श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 221–230
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 221–230
पृष्ठ 221
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ८ * २२१ अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशदोषपरिहारार्थम्, बन्धमोक्षशास्त्रप्रवृत्तिसाफल्यप्रदर्शनार्थम् अविद्यादि-क्लेशमूलकर्माशयवशात् च अवशो भूतग्रामो भूत्वा भूत्वा प्रलीयते इति अतः संसारे वैराग्यप्रदर्शनार्थं च इदम् आह-न किये कर्मोंका फल मिलना और किये हुए कर्मोंका फल न मिलना, इस दोषका परिहार करनेके लिये, बन्धन और मुक्तिका मार्ग बतलानेवाले शास्त्रवाक्योंकी सफलता दिखानेके लिये और ‘ अविद्यादि पञ्च - क्लेशमूलक कर्मसंस्कारोंके वशमें पड़कर पराधीन हुआ प्राणी - समुदाय बारंबार उत्पन्न हो - होकर लय हो जाता है ' — इस प्रकारके कथनसे संसारमें वैराग्य दिखलानेके लिये यह कहते हैं— भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ भूतग्रामो भूतसमुदायः स्थावरजङ्गमलक्षणो यः पूर्वस्मिन् कल्पे आसीत् स एव अयं न अन्यो भूत्वा भूत्वा अहरागमे प्रलीयते पुनः पुनः रात्र्यागमे अह्नः क्षये अवशः अस्वतन्त्र एव पार्थ, प्रभवति अवश एव अहरागमे ॥ १ ९ ॥ यद् उपन्यस्तम् अक्षरं तस्य प्राप्त्युपायो निर्दिष्टः ‘ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ' इत्यादिना । अथ इदानीम् अक्षरस्य एव स्वरूपनिर्दिदिक्षया इदम्
उच्यते अनेन योगमार्गेण इदं गन्तव्यम् इति — ।
प्रभवत्यहरागमे ॥ १ ९ ॥
जो पहले कल्पमें था, वही - दूसरा नहीं - यह स्थावर - जङ्गमरूप भूतोंका समुदाय ब्रह्माके दिनके आरम्भमें, बारंबार उत्पन्न हो - होकर दिनकी समाप्ति और रात्रिका प्रवेश होनेपर पराधीन हुआ ही बारंबार लय होता जाता है और फिर उसी प्रकार विवश होकर दिनके प्रवेशकालमें पुन: उत्पन्न होता जाता है ॥ १ ९ ॥ जिस अक्षरका पहले प्रतिपादन किया था उसकी प्राप्तिका उपाय ' ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ' इत्यादि कथनसे बतला दिया । अब उसी अक्षरके स्वरूपका निर्देश करनेकी इच्छासे यह बतलाया जाता है कि ‘ इस योगमार्गद्वारा अमुक वस्तु मिलती है'-परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥२० ॥
परो व्यतिरिक्तो भिन्नः । कुतः तस्मात् पूर्वोक्तात् । तु शब्दः अक्षरस्य विवक्षितस्य अव्यक्ताद् वैलक्षण्यप्रदर्शनार्थः । भावः अक्षराख्यं परं ब्रह्म । व्यतिरिक्तत्वे सति अपि सालक्षण्यप्रसङ्गः अस्ति इति तद्विनिवृत्त्यर्थम् आह - अन्य इति । अन्यो विलक्षणः स च अव्यक्तः अनिन्द्रय-गोचरः । ' तु ' शब्द यहाँ आगे वर्णन किये जानेवाले अक्षरकी उस पूर्वोक्त अव्यक्तसे विलक्षणता दिखलानेके लिये है । ( वह अव्यक्त ) भाव यानी अक्षरनामक परब्रह्म परमात्मा अत्यन्त भिन्न है । किससे? उस पहले कहे हुए अव्यक्तसे । भिन्न होनेपर भी किसी प्रकार समानता हो सकती है? इस शंकाकी निवृत्तिके लिये कहते हैं कि वह इन्द्रियोंसे प्रत्यक्ष न होनेवाला अव्यक्तभाव अन्य— दूसरा है अर्थात् सर्वथा विलक्षण है ।
पृष्ठ 222
