगवान् शंकरने हँसकर आदरपूर्वक उन गिरिराजसे कहा- अब आप ३० | जाइये ॥३० ॥
पृष्ठ 562
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५५० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १३ शंकरेणाभ्यनुज्ञातः स्वगृहं हिमवान्ययौ । शंकरजीकी आज्ञा पाकर हिमवान् गिरिजाके सार्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः जगाम शंकराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा निषिषेध न तां कोऽपि गणो नंदीश्वरादिकः महेशशासनात्तात तच्छासनकरः शुचिः सांख्यवेदांतमतयोः शिवयोः शिवदः सदा संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोः सुविचारतः गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शंकरः पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः
उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः ।
नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु ॥
एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः ।
निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः ॥
इदमेव महद्धैर्यं धीराणां सुतपस्विनाम् ।
विघ्नवन्त्यपि संप्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते ॥
ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः ।
मुमोदातीव मनसि सप्रियः स मुनीश्वर ॥
हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् ।
निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिन्तयितुं स्थितः ॥
काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चंद्रशेखरम् ।
सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता ॥
प्रक्षाल्य चरणौ शंभोः पपौ तच्चरणोदकम् ।
वह्निशौचेन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम् ॥
षोडशेनोपचारेण संपूज्य विधिवद्धरम् ।
पुनः पुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम् ॥
एवं संसेवमानायाः शंकरं ध्यानतत्परम् ।
व्यतीयाय महान्कालः शिवाया मुनिसत्तम ॥
कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शंकराश्रमे । ॥ ३१ अपने घर लौट गये I । तबसे वे गिरिजाके साथ साथ प्रतिदिन । । उनका दर्शन करने लगे । काली अपने पिताके बिना ॥ ३२ दोनों सहेलियोंके साथ नित्य भक्तिपरायण होकर भी । सेवाके लिये शंकरके पास जाती थीं । हे तात! महेश्वरके आदेशसे उनकी आज्ञाका पालन करनेवाले पवित्र नन्दीश्वर ॥ ३३ आदि कोई भी गण उन्हें रोकते नहीं थे ॥ ३१–३३ ॥ । विशेष विचार करनेपर परस्पर अभिन्न होते हुए ॥ ३४ भी सांख्य और वेदान्तमतवाले शिवा तथा शिवका संवाद [ सभीके लिये ] सदा कल्याणदायक तथा सुखकर कहा । गया है । इन्द्रियातीत भगवान् शंकरने गिरिराजके कहनेसे ॥ ३५ उनका गौरव मानकर उनकी पुत्रीको अपने पास रहकर सेवा करनेके लिये स्वीकार कर लिया ॥ ३४-३५ ॥ भगवान् शंकरने सखियोंसहित पार्वतीसे कहा ३६ कि तुम नित्य मेरी सेवा करो तथा चली जाओ अथवा निर्भय होकर यहाँ रहो । इस प्रकार कहकर निर्विकार, महायोगी तथा अनेक प्रकारकी लीलाएँ करनेवाले ३७ भगवान् शंकरने अपनी सेवाके लिये उन देवीको रख लिया । धैर्यशाली तथा परम तपस्वियोंका यह महान् ३८ धैर्य ही है, जो विघ्नकारक वस्तुओंको ग्रहणकर भी विघ्नोंसे विनष्ट नहीं होता है ॥ ३६-३८ ॥ हे मुनीश्वर! तत्पश्चात् गिरिराज अपने सेवकोंके ३ ९ साथ अपने स्थानको चले आये और अपनी प्रियाके साथ मनमें परम आनन्दित हुए ॥३ ९ ॥ भगवान् शंकर भी आदरपूर्वक ध्यान - योगके ४० द्वारा निर्विघ्न मनसे परमात्माका चिन्तन करने लगे ॥४० ॥
काली भी प्रतिदिन सखियोंसहित चन्द्रशेखर ४१ महादेवकी सेवा करती हुई वहाँ जाने - आने लगीं ॥ ४१ ॥
वे भगवान् शंकरके चरणोंको धोकर उस ४२ चरणोदकका पान करती थीं और आगसे [ तपाकर ] शुद्ध किये हुए वस्त्रसे उनके शरीरको पोंछा करती थीं ॥ ४२ ॥
