श्रीगणेशाय नमः।
शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 951–960
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 951–960
पृष्ठ 951
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ९ 7 रुद्रसंहिता (
ततः स सम्मतं कृत्वाऽसुरैः सर्वैः समुत्सवम् ।
दानवाद्यसुराणां तमधिपं विदधे गुरुः ॥ ७
तदा समुत्सवो जातोऽसुराणां मुदितात्मनाम् ।
उपायनानि सुप्रीत्या ददुस्तस्मै च तेऽखिलाः ॥ ८
अथ दम्भात्मजो वीरः शंखचूडः प्रतापवान् ।
राज्याभिषेकमासाद्य स रेजेऽसुरराट् तदा ॥ ९
स सेनां महतीं कर्षन्दैत्यदानवरक्षसाम् ।
रथमास्थाय तरसा जेतुं शक्रपुरीं ययौ ॥ १०
गच्छन्स दानवेन्द्रस्तु तेषां सेवनकुर्वताम् ।
विरेजे शशिवद्धानां ग्रहाणां ग्रहराडिव ॥ ११
आगच्छन्तं शङ्खचूडमाकर्ण्याखण्डलस्स्वराट् ।
निखिलैरमरैः सार्धं तेन योद्धुं समुद्यतः ॥ १२
तदाऽसुरैः सुराणां च संग्रामस्तुमुलो ह्यभूत् ।
वीराऽऽनन्दकरः क्लीबभयदो रोमहर्षणः ॥ १३
महान्कोलाहलो जातो वीराणां गर्जतां रणे ।
वाद्यध्वनिस्तथा चाऽऽसीत्तत्र वीरत्ववर्द्धिनी ॥ १४
देवाः प्रकुप्य युयुधुरसुरैर्बलवत्तराः ।
पराजयं च संप्रापुरसुरा दुद्रुवुर्भयात् ॥ १५
पलायमानांस्तान्दृष्ट्वा शंखचूडः स्वयं प्रभुः ।
युयुधे निर्जरैः साकं सिंहनादं प्रगर्ज्य च ॥ १६
तरसा सहसा चक्रे कदनं त्रिदिवौकसाम् ।
प्रदुद्रुवुः सुराः सर्वे तत्सुतेजो न सेहिरे ॥ १७
यत्र तत्र स्थिता दीना गिरीणां कंदरासु च ।
तदधीना न स्वतंत्रा निष्प्रभाः सागरा यथा ॥। १८
सोऽपि दंभात्मजः शूरो दानवेन्द्रः प्रतापवान् ।
। सुराधिकारान्संजळे सर्वाल्लोकान्विजित्य च ॥ १ ९
त्रैलोक्यं स्ववशं । चक्रे यज्ञभागांश्च कृत्स्नशः २० स्वयमिन्द्रो युद्धखण्ड ) ९ ४१ इसके बाद गुरु शुक्राचार्यने सभी दैत्योंकी सम्मति लेकर दानवों एवं असुरोंका अधिपति बनाकर उसे राज्यपदपर अभिषिक्त किया । उस समय प्रसन्न मनवाले असुरोंका महान् उत्सव हुआ । उन सभीने प्रेमपूर्वक उस शंखचूडको नाना प्रकारकी भेंट अर्पण की ॥ ७-८ ॥ वह वीर तथा महाप्रतापी दम्भपुत्र शंखचूड राज्यपदपर अभिषिक्त होकर अत्यन्त शोभित होने लगा । वह दैत्यों, दानवों एवं राक्षसोंकी बहुत बड़ी सेना लेकर रथपर आरूढ़ होकर इन्द्रपुरीको जीतनेके लिये वेगपूर्वक चल पड़ा । उस समय [ विजययात्राके लिये ] जाता हुआ वह दानवेन्द्र उन दैत्योंके बीच ताराओंके मध्यमें चन्द्रमाकी भाँति तथा ग्रहोंके मध्यमें ग्रहराज सूर्यके समान सुशोभित हो रहा था । शंखचूडको आता हुआ सुनकर उससे युद्ध करनेके लिये देवराज इन्द्र सम्पूर्ण देवताओंके साथ उद्यत हो गये॥९ –१२ ॥। उस समय देवता और असुरोंमें रोमांचकारी घोर युद्ध छिड़ गया, जो वीरोंको आनन्द देनेवाला तथा कायरोंको भय देनेवाला था । उस युद्धमें गरजते हुए वीरोंका महान् कोलाहल उत्पन्न हुआ और वीरताको बढ़ानेवाली वाद्यध्वनि होने लगी । अति बलवान् देवगण क्रुद्ध होकर असुरोंके साथ युद्ध करने लगे । असुर पराजित हुए और भयके कारण भागने लगे । उन्हें भागते देखकर दैत्यराज शंखचूड सिंहनादके समान गर्जना करके देवताओंके साथ स्वयं युद्ध करने लगा॥१३–१६ ॥ वह बड़े वेगसे सहसा देवताओंको नष्ट करने लगा कोई भी देवता उसके तेजको न सह सके और भागने, लगे । वे दीन होकर पर्वतोंकी कन्दराओंमें जहाँ - तहाँ छिप गये और कुछ देवताओंने स्वतन्त्र न उसकी अधीनता स्वीकार कर ली तथा रहकर सगरपुत्रोंके समान प्रभाहीन हो गये ॥ १७-१८ ॥ इस प्रकार वीर तथा प्रतापशाली दम्भपुत्र शंखचूडने सारे लोकोंको जीतकर समस्त दानवेन्द्र अधिकार हरण कर लिया । उसने तीनों देवताओंका तथा सम्पूर्ण यज्ञभागोंको अपने वशमें कर लोकोंको लिया, वह स्वयं इन्द्र बन गया और सारे जगत्पर शासन करने लगा ॥ १ ९ -२० ॥
पृष्ठ 952
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०
कौबेरमैन्दवं सौर्यमाग्नेयं याम्यमेव च ।
कारयामास वायव्यमधिकारं स्वशक्तितः ॥ २१
देवानामसुराणां च दानवानां च रक्षसाम् ।
गंधर्वाणां च नागानां किन्नराणां रसौकसाम् ॥ २२
त्रिलोकस्य परेषां च सकलानामधीश्वरः ।
स बभूव महावीरः शंखचूडो महाबली ॥ २३
एवं स बुभुजे राज्यं राजराजेश्वरो महान् ।
सर्वेषां भुवनानां च शंखचूडश्चिरं समाः ॥ २४
तस्य राज्ये न दुर्भिक्षं न मारी नाऽशुभग्रहाः ।
आधयो व्याधयो नैव सुखिन्यश्च प्रजाः सदा ॥ २५