वे नित्यप्रति षोडशोपचारसे विधिवत् भगवान् ४३ हरकी पूजाकर बारंबार उन्हें प्रणामकर अपने पिता । घर चली जाती थीं । हे मुनिसत्तम! इस प्रकार ध्यान में ४४ | तत्पर भगवान् शंकरकी सेवा करती हुई उन शिवाका । बहुत समय व्यतीत हो गया । वे कभी अपनी सखियों के | साथ भगवान् शंकरके आश्रममें तालसे समन्वित वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्धनम् ॥ ४५ | प्रेमवर्धक सुन्दर गान करती थीं ॥ ४३–४५ ॥
पृष्ठ 563
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १३ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५५१
कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् ।
सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा ॥ ४६
कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भृशम् ।
वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम् ॥ ४७
ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्सङ्गां परिस्थिताम् ।
सोऽचिंतयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च ॥ ४८
नाग्रहीगिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् ।
महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम् ॥४ ९
महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेन्द्रियाम् ।
स्वसेवने रतां नित्यं सदयः समचिन्तयत् ॥ ५०
यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति ।
तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम् ॥ ५१
ब्रह्मोवाच
इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः ।
महायोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः ॥ ५२
ध्यानसक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः ।
हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिंता व्यवस्थिता ॥ ५३
काली त्वनुदिनं शंभुं सद्भक्त्या समसेवत ।
विचिंतयन्ती सततं तस्य रूपं महात्मनः ॥ ५४
हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थिताम् ।
विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ५५
एतस्मिन्नन्तरे देवाः शक्राद्या मुनयश्च ते ।
ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात् ॥ ५६
तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः ।
महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः ॥ ५७
गत्वा तत्र स्मरः सर्वमुपायमकरोन्निजम् ।
चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह ॥ ५८
पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः ।
ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती ॥५ ९
वे कभी कुशा, पुष्प तथा समिधाएँ स्वयं लाती थीं और सखियोंके साथ आश्रमका सम्मार्जन करती थीं ॥४६ ॥
वे कभी नियमपूर्वक शंकरजीके आश्रममें रहकर सकाम भावसे शंकरजीको देखती हुई उन्हें आश्चर्यचकित कर दिया करती थीं ॥ ४७ ॥
भगवान् शिवने अपनी तपस्याके बलसे निःसंग रहनेवाली उस कालीको देखकर पंचतत्त्वके शरीरमें रहनेवाली अपनी पूर्वजन्मकी भार्या समझ लिया ॥ ४८ ॥
फिर भी शिवजीने मुनियोंको भी मोहित कर देनेवाली तथा महासौन्दर्यकी राशिस्वरूप उन कालीको अपनी पत्नीके रूपमें ग्रहण नहीं किया ॥ ४ ९ ॥ महादेवजी भगवतीको इस प्रकार जितेन्द्रिय होकर नित्यप्रति अपनी सेवामें संलग्न देखकर दयापूर्वक विचार करने लगे कि जब यह तपस्याका व्रत करेगी, तब अभिमान - बीजसे रहित इस कालीको ग्रहण करूँगा॥५०-५१ ॥ ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार विचार करके बड़ी - बड़ी लीलाएँ करनेवाले महायोगीश्वर भूतेश्वर भगवान् शिव शीघ्र ही ध्यानमें तत्पर हो गये ॥५२ ॥
हे मुने! ध्यानमें मग्न उन परमात्मा शंकरके मनमें किसी अन्य चिन्ताका उदय नहीं हुआ ॥ ५३ ॥
काली भी उन्हीं परमात्मा शंकरके स्वरूपका चिन्तन करती हुई भक्तिपूर्वक निरन्तर उनकी सेवा करने लगीं ॥५४ ॥
भगवान् शिव ध्यानमें स्थित हो पूर्व चिन्ताओंको भूलकर सुस्थित कालीको देखा करते थे, वस्तुत: वे उन्हें देखते हुए भी नहीं देखते थे ॥५५ ॥