अकृष्टपच्या पृथिवी ददौ सस्यान्यनेकशः ।
ओषध्यो विविधाश्चासन्सफलाः सरसाः सदा ॥ २६
मण्याकराश्च नितरां रत्नखन्यश्च सागराः ।
सदा पुष्पफला वृक्षा नद्यः सुसलिलावहाः ॥ २७
देवान् विनाखिला जीवाः सुखिनो निर्विकारकाः ।
स्वस्वधर्मास्थिताः सर्वे चतुर्वर्णाश्रमाः परे ॥ २८
तस्मिन् शासति त्रैलोक्ये न कश्चिद् दुःखितोऽभवत् ।
भ्रातृवैरत्वमाश्रित्य केवलं दुःखिनोऽमराः ॥ २ ९
स शंखचूडः प्रबलः कृष्णस्य परमः सखा ।
कृष्णभक्तिरतः साधुः सदा गोलोकवासिनः ॥ ३०
पूर्वशापप्रभावेण दानवीं योनिमाश्रितः ।
न दानवमतिः सोऽभूद्दानवत्वेऽपि वै मुने ॥ ३१
ततः सुरगणाः सर्वे हृतराज्याः पराजिताः ।
संमन्त्र्य सर्षयस्तात प्रययुर्ब्रह्मणः सभाम् ॥ ३२
|
तत्र दृष्ट्वा विधातारं नत्वा स्तुत्वा विशेषतः । ।
ब्रह्मणे कथयामासुः सर्वं वृत्तांतमाकुलाः ॥ ३३
ब्रह्मा तदा समाश्वास्य सुरान् सर्वान्मुनीनपि । तैश्च सार्द्धं ययौ लोके ददर्श तत्र लक्ष्मीशं किरीटिनं कुंडलिनं शंखचक्रगदापद्मधरं वैकुण्ठं सुखदं सताम् ॥ ३४
ब्रह्मा देवगणैः सह । ।
वनमालाविभूषितम् ॥ ३५
देवं चतुर्भुजम् । । २ ९ उसने अपनी शक्तिसे कुबेर, चन्द्रमा सूर्य यम तथा वायुका अधिकार छीन लिया । वह,, अग्नि, | तथा महाबली शंखचूड देव, असुर, दानव महान् वीर गन्धर्व, नाग, किन्नर, मनुष्य तथा अन्य सभी , राक्षस, लोगों तथा तीनों लोकोंका अधिपति बन गया ॥ २१-२३ इस प्रकार राजाओंके भी राजा उस महान् शंखचूडने ॥ । बहुत वर्षपर्यन्त सभी भुवनोंपर राज्य किया ॥ २४ ॥
उसके राज्यमें दुर्भिक्ष, महामारी, अशुभ ग्रह, आधि, व्याधि — ये नहीं थे, सभी प्रजाएँ सर्वदा सुखी रहती थीं । पृथ्वी बिना जोते ही नाना प्रकारके धान्य उत्पन्न करती थी । फलों तथा रसोंसे युक्त नाना प्रकारकी औषधियाँ सर्वदा उत्पन्न होती थीं । खानोंसे मणियाँ तथा समुद्रसे रत्न निरन्तर निकलते थे । वृक्ष सदैव फल - फूलसे हरे - भरे रहते थे और नदियाँ मधुर जल बहाती रहती थीं॥२५–२७ ॥ [ उस समय ] देवताओंको छोड़कर सारे जीव सुखी तथा विकाररहित थे । चारों वर्ण एवं आश्रमके सभी लोग अपने - अपने धर्ममें स्थित थे ॥ २८ ॥
इस प्रकार उसके शासनकालमें कोई भी दुखी नहीं था, भ्रातृ - वैरको लेकर केवल देवता ही दुखी थे ॥ २ ९ ॥ वह महाबली शंखचूड गोलोकवासी श्रीकृष्णका परम सखा था, साधुस्वभाववाला वह श्रीकृष्णकी भक्तिमें सदा निरत रहता था । हे मुने! वह तो पूर्वजन्मके शापके प्रभावसे दानवयोनिको प्राप्त हुआ था, दानवकुलमें जन्म होनेपर भी वह दानवोंकी - सी बुद्धिवाला नहीं था ॥ ३०-३१ ॥ हे तात! तत्पश्चात् राज्यसे वंचित तथा पराजित सभी देवता आपसमें मन्त्रणाकर और ऋषियोंको साथ लेकर ब्रह्माकी सभामें गये । उन्होंने वहाँ ब्रह्माजीको देखकर उन्हें प्रणामकर तथा विशेषरूपसे उनकी स्तुति करके व्याकुल होकर ब्रह्माजीसे सारा वृत्तान्त निवेदन किया॥३२-३३ ॥ तदनन्तर ब्रह्मा उन सभी देवताओं एवं मुनियोंको सान्त्वना देकर उनके साथ सज्जनोंको सुख देनेवाले वैकुण्ठलोक गये । ब्रह्माने देवगणोंके साथ वहाँ जाकर किरीट - कुण्डलधारी वनमालासे विभूषित, शंख - चक्र-, गदा - पद्म धारण किये हुए, चतुर्भुज, पीतवस्त्रधारी
पृष्ठ 953
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ९ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) सनंदनाद्यैः सिद्धैश्च सेवितं पीतवाससम् ॥ ३६ |
दृष्ट्वा विष्णुं सुराः सर्वे ब्रह्माद्याः समुनीश्वराः ।
प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या बद्धाञ्जलिकरा विभुम् ॥ ३७
देवा ऊचुः
देवदेव जगन्नाथ वैकुंठाधिपते प्रभो ।
रक्षास्मान् शरणापन्नान् श्रीहरे त्रिजगद्गुरो ॥ ३८
त्वमेव जगतां पाता त्रिलोकेशाच्युत प्रभो ।
लक्ष्मीनिवास गोविन्द भक्तप्राण नमोऽस्तु ते ॥ ३ ९
इति स्तुत्वा सुराः सर्वे रुरुदुः पुरतो हरेः ।
तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुर्ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ॥ ४०
विष्णुरुवाच
किमर्थमागतोऽसि त्वं वैकुंठं योगिदुर्लभम् ।
किं कष्टं ते समुद्भूतं तत् त्वं वद ममाग्रतः ॥ ४१
सनत्कुमार उवाच
इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ।
बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा विनयानतकन्धरः ॥ ४२
वृत्तान्तं कथयामास शंखचूडकृतं तदा ।
देवकष्टसमाख्यानं पुरो विष्णोः परात्मनः ॥ ४३
हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वतः सर्वभाववित् ।
प्रहस्योवाच भगवांस्तद्रहस्यं विधिं प्रति ॥ ४४
श्रीभगवानुवाच
शंखचूडस्य वृत्तान्तं सर्वं जानामि पद्मज ।
मद्भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा ॥ ४५
शृणु तत् सर्ववृत्तान्तमितिहासं पुरातनम् ।
संदेहो नैव कर्तव्यः शं करिष्यति शङ्करः ॥ ४६
सर्वोपरि च यस्यास्ति शिवलोकः परात्परः । ९ ४३ तथा सनन्दन आदि सिद्धोंसे सेवित लक्ष्मीपति भगवान् विष्णुको देखा । मुनीश्वरोंसहित ब्रह्मा आदि सभी देवता विभु विष्णुको देखकर उन्हें प्रणाम करके भक्तिपूर्वक हाथ जोड़कर उनकी स्तुति करने लगे— ॥ ३४–३७ ॥ देवता बोले – हे देवदेव! हे जगन्नाथ! हे वैकुण्ठाधिपति! हे प्रभो! हे त्रिजगद्गुरो! हे श्रीहरे! हम शरणागतोंकी रक्षा कीजिये । हे त्रिलोकेश! हे अच्युत! हे प्रभो! हे लक्ष्मीनिवास! हे गोविन्द! आप ही संसारके रक्षक हैं । हे भक्तप्राण! आपको नमस्कार है ॥ ३८-३९ ॥ इस प्रकार स्तुतिकर सभी देवता नारायणके आगे रुदन करने लगे । यह सुनकर भगवान् विष्णुने ब्रह्मासे यह कहा —॥४० ॥
विष्णु बोले— [ हे ब्रह्मन्! ] योगियोंके लिये भी दुर्लभ इस वैकुण्ठमें आप किस उद्देश्यसे आये हैं, आपको कौन - सा कष्ट आ पड़ा है? उसे आप मेरे सामने कहिये ॥४१ ॥
सनत्कुमार बोले – - नारायणका यह वचन सुनकर ब्रह्माजीने बारंबार उन्हें प्रणाम करके हाथ जोड़कर बड़े विनयके साथ सिर झुकाकर शंखचूडके द्वारा देवताओंको दिये गये दुःखसे सम्बन्धित सारा वृत्तान्त परमात्मा विष्णुके सामने कह सुनाया ॥ ४२-४३ ॥ तब सब प्रकारसे सबके भावोंको जाननेवाले भगवान् विष्णु उनका वचन सुनकर हँस करके ब्रह्माजीसे उसका रहस्य इस प्रकार कहने लगे —॥४४ ॥
श्रीभगवान् बोले — हे ब्रह्मदेव! मैं पूर्वजन्मके अपने परम भक्त महातेजस्वी गोप शंखचूडका सारा वृत्तान्त जानता हूँ ॥४५ ॥
आप उसका प्राचीन इतिहासयुक्त वृत्तान्त इसमें सन्देह न कीजिये, शंकरजी मंगल सुनिये, करेंगे ॥ ४६ ॥ ऊपर
जिनका परात्पर शिवलोक सभी लोकोंके स्थित है, जहाँ शंकरजी स्वयं परब्रह्म परमेश्वरके हैं, तीनों शक्तियोंको धारण करनेवाले यत्र संराजते परेश्वरः ॥ ४७ रूपमें विराजमान शंभुः परब्रह्म
पृष्ठ 954
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०
प्रकृतेः पुरुषस्यापि यो ऽधिष्ठाता त्रिशक्तिधृक् ।
निर्गुणः सगुणः सोऽपि परंज्योतिःस्वरूपवान् ॥ ४८
यस्यांगजास्तु वै ब्रह्मंस्त्रयः सृष्ट्यादिकारकाः ।
सत्त्वादिगुणसंपन्ना विष्णुब्रह्महराभिधाः ॥ ४ ९
स एव परमात्मा हि विहरत्युमया सह ।
यत्र मायाविनिर्मुक्तो नित्यानित्यप्रकल्पकः ॥ ५०
तत्समीपे च गोलोको गोशाला शंकरस्य वै ।
तस्येच्छया च मद्रूपः कृष्णो वसति तत्र ह ॥ ५१
तद्गवां रक्षणार्थाय तेनाज्ञप्तः सदा सुखी ।
तत्संप्राप्तसुखः सोऽपि संक्रीडति विहारवित् ॥ ५२
तस्य नारी समाख्याता राधेति जगदम्बिका ।
प्रकृतेः परमा मूर्तिः पंचमी सुविहारिणी ॥ ५३
बहुगोपाश्च गोप्यश्च तत्र संति तदंगजाः ।
सुविहारपरा नित्यं राधाकृष्णानुवर्तिनः ॥ ५४
स एव लीलया शंभोरिदानीं मोहितोऽनया ।
संप्राप्तो दानवीं योनिं मुधा शापात्स्वदुःखदाम् ॥ ५५
रुद्रशूलेन तन्मृत्युः कृष्णेन विहितः पुरा ।
ततः स्वदेहमुत्सृज्य पार्षदः स भविष्यति ॥५६
इति विज्ञाय देवेश न भयं कर्तुमर्हसि ।
शंकरं शरणं याहि स सद्यः शं विधास्यति ॥ ५७
अहं त्वं चामराः सर्वे तिष्ठन्त्विह विसाध्वसाः ॥ ५८
सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा सविधिर्विष्णुः शिवलोकं जगाम ह ।
संस्मरन्मनसा शंभुं सर्वेशं भक्तवत्सलम् ॥ ५ ९
२ ९ | जो प्रकृति एवं पुरुषके भी अधिष्ठाता हैं जो सगुण तथा परम ज्योतिःस्वरूप हैं और, हे निर्गुण, | सृष्टि आदिके करनेवाले तथा सत्त्व आदि गुणोंसे ब्रह्मन्! विष्णु, ब्रह्मा एवं महेश्वर नामक तीन देव जिनके युक्त अंगसे उत्पन्न हुए हैं, मायासे सर्वथा मुक्त एवं | नित्यानित्यके व्यवस्थापक वे ही परमात्मा उमाके साथ जहाँ विहार करते हैं, उसीके समीप गोलोक है और वहीं शिवजीकी गोशाला है, उन्हींकी इच्छासे वहाँपर मेरे स्वरूपमें स्थित श्रीकृष्ण निवास करते हैं ॥ ४७-५१ ॥ शंकरने अपनी गौओंकी रक्षाके लिये उन श्रीकृष्णको नियुक्त किया है । वे भी गौओंकी रक्षासे सुखी होकर विहार करते हुए वहाँ क्रीड़ा करते हैं ॥ ५२ ॥