इसी समय महापराक्रमी तारकासुरसे अत्यन्त पीड़ित इन्द्र आदि देवताओं तथा मुनियोंने उन रुद्रके साथ कालीका कामभावसे योग करानेके लिये ब्रह्माजीकी आज्ञासे कामदेवको आदरपूर्वक वहाँ भेजा ॥ ५६-५७ ॥ कामदेवने वहाँ जाकर अपना समस्त उपाय लगाया, परंतु शिव कुछ भी विक्षुब्ध नहीं हुए और उन्होंने उसे भस्म कर दिया ॥ ५८ ॥
हे मुने! पार्वतीका भी अभिमान नष्ट हो गया और तत्पश्चात् नारदजीके उपदेशानुसार घोर तपस्या करके उन सतीने शिवको पतिरूपमें प्राप्त किया ॥ ५ ९ ॥
पृष्ठ 564
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५५२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ] १४ बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ । इस प्रकार परमेश्वर एवं पार्वती परम हो गये और परोपकारमें परायण होकर देवकार्यको प्रसन्न
चक्रतुर्देवकार्यं हि परोपकरणे रतौ ॥ ६० । पूर्ण करने लगे ॥ ६० ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीपरमेश्वरसंवादवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके तृतीय पार्वतीखण्डमें पार्वती और परमेश्वरका ॥ १३ ' ॥ संवादवर्णन नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशोऽध्यायः तारकासुरकी उत्पत्तिके उसकी तपस्या नारद उवाच
विष्णुशिष्य महाशैव सम्यगुक्तं त्वया विधे ।
चरितं परमं ह्येतच्छिवायाश्च शिवस्य च ॥
कस्तारकासुरो ब्रह्मन्येन देवाः प्रपीडिताः ।
कस्य पुत्रस्य वै ब्रूहि तत्कथां च शिवाश्रयाम् ॥
भस्मीचकार स कथं शंकरश्च स्मरं वशी ।
तदपि ब्रूहि सुप्रीत्याद्भुतं तच्चरितं विभोः ॥
कथं शिवा तपोऽत्युग्रं चकार सुखहेतवे ।
कथं प्राप पतिं शंभुमादिशक्तिर्जगत्परा ॥
एतत्सर्वमशेषेण विशेषेण महाबुध ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय स्वपुत्राय शिवात्मने ॥
ब्रह्मोवाच
पुत्रवर्य महाप्राज्ञ सुरर्षे शंसितव्रत ।
वक्म्यहं शंकरं स्मृत्वा सर्वं तच्चरितं शृणु ॥
प्रथमं तारकस्यैव भवं संशृणु नारद ।
यद्वधार्थं महायत्नः कृतो देवैः शिवाश्रयैः ॥
मम पुत्रो मरीचिर्यः कश्यपस्तस्य चात्मजः ।
त्रयोदशमितास्तस्य स्त्रियो दक्षसुताश्च याः ॥
दितिर्ज्येष्ठा च तत्स्त्री हि सुषुवे सा सुतद्वयम् ।
हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः ॥
प्रसंगमें दितिपुत्र वज्रांगकी कथा, तथा वरप्राप्तिका वर्णन नारदजी बोले - हे विष्णुशिष्य! हे महाशैव! हे विधे! आपने यह शिवा एवं शिवजीके परम पवित्र १ चरित्रका अच्छी तरहसे वर्णन किया ॥१ ॥
हे ब्रह्मन्! तारकासुर कौन था, जिसने २ देवताओंको दुःखित किया, वह किसका पुत्र था, शिवजीसे सम्बन्धित उस कथाको [ आप मुझसे ] कहिये । जितेन्द्रिय शंकरने किस प्रकार कामदेवको ३ भस्म किया? भगवान् शंकरके इस अद्भुत चरित्रका भी प्रसन्नतापूर्वक वर्णन कीजिये ॥ २-३ ॥ जगत्से परे आदिशक्ति पार्वतीने किस प्रकार ४ अत्यन्त कठोर तप किया और अपने सुखके लिये उन्होंने शंकरको किस प्रकार पतिरूपमें प्राप्त किया? ॥ ४ ॥
हे महाज्ञानी! आप मुझ श्रद्धावान् तथा ५ शिवभक्त अपने पुत्रसे यह सम्पूर्ण चरित्र विशेष रूपसे कहिये ॥ ५ ॥
ब्रह्माजी बोले — हे पुत्रवर्य! हे महाप्राज्ञ! हे सुरर्षे! हे प्रशंसनीय व्रतवाले! मैं शंकरका स्मरणकर ६ उनके सम्पूर्ण चरित्रका वर्णन कर रहा हूँ, आप सुनें ॥६ ॥
हे नारद! सबसे पहले आप तारकासुरकी ७ उत्पत्तिको सुनें, जिसके वधके लिये देवताओंने शिवका आश्रय लेकर बड़ा यत्न किया था ॥७ ॥
र पुत्र जो मरीचि थे, उनके पुत्र कश्यप हुए ।
८ उनकी तेरह स्त्रियाँ थीं जो दक्षकी कन्याएँ थीं ॥ ८ ॥
उनकी सबसे बड़ी , पत्नी दिति थी, उसके दो । पुत्र हुए । उनमें हिरण्यकशिपु ज्येष्ठ तथा हिरण्याक्ष ९ छोटा था॥९॥
पृष्ठ 565
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १४ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५५३
तौ हतौ विष्णुना दैत्यौ नृसिंहक्रोडरूपतः ।
सुदुःखदौ ततो देवाः सुखमापुश्च निर्भयाः ॥ १०
दितिश्च दुःखितासीत्सा कश्यपं शरणं गता ।
पुनः संसेव्य तं भक्त्या गर्भमाधत्त सुव्रता ॥ ११
तद्विज्ञाय महेन्द्रोऽपि लब्धच्छिद्रो महोद्यमी ।
तद्गर्भं व्यच्छिनत्तत्र प्रविश्य पविना मुहुः ॥ १२
तद्व्रतस्य प्रभावेण न तद्गर्भो ममार ह ।
स्वपन्त्या दैवयोगेन सप्त सप्ताभवन्सुताः ॥ १३
देवा आसन्सुतास्ते च नामतो मरुतोऽखिलाः ।
स्वर्गं ययुस्तदेन्द्रेण देवराजात्मसात्कृताः ॥ १४
पुनर्दितिः पतिं भेजेऽनुतप्ता निजकर्मतः ।
चकार सुप्रसन्नं तं मुनिं परमसेवया ॥ १५
कश्यप उवाच
तपः कुरु शुचिर्भूत्वा ब्रह्मणश्चायुतं समाः ।
चेद्भविष्यति तत्पूर्वं भविता ते सुतस्तदा ॥ १६
तथा दित्या कृतं पूर्णं तत्तपः श्रद्धया मुने ।
ततः पत्युः प्राप्य गर्भं सुषुवे तादृशं सुतम् ॥ १७
वज्राङ्गनामा सोऽभूद्वै दितिपुत्रोऽमरोपमः ।
नामतुल्यतनुर्वीरः सुप्रताप्युद्भवाद् बली ॥१८
जननीशासनात्सद्यः स सुतो निर्जराधिपम् ।
बलाद्धृत्वा ददौ दण्डं विविधं निर्जरानपि ॥ १ ९
दितिः सुखमतीवाप दृष्ट्वा शक्रादिदुर्दशाम् ।
अमरा अपि शक्राद्या जग्मुर्दुःखं स्वकर्मतः ॥ २०
तदाहं कश्यपेनाशु तत्रागत्य सुसामगीः ।
देवानत्याजयंस्तस्मात्सदा देवहिते रतः ॥ २१
देवान्मुक्त्वा ` स वज्राङ्गस्ततः प्रोवाच सादरम् ।
शिवभक्तोऽतिशुद्धात्मा निर्विकारः प्रसन्नधीः ॥ २२
भगवान् विष्णुने नृसिंह तथा वराहरूप धारणकर
अत्यन्त दुःख देनेवाले उन दोनोंका वध किया ।
तत्पश्चात् देवगण निर्भय और सुखी रहने लगे ॥ १० ॥
इससे दिति दुखी हुई और वह कश्यपकी शरणमें गयी । उस पतिव्रताने उनकी सेवाकर भक्तिपूर्वक पुनः गर्भ धारण किया । यह जानकर महान् परिश्रमी देवराज इन्द्रने अवसर पाकर उसके गर्भमें प्रविष्ट होकर वज्रसे उसके गर्भके टुकड़े - टुकड़े कर दिये । किंतु उसके व्रतके प्रभावसे उसका गर्भ नहीं मरा और दैवयोगसे सोती हुई उसके गर्भसे उनचास पुत्र उत्पन्न हुए ॥ ११–१३ ॥ वे सभी पुत्र मरुत् नामके देवता हुए और स्वर्गको चले गये । देवराजने उन्हें अपना लिया । तब दिति अपने कर्मसे अनुतप्त हो पुनः उनकी सेवा करने लगी और उसने महान् सेवासे उन मुनिको प्रसन्न कर लिया ॥ १४-१५ ॥ कश्यप बोले — हे भद्रे! यदि तुम पवित्र होकर ब्रह्माके दस हजार वर्षपर्यन्त तपस्या करो, तो तुम्हारे गर्भसे पुनः महापराक्रमी पुत्रका जन्म हो सकता है ॥ १६ ॥
हे मुने! दितिने श्रद्धाके साथ जब तपस्या पूरी की, तब अपने पतिसे गर्भ धारणकर वैसा ही पुत्र उत्पन्न किया ॥१७ ॥
दितिका वह पुत्र देवताओंके समान था, वह वज्रांग नामसे विख्यात हुआ । उसका शरीर नामके अनुसार ही [ वज्रके समान ] था । वह जन्मसे महाप्रतापी और बलवान् था ॥१८ ॥
उस पुत्रने अपनी माताकी आज्ञासे बलपूर्वक देवराज इन्द्र तथा देवताओंको भी पकड़कर अनेक प्रकारका दण्ड दिया । इस प्रकार इन्द्र आदिकी दुर्दशा देखकर दिति बहुत प्रसन्न हुई तथा इन्द्र आदि देवता अपने-अपने कर्मफलके अनुसार बड़े दुखी हुए ॥ १ ९ -२० ॥ तब देवताओंकी सदा भलाई करनेवाले मैंने कश्यपको साथ लेकर वहाँ पहुँचकर शान्तिकी बात कहकर देवताओंको उस वज्रांगसे छुड़ाया ॥ २१ ॥
तत्पश्चात् शुद्धात्मा, निर्विकार वह शिवभक्त वज्रांग देवताओंको मुक्त करके प्रसन्नचित्त होकर । आदरपूर्वक कहने लगा- ॥ २२ ॥
पृष्ठ 566
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५५४ वज्राङ्ग उवाच इन्द्रो दुष्टः प्रजाघाती मातुर्मे स्वार्थसाधकः स फलं प्राप्तवानद्य स्वराज्यं हि करोतु सः मातुराज्ञावशाद् ब्रह्मन्कृतमेतन्मयाखिलम् न मे भोगाभिलाषो वै कस्यचिद्भुवनस्य हि तत्त्वसारं विधे ब्रूहि मह्यं वेदविदांवर येन स्यां सुसुखी नित्यं निर्विकारः प्रसन्नधीः तच्छ्रुत्वाहं मुनेऽवोचं सात्त्विको भाव उच्यते । तत्त्वसार इति प्रीत्या सृजाम्येकां वरां स्त्रियम्
वराङ्गीं नाम तां दत्त्वा तस्मै दितिसुताय वै ।
अयां स्वधाम सुप्रीतः कश्यपस्तत्पितापि च ॥
ततो दैत्यः स वज्राङ्गः सात्त्विकं भावमाश्रितः ।
आसुरं भावमुत्सृज्य निर्वैरः सुखमाप्तवान् ॥
न बभूव वरांग्या हि हृदि भावोऽथ सात्त्विकः ।
सकामा स्वपतिं भेजे श्रद्धया विविधं सती ॥
अथ तत्सेवनादाशु संतुष्टोऽभून्महाप्रभुः ।
स वज्राङ्गः पतिस्तस्या उवाच वचनं तदा ॥