प्रकृतिकी पाँचवीं परम मूर्ति जगदम्बा राधा, जो उनकी स्त्री कही गयी हैं, वे भी वहाँ निवास करती हैं ॥५३ ॥
वहींपर उनके अंगसे उत्पन्न हुए अनेक गोप एवं गोपियाँ हैं, जो उन राधा - कृष्णके अनुवर्ती रहकर सदा विहार करते हैं । उन्हींमेंसे यह गोप ( शंखचूड ) शंकरकी इस लीलासे मोहित होकर राधाके शापसे दुःखदायी दानवी योनिको व्यर्थ ही प्राप्त हो गया है ॥ ५४-५५ ॥ श्रीकृष्णने उसकी मृत्यु रुद्रके त्रिशूलसे पहले ही निश्चित की है, उसके बाद वह अपने देहका त्यागकर श्रीकृष्णका पार्षद होगा । हे देवेश! ऐसा जानकर आप भय मत कीजिये, शंकरकी शरणमें जाइये, वे शीघ्र कल्याण करेंगे । मैं, आप एवं सभी देवता भयरहित होकर यहाँ निवास करें ॥ ५६-५८ ॥ सनत्कुमार बोले — ऐसा कहकर विष्णुजी | भक्तवत्सल सर्वेश शिवका मनसे स्मरण करते हुए ब्रह्माजीके साथ शिवलोक गये ॥५ ९ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधोपाख्याने शंखचूडराज्यकरणवर्णनपूर्वकतत्पूर्वभववृत्तचरित्रवर्णनं ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २ ९ ॥ शंखचूडराज्य - करणवर्णनपूर्वक उसका पूर्वभववृत्तचरित्रवर्णन रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें शंखचूडवधोपाख्यानमें नामक उनतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २ ९ ॥
पृष्ठ 955
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) ९ ४५ अथ त्रिंशोऽध्यायः ब्रह्मा तथा विष्णुका शिवलोक पहुँचना, शिवलोककी तथा शिवसभाकी वर्णन, शिवसभाके मध्य उन्हें अम्बासहित भगवान् शोभाका दर्शन और शंखचूडसे प्राप्त सनत्कुमार उवाच
गत्वा तदैव सविधिस्तदा व्यास रमेश्वरः ।
शिवलोकं महादिव्यं निराधारमभौतिकम् ॥ १
साह्लादोऽभ्यन्तरं विष्णुर्जगाम मुदिताननः ।
नानारत्नपरिक्षिप्तं विलसन्तं महोज्ज्वलम् ॥ २
संप्राप्य प्रथमं द्वारं विचित्रं गणसेवितम् ।
शोभितं परया लक्ष्या महोच्चमतिसुन्दरम् ॥ ३
ददर्श द्वारपालांश्च रत्नसिंहासनस्थितान् ।
शोभितान् श्वेतवस्त्रैश्च रत्नभूषणभूषितान् ॥ ४
पञ्चवक्त्रत्रिनयनान्गौरसुन्दरविग्रहान् 1 त्रिशूलादिधरान्वीरान् भस्मरुद्राक्षशोभितान् ॥ ५
स ब्रह्मापि रमेशश्च तान् प्रणम्य विनम्रकः ।
कथयामास वृत्तान्तं प्रभुसंदर्शनार्थकम् ॥ ६
तदाज्ञां च ददुस्तस्मै प्रविवेश तदाज्ञया ।
परं द्वारं महारम्यं विचित्रं परमप्रभम् ॥ ७
प्रभूपकंठगत्यर्थं वृत्तान्तं संन्यवेदयत् ।
तद् द्वारपाय चाज्ञप्तस्तेनान्यं प्रविवेश ह ॥ ८
एवं पंचदशद्वारान्प्रविश्य कमलोद्भवः ।
महाद्वारं गतस्तत्र नन्दिनं प्रददर्श ह ॥ ९
सम्यङ् नत्वा च तं स्तुत्वा पूर्ववत्तेन नन्दिना ।
मुदा ॥ १०
आज्ञप्तश्च शनैर्विष्णुर्विवेशाभ्यंतरं
ददर्श गत्वा तत्रोच्चैः सभां शंभोः समुत्प्रभाम् ।
तो पार्षदैः परिवृतां लसदेहैः सुभूषिताम् ॥ ११
। माहेश्वरस्य रूपैश्च दिग्भुजैः शुभकान्तिभिः । शिवके दिव्यस्वरूपका कष्टोंसे मुक्तिके लिये प्रार्थना सनत्कुमार बोले - हे व्यासजी! उस समय ब्रह्मासहित भगवान् विष्णु अत्यन्त दिव्य, निराधार एवं अभौतिक शिवलोक पहुँचकर आनन्दित तथा प्रसन्नमुख होकर भीतर गये, जो नाना प्रकारके रत्नोंसे निर्मित, महोज्ज्वल और शोभासे युक्त था॥१-२ ॥ उन्होंने गणोंसे सेवित, अद्भुत, अत्यन्त ऊँचे, परम सुन्दर और अत्यधिक शोभासम्पन्न पहले द्वारपर आकर श्वेत वस्त्रोंसे सुशोभित, रत्नमय आभूषणोंसे भूषित, रत्नके सिंहासनपर स्थित, पाँच मुख तथा तीन नेत्रवाले, गौर तथा सुन्दर शरीरवाले, त्रिशूल आदि धारण किये हुए और भस्म तथा रुद्राक्षसे सुशोभित महावीर द्वारपालोंको देखा । तब ब्रह्माके सहित विष्णुने बड़ी विनम्रताके साथ उन्हें प्रणाम करके प्रभुदर्शनके निमित्त सारा वृत्तान्त बताया॥३–६ ॥ तब उन्होंने आज्ञा प्रदान की और वे उनकी आज्ञासे प्रविष्ट हुए । दूसरा द्वार भी परम मनोहर, विचित्र तथा अत्यन्त प्रभायुक्त था । प्रभुके पास जानेके लिये उन्होंने वहाँके द्वारपालसे वृत्तान्त निवेदित किया और उस द्वारपालसे आज्ञा प्राप्तकर वे अन्य द्वारमें प्रविष्ट हुए॥७-८ ॥ इस प्रकार पन्द्रह द्वारोंमें क्रमसे प्रवेश करके वे पद्मयोनि एक विशाल द्वारपर पहुँचे और उन्होंने वहाँ नन्दीको देखा । उन्हें भलीभाँति नमस्कारकर तथा उनकी स्तुति करके विष्णुजीने पूर्वकी भाँति उन नन्दीसे आज्ञा प्राप्तकर धीरेसे प्रसन्नतापूर्वक भीतर प्रवेश किया ॥ ९ -१० ॥ वहाँ पहुँचकर उन लोगोंने शिवजीकी उच्च महासभा देखी, जो महाप्रभासे युक्त सुन्दर शरीरवाले, शिवके स्वरूपवाले, शुभ कान्तिवाले, दस भुजाओंवाले, पाँच मुखोंवाले, तीन नेत्रोंवाले, नीले कण्ठवाले, परम पञ्चवक्त्रैस्त्रिनयनैः ॥ १२ कान्तिसे युक्त, रत्नमय रुद्राक्षों तथा भस्मरूप आभरणोंसे शितिकंठैर्महोज्ज्वलैः भूषित पार्षदोंसे घिरी हुई थी । वह सभा उदीयमान सद्गलयुक्तरुद्राक्षभस्माभरणभूषितैः