वज्राङ्ग उवाच
किमिच्छसि प्रिये ब्रूहि किं ते मनसि वर्तते ।
तच्छ्रुत्वानम्य तं प्राह सा पतिं स्वमनोरथम् ॥
वरांग्युवाच
चेत् प्रसन्नोऽभवस्त्वं वै सुतं मे देहि सत्पते ।
महाबलं त्रिलोकस्य जेतारं हरिदुःखदम् ॥
ब्रह्मोवाच
इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं विस्मितोऽभूत्स आकुलः ।
उवाच हृदि स ज्ञानी सात्त्विको वैरवर्जितः ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १४ वज्रांग बोला — यह इन्द्र बड़ा स्वार्थी और । । दुष्ट है । इसने ही मेरी माताकी सन्तानोंको नष्ट किया ॥ २३ है, इसको अपने कर्मका फल मिल गया, अब यह अपना राज्यपालन करे ॥ २३ ॥
। हे ब्रह्मन्! यह सारा कार्य मैंने माताकी आज्ञा ॥ २४ किया है । मुझे किसी भुवनके भोगकी अभिलाषा से नहीं है ॥२४ ॥
। हे वेदवेत्ताओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मन्! आप मुझे वेदतत्त्वका ॥ २५ सार बताइये, जिससे मैं सदा परम सुखी, विकाररहित तथा प्रसन्नचित्त हो जाऊँ ॥ २५ ॥
हे मुने! यह सुनकर मैंने उससे कहा- जो ॥ २६ सात्त्विक भाव है, वही तत्त्वसार है । मैंने [ तुम्हारे लिये ] प्रसन्नतापूर्वक एक सुन्दर स्त्रीका निर्माण किया है ॥२६ ॥
उस वरांगी नामवाली स्त्रीको मैंने उस दितिपुत्रको २७ प्रदानकर उसके पिताको अत्यन्त प्रसन्नकर मैं अपने घर चला गया और कश्यप भी अपने स्थानको लौट गये ॥ २७ ॥
तब वह दैत्य वज्रांग सात्त्विक भावसे युक्त हो २८ गया और राक्षसी भावको छोड़कर वैररहित हो सुख भोगने लगा ॥ २८ ॥
किंतु वरांगीके हृदयमें सात्त्विक भावका उदय २ ९ नहीं हुआ और वह सकाम होकर श्रद्धापूर्वक अपने पतिकी अनेक प्रकारसे सेवा करने लगी ॥ २ ९ ॥ वरांगीका पति महाप्रभु वह वज्रांग उसकी सेवासे ३० सन्तुष्ट हो गया और उससे कहने लगा- ॥ ३० ॥
वज्रांग बोला — हे प्रिये! तुम क्या चाहती हो, तुम्हारे मनमें क्या [ विचार ] है? मुझे बताओ । तब उसने ३१ विनम्र होकर पतिसे अपने मनोरथको कहा— ॥ । ३१ ॥ वरांगी बोली- हे सत्पते! यदि आप [ मुझसे ] | प्रसन्न हैं, तो मुझे ऐसा पुत्र दीजिये, जो महाबली, ३२ त्रिलोकीको जीतनेवाला तथा इन्द्रको दुःख देनेवाला हो ॥३२ ॥
ब्रह्माजी बोले- अपनी पत्नीका यह वचन । सुनकर वह व्याकुल तथा आश्चर्यचकित हो गया । | वैररहित, ज्ञानी एवं सात्त्विक वह वज्रांग अपने मनमें ३३ | सोचने लगा- ॥३३ ॥
पृष्ठ 567
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १४ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५५५
प्रियेच्छति विरोधं वै सुरैर्मे न हि रोचते ।
किं कुर्यां हि क्व गच्छेयं कथं नश्येन्न मे पणः ॥ ३४
प्रियामनोरथश्चैव पूर्णः स्यात् त्रिजगद्भवेत् ।
क्लेशयुङ् नितरां भूयो देवाश्च मुनयस्तथा ॥ ३५
न पूर्णः स्यात्प्रियाकामस्तदा मे नरको भवेत् ।
द्विधापि धर्महानिर्वै भवतीत्यनुशुश्रुवान् ॥ ३६
वज्राङ्ग इत्थं बभ्राम स मुने धर्मसंकटे ।
बलाबलं द्वयोस्तत्र विचिचिंत च बुद्धितः ॥ ३७
शिवेच्छया स हि मुने वाक्यं मेने स्त्रियो बुधः ।
तथास्त्विति वचः प्राह प्रियां प्रति स दैत्यराट् ॥ ३८
तदर्थमकरोत्तीव्रं तपोऽन्यद् दुष्करं स तु ।
मां समुद्दिश्य सुप्रीत्या बहुवर्षं जितेन्द्रियः ॥ ३ ९
वरं दातुमगां तस्मै दृष्ट्वाहं तत्तपो महत् ।
वरं ब्रूहि ह्यवोचं तं सुप्रसन्नेन चेतसा ॥ ४०
वज्राङ्गस्तु तदा प्रीतं मां दृष्ट्वा खे स्थितं विभुम् ।
सुप्रणम्य बहु स्तुत्वा वरं वव्रे प्रियाहितम् ॥ ४१
वज्राङ्ग उवाच
सुतं देहि स्वमातुर्मे महाहितकरं प्रभो ।
महाबलं सुप्रतापं सुसमर्थं तपोनिधिम् ॥ ४२
ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य च तद्वाक्यं तथास्त्वित्यब्रवं मुने ।
अयां स्वधाम तद्दत्त्वा विमनाः संस्मरन् शिवम् ॥ ४३
मेरी प्रिया देवताओंसे विरोध करना चाहती है, परंतु मुझे यह अच्छा नहीं लगता । अब मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ और कौन ऐसा उपाय करूँ, जिससे मेरी प्रतिज्ञा नष्ट न हो ॥ ३४ ॥
यदि प्रियाका मनोरथ पूर्ण होता है, तो तीनों लोक कष्टमें पड़ जायँगे तथा देवता और मुनि भी दुखी हो जायँगे ॥ ३५ ॥
परंतु यदि प्रियाका मनोरथ पूर्ण नहीं हुआ, तो मुझे नरक भोगना पड़ेगा । दोनों ही प्रकारसे धर्मकी हानि होगी, ऐसा मैंने [ धर्मशास्त्रोंसे ] सुना है ॥ ३६ ॥
हे मुने! इस तरह धर्मसंकटमें पड़ा हुआ वह वज्रांग भ्रममें पड़ गया, वह अपनी बुद्धिसे दोनों बातोंके उचित - अनुचित [ पक्षों ] पर विचार करने लगा ॥ ३७ ॥
हे मुने! [ उस समय ] उस बुद्धिमान् वज्रांगने शिवकी इच्छासे स्त्रीकी बात मान ली । उस दैत्यराजने प्रियासे कहा- ठीक है, ऐसा ही होगा ॥ ३८ ॥
तत्पश्चात् उसने इस निमित्त जितेन्द्रिय होकर मेरे उद्देश्यसे बहुत वर्षोंतक प्रीतिपूर्वक तप किया ॥ ३ ९ ॥ तब उसका महातप देखकर उसे वर प्रदान करनेके लिये मैं गया और प्रसन्नमनसे मैंने उससे कहा — वर माँगो ॥ ४० ॥
उस समय वज्रांगने प्रसन्न हुए मुझ विभुको आकाशमें स्थित देखकर प्रणाम करके नाना प्रकारकी स्तुतिकर प्रियाके लिये हितकारी वर माँगा ॥ ४१ ॥
वज्रांग बोला — हे प्रभो! आप मुझे ऐसा पुत्र दीजिये, जो अपनी माताका तथा मेरा परम हित करनेवाला, महाबली, महाप्रतापी, सर्वसमर्थ और तपोनिधि हो ॥ ४२ ॥
ब्रह्माजी बोले- हे मुने! उसका यह वचन सुनकर मैंने ' तथास्तु ' कहा और इस प्रकार उसे वर देकर शिवका स्मरण करते हुए उदास होकर मैं अपने । स्थानको लौट आया ॥४३ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे तारकोत्पत्तौ वज्राङ्गोत्पत्तितपोवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके तृतीय पार्वतीखण्डमें तारककी उत्पत्तिके प्रसंगमें वज्रांगकी उत्पत्ति और उसकी तपस्याका वर्णन नामक चौदहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १४ ॥
पृष्ठ 568
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५५६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १५ अथ पञ्चदशोऽध्यायः वरांगीके पुत्र तारकासुरकी उत्पत्ति, तारकासुरकी तपस्या एवं ब्रह्माजीद्वारा उसे वरप्राप्ति, वरदानके प्रभावसे ब्रह्मोवाच
अथ सा गर्भमाधत्त वराङ्गी तत्पुरादरात् ।
स ववर्धाभ्यंतरे हि बहुवर्षैः सुतेजसा ॥ १
ततः सा समये पूर्णे वराङ्गी सुषुवे सुतम् ।
महाकायं महावीर्यं प्रज्वलन्तं दिशो दश ॥ २
तदैव च महोत्पाता बभूवुर्दुःखहेतवः ।
जायमाने सुते तस्मिन्वरांग्याः सुरदुःखदे ॥ ३
दिवि भुव्यन्तरिक्षे च सर्वलोकभयंकराः ।
अनर्थसूचकास्तात त्रिविधाः तान्ब्रवीम्यहम् ॥ ४
सोल्काश्चाशनयः पेतुर्महाशब्दा भयंकराः ।
उदयं चक्रुरुत्कृष्टाः केतवो दुःखदायकाः ॥ ५
चचाल वसुधा साद्रिर्जज्वलुः सकला दिशः ।
चुक्षुभुः सरितः सर्वाः सागराश्च विशेषतः ॥ ६
हूत्कारानीरयन् घोरान्खरस्पर्शो मरुद्ववौ ।
उन्मूलयन्महावृक्षान्वात्यानीको रजोध्वजः ॥ ७
सराह्वोः सूर्यविध्वोस्तु मुहुः परिधयोऽभवन् ।
महाभयस्य विप्रेन्द्र सूचकाः सुखहारकाः ॥ ८
महीध्रविवरेभ्यश्च निर्घाता भयसूचकाः ।
रथनिर्ह्रादतुल्याश्च जज्ञिरेऽवसरे ततः ॥ ९
सृगालोलूकटंकारैर्वमन्त्यो मुखतोऽनलम् ।
अंतर्ग्रामेषु विकटं प्रणेदुरशिवाः शिवाः ॥ १०
यतस्ततो ग्रामसिंहा उन्नमय्य शिरोधराम् ।
सङ्गीतवद्रोदनवद्व्यमुञ्चन्विविधान् रवान् ॥ ११
खार्काररभसा मत्ताः खुरैर्ध्नन्तो रसां खराः ।
वरूथशः तदा तात पर्यधावन्नितस्ततः ॥ १२
तीनों लोकोंपर उसका अत्याचार ब्रह्माजी बोले- तदनन्तर वरांगीने आदरपूर्वक गर्भ धारण किया । वह बहुत वर्षोंतक परम तेजसे भीतर ही बढ़ता रहा । तत्पश्चात् समय पूरा होनेपर वरांगीने विशालकाय, महाबलवान् तथा अपने तेजसे दसों दिशाओंको दीप्त करनेवाले पुत्रको उत्पन्न किया॥१-२ ॥ देवताओंको दुःख देनेवाले उस वरांगीपुत्रके उत्पन्न होनेपर दुःखके हेतु महान् उत्पात होने लगे । हे तात! उस समय स्वर्ग, भूमि तथा आकाशमें सभी लोकोंको भयभीत करनेवाले अनर्थसूचक तीन प्रकारके उत्पात हुए, मैं उनका वर्णन कर रहा हूँ ॥ ३-४ ॥ [ आकाशसे ] महान् शब्द करते हुए भयंकर उल्कायुक्त वज्र गिरने लगे और जगत्को दुःख देनेवाले अनेक सुतीक्ष्ण केतु उदय हो गये । पर्वतसहित पृथ्वी चलायमान हो गयी, सभी दिशाएँ प्रज्वलित हो गयीं, सभी नदियाँ एवं विशेषकर समुद्र क्षुब्ध होने लगे ॥ ५-६ ॥ भयंकर हू - हू शब्द करते हुए तीक्ष्ण स्पर्शवाली हवा बहने लगी और धूल उड़ाती एवं वृक्षोंको उखाड़ती हुई आँधी चलने लगी । हे विप्रेन्द्र! राहुसहित सूर्य और चन्द्रमाके ऊपर बार - बार मण्डल पड़ने लगे, जो महाभयके सूचक तथा सुखका नाश करनेवाले थे ॥ ७-८ ॥ उस समय पर्वतोंकी गुफाओंसे रथकी नेमिके समान घर्घर एवं भयसूचक महान् शब्द होने लगे । | सियार एवं उल्लू अपने मुखसे भयानक टंकारयुक्त | शब्द करते हुए अग्नि उगलने लगे और सियारिनें गाँवोंके भीतर घुसकर अत्यन्त अमंगल तथा महाभयानक शब्द करने लगीं ॥९ -१० ॥ कुत्ते जहाँ - तहाँ गर्दन उठाकर संगीतके समान और रुदनके समान अनेक प्रकारके शब्द करने लगे ॥ ११ ॥
हे तात! गधे रेंकनेके भयानक शब्दसे मत्त होकर अपने खुरोंसे पृथिवीको खोदते हुए झुण्डके । झुण्ड इधर - उधर दौड़ने लगे ॥१२ ॥
पृष्ठ 569
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १५ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५५७
खगा उदपतन्नीडाद् रासभत्रस्तमानसाः ।
कोशंतो व्यग्रचित्ताश्च स्थितिमापुर्न कुत्रचित् ॥ १३
शकृन्मूत्रमकार्षुश्च गोष्ठेऽरण्ये भयाकुलाः ।
बभ्रमुः स्थितिमापुर्नो पशवस्ताडिता इव ॥ १४
गावोऽत्रसन्नसृग्दोहा बाष्पनेत्रा भयाकुलाः ।
तोयदा अभवंस्तत्र भयदाः पूयवर्षिणः ॥ १५
व्यरुदन्प्रतिमास्तत्र देवानामुत्पतिष्णवः ।
विनानिलं द्रुमाः पेतुर्ग्रहयुद्धं बभूव खे ॥ १६
इत्यादिका बहूत्पाता जज्ञिरे मुनिसत्तम ।
अज्ञानिनो जनास्तत्र मेनिरे विश्वसम्प्लवम् ॥ १७
अथ प्रजापतिर्नामाकरोत्तस्यासुरस्य वै ।
तारकेति विचार्यैव कश्यपो हि महौजसः ॥ १८
महावीरः स सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषः ।
ववृधेऽत्यश्मसारेण कायेनाद्रिपतिर्यथा ॥ १ ९
अथ स तारको दैत्यो महाबलपराक्रमः ।
तपः कर्तुं जनन्याश्चाज्ञां ययाचे महामनाः ॥ २०
प्राप्ताज्ञः स महामायी मायिनामपि मोहकः ।
सर्वदेवजयं कर्तुं तपोऽर्थं मन आदधे ॥ २१
मधोर्वनमुपागम्य गुर्वाज्ञाप्रतिपालकः ।
विधिमुद्दिश्य विधिवत्तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ २२
ऊर्ध्वबाहुश्चैकपादो रविं पश्यन्स चक्षुषा ।
शतवर्षं तपश्चक्रे दृढचित्तो दृढव्रतः ॥ २३
अङ्गुष्ठेन भुवं स्पृष्ट्वा शतवर्षं च तादृशः । २४ तेपे तपो
शतवर्षं जलं प्राश्नन् शतवर्षं च वायुभुक् ।
शतवर्षं जले तिष्ठन् शतं च स्थंडिलेऽतपत् ॥ २५
पक्षी घोसलोंसे उड़ने लगे । गदहे भयभीत हो गये और व्याकुलचित्त होकर भयानक शब्द करने लगे । उन्हें कहीं भी शान्ति नहीं मिल रही थी ॥ १३ ॥
पशु ताड़ित हुएके समान अपने गोष्ठमें और अरण्यमें भयभीत होकर बारंबार मल - मूत्रका त्याग करने लगे और जहाँ - तहाँ इधरसे उधर भागने लगे । वे एक । जगह ठहरते नहीं थे । गायें भयसे आक्रान्त हो उठीं, उनके स्तनोंसे रुधिर निकलने लगा, नेत्रोंसे अश्रुधारा प्रवाहित हो उठी और वे व्याकुल हो गयीं । बादल भी भय उत्पन्न करते हुए पीवकी वर्षा करने लगे ॥ १४-१५ ॥ देवताओंकी प्रतिमाएँ उछलकर रोने लगीं, बिना आँधीके वृक्ष गिरने लगे और आकाशमें ग्रहोंका युद्ध होने लगा । हे मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार अनेक उत्पात होने लगे । अज्ञानी लोग उस समय यह समझ बैठे कि विश्वप्रलय हो रहा है । तदनन्तर प्रजापति कश्यपने विचार करके उस महातेजस्वी असुरका नाम तारक रखा ॥ १६–१८ ॥ वह महावीर सहसा अपने पौरुषको प्रकट करता हुआ वज्रतुल्य शरीरसे पर्वतराजके समान बढ़ने लगा ॥ १ ९ ॥ तत्पश्चात् उस महाबली, महापराक्रमी तथा मनस्वी तारक दैत्यने तपस्या करनेके लिये मातासे आज्ञा माँगी । मायावियोंको भी मोहित करनेवाले उस महामायावी दैत्यने अपनी मातासे आज्ञा प्राप्तकर सभी देवताओं पर विजय प्राप्त करनेके लिये अपने मनमें तप
करनेका विचार किया । २०-२१ ॥