पृष्ठ 956
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४६ नवेन्दुमंडलाकारां चतुरस्त्रां मनोहराम् मणीन्द्रहारनिर्माणहीरसारसुशोभिताम् अमूल्य रत्नरचितां पद्मपत्रैश्च शोभिताम् माणिक्यजालमालाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम् पद्मरागेन्द्ररचितामद्भुतां शंकरेच्छया सोपानशतकैर्युक्तां स्यमंतकविनिर्मितैः स्वर्णसूत्रग्रन्थियुक्तैश्चारुचन्दनपल्लवैः
इन्द्रनीलमणिस्तंभैर्वेष्टितां सुमनोहराम् ।
सुसंस्कृतां च सर्वत्र वासितां गंधवायुना ॥
सहस्रयोजनायामां सुपूर्णां बहुकिंकरैः ।
ददर्श शंकरं साम्बं तत्र विष्णुः सुरेश्वरः ॥
वसन्तं मध्यदेशे च येथेन्दुतारकावृतम् । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३० ॥ १३ । चन्द्रमण्डलके आकारवाली, चौकोर, मनोहर श्रेष्ठ | मणियोंके हारसे युक्त एवं उत्तम हीरोंसे सुशोभित , I अमूल्य रत्नोंसे रचित, पद्मपत्रोंसे शोभित मणियोंके, ॥ १४ /, | समूहोंकी मालाओंसे सुशोभित, अनेक प्रकारके चित्रोंसे । चित्रित तथा शंकरजीके इच्छानुसार पद्मरागकी श्रेष्ठ ॥ १५ मणियोंद्वारा विरचित थी ॥ ११–१५ ॥ । उस सभामें स्वर्णके सूत्रोंसे पिरोये हुए अत्यन्त ॥ १६ मनोहर चन्दन वृक्षके पत्तोंके बन्दनवार थे तथ उसमें स्यमन्तक मणिनिर्मित सैकड़ों सोपान ब हुए थे । उस सभामें इन्द्रनीलमणिके खम्भे लगे १७ हुए थे और वह अत्यन्त मनोहर, सुसंस्कृत तथा सुगन्धित वायुसे सुवासित थी । उसकी चौड़ाई हजारों योजन थी और वह अनेक सेवकोंसे परिपूर्ण थी । १८ सुरेश्वर विष्णुने उस सभामें अम्बा पार्वतीसहित भगवान् शंकरको देखा ॥ १६–१८ ॥ उस सभाके बीचमें अमूल्य रत्ननिर्मित अमूल्यरत्ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम् ॥ १ ९ विचित्र सिंहासनपर बैठे हुए शिवजी ताराओंके
किरीटिनं कुंडलिनं रत्नमालाविभूषितम् ।
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं बिभ्रतं केलिपंकजम् ॥
पुरतो गीतनृत्यञ्च पश्यन्तं सस्मितं मुदा ॥
शांतं प्रसन्नमनसमुमाकान्तं महोल्लसम् ।
देव्या प्रदत्तताम्बूलं भुक्तवन्तं सुवासितम् ॥
गणैश्च परया भक्त्या सेवितं श्वेतचामरैः ।
स्तूयमानं च सिद्धैश्च भक्तिनम्रात्मकंधरैः ॥
गुणातीतं परेशानं त्रिदेवजनकं विभुम् ।
निर्विकल्पं निराकारं साकारं स्वेच्छया शिवम् ॥
अमायमजमाद्यञ्च मायाधीशं परात्परम् ।
प्रकृतेः पुरुषस्यापि परमं स्वप्रभुं सदा ॥
एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं समम् ।
विष्णुर्ब्रह्मा तुष्टुवतुः प्रणम्य सुकृतांजली ॥
बीच चन्द्रमाकी की भाँति सुशोभित हो रहे थे । वे किरीट, कुण्डल एवं रत्नोंकी मालासे सुशोभित थे, २० सभी अंगोंमें भस्म लगाये हुए थे तथा हाथोंमें लीलाकमल धारण किये हुए थे । वे अपने आगे २१ होनेवाले गीत एवं नृत्यको बड़ी प्रसन्नताके साथ मुसकराते हुए देख रहे थे । वे उमापति शान्त, २२ प्रसन्नमन तथा महान् उल्लाससे युक्त थे और | भगवतीके द्वारा दिये गये सुगन्धित ताम्बूलका सेवन कर रहे थे । गणलोग परम भक्तिसे श्वेत चँवर डुला २३ | रहे थे और सिद्धगण भक्तिसे सिर झुकाये चारों ओर । उनकी स्तुति कर रहे थे । उन गुणातीत, परमेश्वर, तीनों देवताओंको उत्पन्न करनेवाले, सर्वव्यापी, २४ रूप | निराकार, निर्विकल्प, अपनी इच्छासे सगुण आदिदेव, | धारण करनेवाले, मायारहित, अजन्मा, परे, २५ मायाधीश, परात्पर, प्रकृति एवं पुरुषसे भी विशिष्ट, परिपूर्णतम, समभाववाले अपने प्रभु शिवको करके | देखकर ब्रह्मा एवं विष्णु हाथ जोड़कर प्रणाम २६ उनकी स्तुति करने लगे - ॥ १ ९ –२६ ॥
पृष्ठ 957
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ] रुद्रसंहिता ( विष्णुविधी ऊचतुः
देवदेव महादेव परब्रह्माखिलेश्वर ।
त्रिगुणातीत निर्व्यग्र त्रिदेवजनक प्रभो ॥ २७
वयं ते शरणापन्ना रक्षास्मान्दुः खितान्विभो ।
शंखचूडार्दितान्क्लिष्टान्सन्नाथान्परमेश्वर ॥ २८