गुरुकी आज्ञाका पालन करनेवाला वह दैत्य मधुवनमें जाकर ब्रह्माजीको लक्ष्य करके विधिपूर्वक अत्यन्त कठोर तपस्या करने लगा ॥ २२ ॥
उस दृढ़व्रत दैत्यने चित्तको स्थिरकर नेत्रोंद्वारा सूर्यको देखते हुए अपनी भुजाओंको ऊपर उठाकर एक पैरपर खड़े होकर सौ वर्षपर्यन्त तपस्या की ॥ २३ ॥
तदनन्तर पैरके अँगूठेसे भूमिको टेककर दृढचित्तवाले तथा ऐश्वर्यशाली महान् असुरराज तारकने उसी प्रकार सौ वर्षतक तपस्या की ॥ २४ ॥
सौ वर्षतक जल पीकर, सौ वर्षतक वायु पीकर, सौ वर्षतक जलमें खड़ा रहकर और सौ वर्षतक / स्थण्डिलपर रहकर उसने तपस्या की ॥ २५ ॥
पृष्ठ 570
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५५८ शतवर्षं तथा चाग्नौ शतवर्षमधोमुखः शतवर्षं तु हस्तस्य तलेन च भुवं स्थितः
शतवर्षं तु वृक्षस्य शाखामालम्ब्य वै मुने ।
पादाभ्यां शुचिधूमं हि पिबंश्चाधोमुखस्तथा ॥
एवं कष्टतरं तेपे सुतपः स तु दैत्यराट् काममुद्दिश्य विधिवच्छृण्वतामपि दुस्सहम् तत्रैवं तपतस्तस्य महत्तेजो विनिस्सृतम् । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ] १५ । सौ वर्षतक अग्निके बीचमें, सौ वर्षतक ॥ २६ ओर मुख करके और सौ वर्षतक हथेलीके नीचेकी पृथ्वीपर स्थित होकर वह तपस्या करता रहा । हे मुने बल । | वह सौ वर्षतक वृक्षकी शाखाको दोनों पैरोंसे पकड़कर २७ नीचेकी ओर मुख करके पवित्र धूमका पान करता रहा ॥ २६-२७ ॥ । इस प्रकार उस असुरराजने अपने मनोरथको ॥ २८ लक्ष्य करके सुननेवालोंको भी सर्वथा दुःसह जान पड़नेवाला अत्यन्त कठिन तथा कष्टकर तप किया ॥ २८ ॥
हे मुने! इस प्रकार तप करते हुए उसके सिरसे शिरसः सर्वसंसर्पि महोपद्रवकृन्मुने ॥ २ ९ चारों दिशाओंमें फैलनेवाला एक महान् उपद्रवकारी
तेनैव देवलोकास्ते दग्धप्राया बभूविरे ।
अभितो दुःखमापन्नाः सर्वे देवर्षयो मुने ॥
इन्द्रश्च भयमापेदेऽधिकं देवेश्वरस्तदा ।
तपस्यत्यद्य कश्चिद्वै मत्पदं धर्षयिष्यति ॥
अकांडे चैव ब्रह्माण्डं संहरिष्यत्ययं प्रभुः ।
इति संशयमापन्ना निश्चयं नोपलेभिरे ॥
ततः सर्वे सुसंमन्त्र्य मिथस्ते निर्जरर्षयः ।
मल्लोकमगमन्भीता दीना मां समुपस्थिताः ॥
मां प्रणम्य सुसंस्तूय सर्वे ते क्लिष्टचेतसः ।
कृतस्त्वञ्जलयो मह्यं वृत्तं सर्वं न्यवेदयन् ॥
अहं सर्वं सुनिश्चित्य कारणं तस्य सद्धिया ।
वरं दातुं गतस्तत्र यत्र तप्यति सोऽसुरः ॥
अवोचं वचनं तं वै वरं ब्रूहीत्यहं मुने ।
तपस्तप्तं त्वया तीव्रं नादेयं विद्यते तव ॥
इत्येवं मद्वचः श्रुत्वा तारकः स महासुरः ।
मां प्रणम्य सुसंस्तूय वरं वव्रेऽतिदारुणम् ॥
तारक उवाच
त्वयि प्रसन्ने वरदे किमसाध्यं भवेन्मम ।
अतो याचे वरं त्वत्तः शृणु तन्मे पितामह ॥
महातेज निकला ॥ २ ९ ॥
हे मुने! उस तेजसे सभी देवलोक प्रायः जलने ३० लगे और चारों ओर समस्त देवता तथा ऋषिगण बड़े दुखी हुए ॥३० ॥
उस समय देवराज इन्द्र अधिक भयभीत हुए कि ३१ निश्चय ही इस समय कोई तप कर रहा है, वह मेरे पदको भी छीन लेगा ॥ ३१ ॥
वह ऐश्वर्यशाली तो असमयमें ही ब्रह्माण्डका ३२ संहार कर डालेगा - इस प्रकार सन्देहमें पड़े हुए [ देवता ] लोग कुछ भी निश्चय नहीं कर पा रहे थे ॥ ३२ ॥
तदनन्तर सभी देवता एवं ऋषि परस्पर विचार ३३ करके भयभीत एवं दीम होकर मेरे लोकमें पहुँचे और मेरे सामने उपस्थित हुए ॥३३ ॥
व्यथित चित्तवाले उन सभीने प्रणामकर मेरी स्तुति ३४ करके हाथ जोड़कर सारा वृत्तान्त मुझसे कहा ॥ ३४ ॥
मैं भी सद्बुद्धिसे [ उनकी व्यग्रताका ] समस्त ३५ कारण जानकर जिस स्थानपर असुर तप कर रहा था, उस स्थानपर उसे वर देनेके लिये गया ॥ ३५ ॥
हे मुने! मैंने उससे कहा- [ हे दैत्य! ] तुमने घोर ३६ तपस्या की है, अतः वर माँगो, मुझे कोई भी वस्तु तुम्हारे लिये अदेय नहीं है । तब मेरा वचन सुनकर उस . ३७ महान् असुर तारकने मुझे प्रणाम करके तथा मेरी स्तुतिकर अत्यन्त कठिन वर माँगा ॥ ३६-३७ ॥ तारक बोला- हे पितामह! वर देनेवाले आपके प्रसन्न हो जानेपर मेरे लिये क्या असाध्य हो सकता है, ३८ अतः मैं आपसे वर माँगता हूँ, उसे मुझसे सुनिये ॥ ३८ ॥