अयं योऽधिष्ठितो लोको गोलोक इति स स्मृतः ।
अधिष्ठाता तस्य विभुः कृष्णोऽयं त्वदधिष्ठितः ॥ २ ९
पार्षदप्रवरस्तस्य सुदामा दैवयंत्रितः ।
राधाशप्तो बभूवाथ शंखचूडश्च दानवः ॥ ३०
तेन निःसारिताः शंभो पीड्यमानाः समन्ततः ।
हृताधिकारास्त्रिदशा विचरन्ति महीतले ॥ ३१
त्वां विना न स वध्यश्च सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ।
तं घातय महेशान लोकानां सुखमावह ॥ ३२
त्वमेव निर्गुणः सत्योऽनंतोऽनंतपराक्रमः ।
सगुणः सन्निवेशश्च प्रकृतेः पुरुषात्परः ॥ ३३
रजसा सृष्टिसमये त्वं ब्रह्मा सृष्टिकृत्प्रभो ।
सत्त्वेन पालने विष्णुस्त्रिभुवावनकारकः ॥ ३४
तमसा प्रलये रुद्रो जगत्संहारकारकः ।
निस्त्रैगुण्ये शिवाख्यातस्तुर्य्यो ज्योतिःस्वरूपकः ॥ ३५
त्वं दीक्षया च गोलोके त्वं गवां परिपालकः ।
त्वद्गोशालामध्यगश्च कृष्णः क्रीडत्यहर्निशम् ॥ ३६
त्वं सर्वकारणं स्वामी विधिर्विष्ण्वीश्वरः परम् ।
निर्विकारी सदासाक्षी परमात्मा परेश्वरः ॥ ३७
दीनानाथसहायी च दीनानां प्रतिपालकः ।
दीनबंधुस्त्रिलोकेशः शरणागतवत्सलः ॥ ३८
अस्मानुद्धर गौरीश प्रसीद परमेश्वर ।
त्वदधीना वयं नाथ यदिच्छसि तथा कुरु ॥ ३ ९
युद्धखण्ड ) ९ ४७ विष्णु और ब्रह्मा बोले — हे देवदेव! हे महादेव! हे परब्रह्म! हे अखिलेश्वर! हे त्रिगुणातीत! हे निर्व्यग्र! हे त्रिदेवजनक! हे प्रभो! हम आपकी शरणमें आये हैं । हे विभो! हे परमेश्वर! शंखचूडके द्वारा पीड़ित तथा सन्तप्त किये गये हम दुखित तथा अनाथोंकी रक्षा कीजिये ॥ २७-२८ ॥ यह गोलोक, जिसकी स्थिति आपके ही द्वारा है, उस गोलोकके अधिष्ठाता आपने श्रीकृष्णको नियुक्त किया है । उनका श्रेष्ठ पार्षद सुदामा प्रारब्धवश राधिकाके शापसे शंखचूड नामक दानवके रूपमें उत्पन्न हुआ है । हे शम्भो! उसने हमलोगोंको नाना प्रकारकी यातनाएँ देकर [ स्वर्गलोकसे ] निकाल दिया है, अपने अधिकारोंसे वंचित देवतालोग पृथ्वीपर घूम रहे हैं ॥ २ ९ –३१ ॥ हे महेशान! आपके बिना वह अन्य देवताओंसे नहीं मारा जा सकता, अतः आप उसका वध कीजिये और सभी लोकोंको सुखी बनाइये । [ हे प्रभो! ] आप ही निर्गुण, सत्य, अनन्त एवं अनन्त पराक्रमवाले हैं । आप सगुण, प्रकृति एवं पुरुषसे परे तथा सर्वत्र व्यापक हैं ॥ ३२-३३ ॥ हे प्रभो! आप सृष्टिकालमें रजोगुणसे ब्रह्माके रूपमें सृष्टि करते हैं एवं पालनकालमें सत्त्वगुणसे युक्त हो विष्णुके रूपमें जगत्का पालन करते हैं, प्रलयकालमें तमोगुणसे युक्त हो रुद्रके रूपमें इस जगत्का संहार करते हैं एवं त्रिगुणसे परे चौथे शिव नामक ज्योति: स्वरूप भी आप ही हैं । आप अपनी दीक्षासे गोलोकमें गायोंका पालन करते हैं तथा ॥ आपकी गोशालामें श्रीकृष्ण दिन - रात क्रीड़ा करते रहते हैं । आप सबके कारण तथा स्वामी हैं और आप ही ब्रह्मा, विष्णु तथा ईश्वर हैं, आप निर्विकारी, सदा साक्षी, परमात्मा एवं परमेश्वर हैं ॥ ३४-३७ ॥ आप दीनों एवं अनाथोंके सहायक हैं, दीनोंके रक्षक, दीनबन्धु, त्रिलोकेश एवं शरणागतवत्सल हैं ॥ ३८ ॥
हे गौरीश! हे परमेश्वर! आप प्रसन्न हो जाइये और हमलोगोंका उद्धार कीजिये । हे नाथ! हमलोग आपके अधीन हैं, अतः जैसी आपकी इच्छा हो, वैसा कीजिये ॥ ३ ९ ॥
पृष्ठ 958
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३१ सनत्कुमार उवाच सनत्कुमार बोले – हे व्यासजी! इस प्रकार | कहकर वे दोनों देवता - ब्रह्मा एवं विष्णु विनम्र इत्युक्त्वा तौ सुरौ व्यास हरिर्ब्रह्मा च वै तदा । | होकर हाथ जोड़कर शिवको नमस्कार करके मौन विरेमतुः शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा विनीतकौ ॥ ४० । हो गये ॥ ४० ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधे देवदेवस्तुतिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥ ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें शंखचूड देवदेवस्तुतिवर्णन नामक तीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३० ॥
अथैकत्रिंशोऽध्यायः शिवद्वारा ब्रह्मा - विष्णुको शंखचूडका पूर्ववृत्तान्त बताना और देवोंको शंखचूडवधका आश्वासन देना सनत्कुमार उवाच
अथाकर्ण्य वचः शंभुर्हरिविध्योः सुदीनयोः ।
उवाच विहसन्वाण्या मेघनादगभीरया ॥
शिव उवाच
हे हरे वत्स हे ब्रह्मंस्त्यजतं सर्वशो भयम् ।
शंखचूडोद्भवं भद्रं सम्भविष्यत्यसंशयम् ॥
शंखचूडस्य वृत्तान्तं सर्वं जानामि तत्त्वतः ।
कृष्णभक्तस्य गोपस्य सुदाम्नश्च पुरा प्रभो ॥
मदाज्ञया हृषीकेशो कृष्णरूपं विधाय च ।
गोशालायां स्थितो रम्ये गोलोके मदधिष्ठिते ॥
स्वतंत्रोऽहमिति स्वं स मोहं मत्वा गतः पुरा ।
क्रीडाः समकरोद्बह्वीः स्वैरवर्तीव मोहितः ॥
तं दृष्ट्वा मोहयत्युग्रं तस्याहं मायया स्वया ।
तेषां संहृत्य सद्बुद्धिं शापं दापितवान् किल ॥
इत्थं कृत्वा स्वलीलां तां मायां संहृतवानहम् ।
ज्ञानयुक्तास्तदा ते तु मुक्तमोहाः सुबुद्धयः ॥
समीपमागतास्ते मे दीनीभूय प्रणम्य माम् ।
अकुर्वन्सुनुतिं भक्त्या करौ बध्वा विनम्रकाः ॥
वृत्तान्तमवदन् सर्वं लज्जाकुलितमानसाः ।
ऊचुर्मत्पुरतो दीना रक्ष रक्षेति वै गिरः ॥
सनत्कुमार बोले — अत्यन्त दीन ब्रह्मा तथा विष्णुजीका वचन सुनकर शंकरजी हँसते हुए मेघके १ समान गम्भीर वाणीमें कहने लगे —॥१ ॥
शिवजी बोले- हे हरे! हे वत्स! हे ब्रह्मन्! आप दोनों शंखचूडसे उत्पन्न भयका पूर्णरूपसे त्याग कर दीजिये, आप लोगोंका निःसन्देह कल्याण होगा । २ हे प्रभो! शंखचूडका सारा वृत्तान्त मैं जानता हूँ, वह पूर्वजन्ममें श्रीकृष्णका परम भक्त सुदामा नामका ३ गोप था॥२-३ ॥ मेरी आज्ञासे ही विष्णु श्रीकृष्णका रूप धारण ४ करके मेरे द्वारा अधिष्ठित रम्य गोलोककी गोशालामें निवास करते हैं ॥४ ॥
‘ मैं स्वतन्त्र हूँ ’ अपनेको ऐसा समझकर वे पहले ५ मोहको प्राप्त हुए और इस प्रकार मोहित होकर स्वच्छन्दकी भाँति नाना प्रकारकी क्रीडाएँ करने लगे ॥ ५ ॥
तब मैंने उन्हें अपनी मायासे मोहित कर दिया, ६ जिससे उनकी सद्बुद्धि नष्ट हो गयी और उनसे उस । सुदामाको शाप दिला दिया । इस प्रकार अपनी लीला । करके मैंने [ अपनी ] माया हटा ली । तब मोहसे मुक्त ७ | हो जानेके कारण वे ज्ञानयुक्त तथा सद्बुद्धियुक्त हो गये॥६-७ ॥ तब वे मेरे समीप आये और दीन होकर मुझे ८ प्रणामकर हाथ जोड़कर विनम्र भावसे भक्तिपूर्वक मेरी । स्तुति करने लगे । तब लज्जासे युक्त मनवाले उन सभीने | सारा वृत्तान्त कहा और दीन होकर ' रक्षा कीजिये, रक्षा ॥ ९ कीजिये'- मेरे सामने ऐसा वचन कहने लगे ॥ ८ - ९
पृष्ठ 959
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३१ ] रुद्रसंहिता (
तदा त्वहं भवस्तेषां संतुष्टः प्रोक्तवान् वचः ।
भयं त्यजत हे कृष्ण यूयं सर्वे मदाज्ञया ॥ १०
रक्षकोऽहं सदा प्रीत्या सुभद्रं वो भविष्यति ।
मदिच्छयाऽखिलं जातमिदं सर्वं न संशयः ॥ ११
स्वस्थानं गच्छ त्वं सार्द्धं राधया पार्षदेन च ।
दानवस्तु भवेत्सोऽयं भारतेऽत्र न संशयः ॥ १२
शापोद्धारं करिष्येऽहं युवयोः समये खलु ।
मदुक्तमिति संधार्य शिरसा राधया सह ॥१३
श्रीकृष्णोऽमोददत्यन्तं स्वस्थानमगमत्सुधीः ।
न्यष्ठातां सभयं तत्र मदाराधनतत्परौ ॥ १४
मत्वाखिलं मदधीनमस्वतन्त्रं निजं च वै ।
स सुदामाऽभवद्राधाशापतो दानवेश्वरः ॥ १५
शङ्खचूडाभिधो देवद्रोही धर्मविचक्षणः ।
क्लिश्नाति सुबलात्कृत्स्नं सदा देवगणं कुधीः ॥ १६
मन्मायामोहितः सोऽतिदुष्टमन्त्रिसहायवान् ।
तद्भयं त्यजताश्वेव मयि शास्तरि वै सति ॥ १७
सनत्कुमार उवाच
इत्यूचिवान् शिवो यावद्धरिब्रह्मपुरः कथाम् ।
अभवत्तावदन्यच्च चरितं तन्मुने शृणु ॥ १८
तस्मिन्नेवान्तरे कृष्णो राधया पार्षदैः सह ।
सद्गोपैराययौ शंभुमनुकूलयितुं प्रभुम् ॥ १ ९
प्रभुं प्रणम्य सद्भक्त्या मिलित्वा हरिमादरात् । युद्धखण्ड ) ९ ४ ९ तब उनसे सन्तुष्ट होकर मैंने यह वचन कहा- हे कृष्ण! आप सभी मेरी आज्ञासे भयका त्याग कर दीजिये । मैं आपलोगोंका सदा रक्षक हूँ । मेरे प्रसन्न रहनेसे आपलोगोंका कल्याण होगा । यह सब मेरी इच्छासे हुआ है, इसमें सन्देह नहीं है । [ हे कृष्ण! ] आप इन राधा एवं पार्षदके साथ अपने स्थानको जाइये । यह [ सुदामा ] इस भारतवर्ष में दानवके रूपमें जन्म लेगा, इसमें सन्देह नहीं है । समय आनेपर मैं आप दोनोंके शापका उद्धार करूँगा ॥ १०–१२१ / २ ॥ तब बुद्धिमान् श्रीकृष्ण मेरे वचनको शिरोधार्य करके राधाके साथ बड़ी प्रसन्नतासे अपने स्थानको चले गये और वे दोनों ही भयपूर्वक मेरी आराधना करते हुए वहाँ निवास करने लगे ॥ १३-१४ ॥ उस समय उन्हें ज्ञान हुआ कि यह सारा जगत् मेरे ( शंकरके ) अधीन है और मैं श्रीकृष्ण सर्वथा पराधीन हूँ । वह सुदामा राधाके शापसे शंखचूड नामक दानवेन्द्र हुआ, जो धर्ममें निपुण होकर भी देवद्रोही है और वह दुर्बुद्धि अपने बलसे सभी देवगणोंको सदा पीड़ा पहुँचा रहा है । मेरी मायासे मोहित होनेके कारण उसे दुष्ट मन्त्रियोंकी सहायता भी प्राप्त हो रही है । अतः मुझ शासकके रहते आपलोग शीघ्र ही उसके भयका त्याग कर दीजिये ॥ १५–१७ ॥ सनत्कुमार बोले – हे मुने! अभी जब शिवजी ब्रह्मा एवं विष्णुके सामने इस प्रकारकी कथा कह ही रहे थे कि इतनेमें जो अन्य घटना घटी, उसे आप सुनिये । उसी समय श्रीकृष्ण राधिका, अन्य पार्षद एवं गोपोंके साथ प्रभु शंकरको अनुकूल करनेके लिये वहाँ आ गये । वे सद्भक्तिपूर्वक शंकरजीको प्रणाम करके विष्णुसे आदरपूर्वक मिलकर ब्रह्माकी सलाह शिवकी आज्ञासे प्रेमपूर्वक उनके समीप बैठ संमतो विधिना प्रीत्या संतस्थौ शिवशासनात् ॥ २० / मानकर गये ॥ १८-२० ॥ इसके बाद शिवजीको पुनः प्रणामकर | ततः मोहनिर्मुक्त श्रीकृष्णजी शिवतत्त्वको जानकर हाथ शंभुं पुनर्नत्वा तुष्टाव विहिताञ्जलिः । २१ जोड़े हुए उनकी स्तुति करने लगे -२१
पृष्ठ 960
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ५० श्रीकृष्ण उवाच देवदेव महादेव परब्रह्म सतांगते क्षमस्व चापराधं मे प्रसीद परमेश्वर
त्वत्तः शर्वं च सर्वं च त्वयि सर्वं महेश्वर ।
सर्वं त्वं निखिलाधीश प्रसीद परमेश्वर ॥
त्वं ज्योतिः परमं साक्षात्सर्वव्यापी सनातनः ।
त्वया नाथेन गौरीश सनाथाः सकला वयम् ॥
सर्वोपरि निजं मत्वा विहरन्मोहमाश्रितः ।
तत्फलं प्राप्तवानस्मि शापं प्राप्तः सवामकः ॥
पार्षदप्रवरो यो मे सुदामा नाम गोपकः ।
स राधाशापतः स्वामिन्दानवीं योनिमाश्रितः ॥
अस्मानुद्धर दुर्गेश प्रसीद परमेश्वर ।
शापोद्धारं कुरुष्वाद्य पाहि नः शरणागतान् ॥
इत्युक्त्वा विररामैव श्रीकृष्णो राधया सह ।
प्रसन्नोऽभूच्छिवस्तत्र शरणागतवत्सलः ॥
श्रीशिव उवाच
हे कृष्ण गोपिकानाथ भयं त्यज सुखी भव ।
मयानुगृह्णता तात सर्वमाचरितं त्विदम् ॥
संभविष्यति ते भद्रं गच्छ स्वस्थानमुत्तमम् ।
स्थातव्यं स्वाधिकारे च सावधानतया सदा ॥
विहरस्व यथाकामं मां विज्ञाय परात्परम् ।
स्वकार्यं कुरु निर्व्यग्रं राधया पार्षदैः खलु ॥
वाराहे प्रवरे कल्पे तरुण्या राधया सह ।
शापप्रभावं भुक्त्वा वै पुनरायास्यति स्वकम् ॥
सुदामा पार्षदो यो हि तव कृष्ण प्रियप्रियः ।
दानवीं योनिमाश्रित्येदानीं क्लिश्नाति वै जगत् ॥
शापप्रभावाद्राधाया देवशत्रुश्च दानवः ।
शङ्खचूडाभिधः सोऽति दैत्यपक्षी सुरद्रुहः ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३१ श्रीकृष्ण बोले- हे देवदेव! हे महादेव । । हे परब्रह्म! हे सत्पुरुषोंकी गति! हे परमेश्वर! ॥ २२ अपराध क्षमा कीजिये और मेरे ऊपर प्रसन्न होइये ! मेरा । हे शर्व! सब कुछ आपसे ही उत्पन्न होता है और । । हे महेश्वर! सब कुछ आपमें ही स्थित है । हे २३ सर्वाधीश! सब कुछ आप ही हैं, अतः हे परमेश्वर! आप प्रसन्न होइये॥२२-२३ ॥ आप ही साक्षात् परम ज्योति, सर्वव्यापी एवं २४ सनातन हैं । हे गौरीश! आपके नाथ होनेसे हम सभी सनाथ हैं ॥ २४ ॥
मोहमें पड़ा हुआ मैं अपनेको सर्वोपरि मानकर २५ विहार करता रहा, जिसका फल मुझे यह मिला कि मैं शापग्रस्त हो गया और हे स्वामिन्! जो सुदामा नामक मेरा श्रेष्ठ पार्षद है, वह राधाके शापसे दानवी २६ योनिको प्राप्त हो गया है । हे दुर्गेश! हे परमेश्वर! आप हमलोगोंका उद्धार कीजिये और प्रसन्न हो जाइये, शापसे उद्धार कीजिये और हम शरणागतोंकी २७ रक्षा कीजिये । इस प्रकार कहकर श्रीकृष्ण राधाके सहित मौन हो गये । तब शरणागतवत्सल शिव उनपर प्रसन्न हो गये ॥ २५–२८ ॥ २८ श्रीशिव बोले — हे कृष्ण! हे गोपिकानाथ! आप भयका त्याग कीजिये और सुखी हो जाइये । | हे तात! मैंने ही अनुग्रह करते हुए यह सब किया २ ९ है ॥ २ ९ ॥ आपका कल्याण होगा । अब आप अपने उत्तम ३० स्थानको जाइये और सावधानीपूर्वक अपने अधिकारका पालन कीजिये । मुझको परात्पर जानकर इच्छानुसार | विहार कीजिये और निर्भय होकर राधा तथा पार्षदोंके ३१ साथ अपना कार्य कीजिये ॥ ३०-३१ ॥ उत्तम वाराहकल्पमें युवती राधाके साथ शापका ३२ फल भोगकर वह अपने लोकको प्राप्त करेगा ॥ ३२ ॥
पुनः जो हे कृष्ण! आपका अत्यन्त प्रिय पार्षद ३३ सुदामा था, वही इस समय दानवी योनिमें जन्म ग्रहण | करके सारे जगत्को क्लेश दे रहा है, यह शंखचूड | नामक दानव राधाके शापके प्रभावसे ही देवशत्रु, | दैत्योंका पक्ष लेनेवाला और देवताओंसे द्रोह करनेवाला ३४ हो गया है ॥ ३३-३४ ॥