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२२ * श्रीमद्भगवद्गीता * परः तस्माद् इति उक्तम्, कस्मात् पुनः परः, उससे पर है ऐसा कहा, सो किससे पर है? पूर्वोक्ताद् भूतग्रामबीजभूताद् अविद्या- वह उस पूर्वोक्त भूत - समुदायके बीजभूत अविद्यारूप लक्षणाद् अव्यक्तात् । सनातनः चिरन्तनः यः अव्यक्तसे परे है । ऐसा जो सनातन भाव अर्थात् सदासे स भावः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिषु नश्यत्सु न होनेवाला भाव है, वह ब्रह्मादि समस्त प्राणियोंका विनश्यति ॥ २० ॥ नाश होनेपर भी नष्ट नहीं होता ॥ २० ॥
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः
इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥२१ ॥
यः असौ अव्यक्तः अक्षर इति उक्तः तम् एव जो वह ‘ अव्यक्त ' ' अक्षर ' ऐसे कहा गया है अक्षरसञ्ज्ञकम् अव्यक्तं भावम् आहुः परमां उसी अक्षर नामक अव्यक्तभावको परम — श्रेष्ठ गति प्रकृष्टां गतिम् । यं भावं प्राप्य गत्वा न निवर्तन्ते कहते हैं । जिस परम भावको प्राप्त होकर ( मनुष्य ) संसाराय तद् धाम स्थानं परम प्रकृष्टं मम फिर संसारमें नहीं लौटते, वह मेरा परम श्रेष्ठ स्थान विष्णोः परमं पदम् इत्यर्थः ॥ २१ ॥ है अर्थात् मुझ विष्णुका परमपद है ॥ २१ ॥
तल्लब्धेः उपाय उच्यते- उस परमधामकी प्राप्तिका उपाय बतलाया जाता है—
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तः स्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥
पुरुष: पुरि शयनात् पूर्णत्वाद् वा स परः पार्थ परो निरतिशयो यस्मात् पुरुषाद् न परं किञ्चित् स भक्त्या लभ्यः तु ज्ञानलक्षणया अनन्यया आत्मविषयया - यस्य पुरुषस्य अन्त: स्थानि मध्यस्थानि कार्यभूतानि भूतानि । कार्यं हि कारणस्य अन्तर्वर्ति भवति । येन पुरुषेण सर्वम् इदं जगत् ततं व्याप्तम् आकाशेन इव घटादि ॥ २२ ॥
शरीररूप पुरमें शयन करनेसे या सर्वत्र परिपूर्ण होनेसे परमात्माका नाम पुरुष है । हे पार्थ! वह निरतिशय परमपुरुष, जिससे पर ( सूक्ष्म - श्रेष्ठ ) अन्य कुछ भी नहीं है, जिस पुरुषके अन्तर्गत समस्त कार्यरूप भूत स्थित हैं- क्योंकि कार्य कारणके अन्तर्वर्ती हुआ करता है - और जिस पुरुषसे यह सारा संसार आकाशसे घट आदिकी भाँति व्याप्त है । ऐसा परमात्मा, अनन्य भक्तिसे अर्थात् आत्मविषयक ज्ञानरूप भक्तिसे प्राप्त होने योग्य है ॥ २२ ॥
पृष्ठ 223
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ८ * २२३ प्रकृतानां योगिनां प्रणवावेशितब्रह्मबुद्धीनां कालान्तरमुक्तिभाजां ब्रह्मप्रतिपत्तये उत्तरो मार्गो वक्तव्य इति यत्र काले इत्यादि विवक्षितार्थसमर्पणार्थम् उच्यते । आवृत्ति-मार्गोपन्यास इतरमार्गस्तुत्यर्थः -जिन्होंने ओंकारमें ब्रह्मबुद्धि सम्पादन की है, जिन्हें कालान्तरमें मुक्ति मिलनेवाली है तथा यहाँ जिनका प्रकरण चल रहा है, उन योगियोंकी ब्रह्मप्राप्तिके लिये आगेका मार्ग बताना चाहिये । अतः विवक्षित अर्थको बतलानेके लिये ही ' यत्र काले ' इत्यादि अगले श्लोक कहे जाते हैं । यहाँ पुनरावर्ती मार्गका वर्णन दूसरे मार्गकी स्तुति करनेके लिये किया गया है-यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं यत्र काले प्रयाता इति व्यवहितेन सम्बन्धः यत्र यस्मिन् काले तु अनावृत्तिम् अपुनर्जन्म आवृत्तिं तद्विपरीतां च एव । योगिन इति योगिनः कर्मिणः च उच्यन्ते । कर्मिणः तु गुणतः ' कर्मयोगेन योगिनाम् ' इति विशेषणाद् योगिनः । यत्र काले प्रयाता मृता योगिनः अनावृत्तिं यान्ति यत्र काले च प्रयाता आवृत्तिं यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥
वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥
' यत्र काले ' इस पदका व्यवधानयुक्त ' प्रयाताः ' इस अगले पदसे सम्बन्ध है । जिस कालमें अनावृत्तिको – अपुनर्जन्मको और जिस कालमें आवृत्तिको — उससे विपरीत पुनर्जन्मको योगी लोग पाते हैं । ' योगिनः ' इस पदसे कर्म करनेवाले कर्मी लोग भी योगी कहे गये हैं; क्योंकि ' कर्मयोगेन योगिनाम् ' इस विशेषणसे कर्मी भी किसी गुणविशेषसे योगी हैं । तात्पर्य यह है कि हे अर्जुन! जिस कालमें मरे हुए योगी लोग पुनर्जन्मको नहीं पाते और जिस कालमें मरे हुए लोग पुनर्जन्म पाते हैं मैं अब उस कालका वर्णन करता हूँ ॥ २३ ॥
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥
अग्निः कालाभिमानिनी देवता एव कालाभिमानिनी । यथाश्रुते एव देवते । भूयसां तु निर्देशो ' यत्र इति आम्रवणवत् । देवता तथा ज्योतिः अथवा अग्निज्योतिषी काले ' ‘ तं कालम् ’ यहाँ अग्नि कालाभिमानी देवताका वाचक है तथा ज्योति भी कालाभिमानी देवताका ही वाचक है, अथवा अग्रि और ज्योति नामवाले दोनों प्रसिद्ध वैदिक देवता ही हैं । जिस वनमें आमके पेड़ अधिक होते हैं उसको जैसे आमका वन कहते हैं, उसी प्रकार यहाँ कालाभिमानी देवताओंका वर्णन अधिक होनेसे ' यत्र काले ' ‘ तं कालम् ’ ' इत्यादि कालवाचक शब्दोंका प्रयोग किया गया है ।
पृष्ठ 224
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२४ * श्रीमद्भगवद्गीता * तथा अहर्देवता अहः शुक्लः शुक्ल-पक्षदेवता षण्मासा उत्तरायणं तत्र अपि देवता एव मार्गभूता इति स्थितः अन्यत्र न्याय: तत्र तस्मिन् मार्गे प्रयाता मृता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो ब्रह्मोपासनपरा जनाः । क्रमेण इति वाक्यशेषः । न हि सद्योमुक्तिभाजां सम्यग्दर्शननिष्ठानां गतिः आगतिः वा क्वचिद् अस्ति ' न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ' इति श्रुतेः ब्रह्मसंलीनप्राणा एव ते ब्रह्ममया ब्रह्मभूता एव ते ॥ २४ ॥
( अभिप्राय यह कि जिस मार्गमें अग्निदेवता, ज्योतिदेवता, ) दिनका देवता, शुक्ल - पक्षका देवता और उत्तरायणके छः महीनोंका देवता है उस मार्गमें ( अर्थात् उपर्युक्त देवताओंके अधिकारमें ) मरकर गये हुए ब्रह्मवेत्ता यानी ब्रह्मकी उपासनामें तत्पर हुए पुरुष क्रमसे ब्रह्मको प्राप्त होते हैं । यहाँ उत्तरायण मार्ग भी देवताका ही वाचक है; क्योंकि अन्यत्र ( ब्रह्मसूत्रमें ) भी यही न्याय माना गया है । जो पूर्ण ज्ञाननिष्ठ सद्योमुक्तिके पात्र होते हैं उनका आना - जाना कहीं नहीं होता! श्रुति भी कहती है, ‘ उसके प्राण निकलकर कहीं नहीं जाते । ' वे तो ' ब्रह्मसंलीनप्राण ' अर्थात् ब्रह्ममय – ब्रह्मरूप ही हैं ॥ २४ ॥
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥
धूमो रात्रिः धूमाभिमानिनी रात्र्यभिमानिनी जिस मार्गमें धूम और रात्रि है अर्थात् धूमाभिमानी और रात्रि - अभिमानी देवता हैं तथा कृष्णपक्ष अर्थात् च देवता । तथा कृष्णः कृष्णपक्षदेवता । षण्मासा दक्षिणायनम् इति च पूर्ववद् चन्द्रमसि भवं चान्द्रमसं इष्टादिकारी योगी कर्मी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥
देवता एव । तत्र ज्योतिः फलम् भुक्त्वा तत्क्षयाद् कृष्णपक्षका देवता है एवं दक्षिणायनके छ: महीने हैं अर्थात् पूर्ववत् दक्षिणायन मार्गाभिमानी देवता है, उस मार्गमें ( उन उपर्युक्त देवताओंके अधिकारमें मरकर ) गया हुआ योगी अर्थात् इष्ट - पूर्त आदि कर्म करनेवाला कर्मी, चन्द्रमाकी ज्योतिको अर्थात् कर्मफलको प्राप्त होकर — भोगकर उस कर्मफलका क्षय होनेपर लौट आता है ॥ २५ ॥
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ २६ ॥
शुक्लकृष्णे शुक्ला च कृष्णा च शुक्लकृष्णे । शुक्ल और कृष्ण - ये दो मार्ग, अर्थात् जिसमें ज्ञानप्रकाशकत्वात् तदभावात् ज्ञानका प्रकाश है वह शुक्ल और जिसमें उसका अभाव शुक्ला है वह कृष्ण - ऐसे ये दोनों मार्ग जगत्के लिये नित्य-कृष्णा । एते शुक्लकृष्णे हि गती जगत इति सदासे माने गये हैं; क्योंकि जगत् नित्य है । यहाँ
पृष्ठ 225
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ८ * २२५ अधिकृतानां ज्ञानकर्मणोः न जगतः सर्वस्य एव | जगत् - शब्दसे जो ज्ञानी और कर्मी उपर्युक्त गतिके एते गती सम्भवतः शाश्वते नित्ये संसारस्य अधिकारी हैं उन्हींको समझना चाहिये, क्योंकि सारे नित्यत्वाद् मते अभिप्रेते । संसारके लिये यह गति सम्भव नहीं है । तत्र एकया शुक्लया याति अनावृत्तिम् उन दोनों मार्गोंमेंसे एक - शुक्लमार्गसे गया हुआ तो फिर लौटता नहीं है और दूसरे मार्गसे गया हुआ अन्यया इतरया आवर्तते पुनः भूयः ॥ २६ ॥ लौट आता है ॥ २६ ॥
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ॥
न एते यथोक्ते सृती मार्गों पार्थ जानन् | हे पार्थ! इन उपर्युक्त दोनों मार्गोंको इस प्रकार संसाराय एका अन्या मोक्षाय च इति योगी न जाननेवाला कि ' एक पुनर्जन्मरूप संसारको देनेवाला है और दूसरा मोक्षका कारण है ' कोई भी योगी मुह्यति कश्चन कश्चिद् अपि । तस्मात् सर्वेषु मोहित नहीं होता । इसलिये हे अर्जुन! तू सब समय कालेषु योगयुक्तः समाहितो भव अर्जुन ॥ २७॥ | योगयुक्त हो अर्थात् समाधिस्थ हो ॥ २७ ॥
शृणु योगस्य माहात्म्यम् — योगका माहात्म्य सुन– वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ॥ अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ २८ ॥
वेदेषु सम्यग् अधीतेषु यज्ञेषु च साद्गुण्येन अनुष्ठितेषु तपःसु च सुतप्तेषु दानेषु च सम्यग् दत्तेषु यद् एतेषु पुण्यफलं पुण्यस्य फलं पुण्यफलं प्रदिष्टं शास्त्रेण अत्येति अतीत्य गच्छति तत् सर्वं फलजातम् इदं विदित्वा सप्तप्रश्ननिर्णयद्वारेण उक्तं सम्यग् अवधार्य अनुष्ठाय योगी, परं प्रकृष्टम् ऐश्वरं स्थानम् उपैति प्रतिपद्यते, आद्यम् आदौ भवं कारणं ब्रह्म इत्यर्थः ॥ २८ ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां इनको जानकर अर्थात् इन सात प्रश्नोंके निर्णयद्वारा कहे हुए रहस्यको यथार्थ समझकर और उसका अनुष्ठान करके योगी पुरुष, भलीभाँति पढ़े हुए वेद, श्रेष्ठ गुणोंसहित सम्पादन किये हुए यज्ञ, भली प्रकार किये हुए तप और यथार्थ पात्रको दिये हुए दान इन सबका शास्त्रोंने जो पुण्य - फल बतलाया है उस सबको अतिक्रम कर जाता है और आदिमें होनेवाले सबके कारणरूप परम श्रेष्ठ ऐश्वर - पदको अर्थात् ब्रह्मको पा लेता है ॥ २८ ॥
संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन-संवादे तारकब्रह्मयोगो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
पृष्ठ 226
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ नवमोऽध्यायः अष्टमे नाडीद्वारेण धारणायोगः सगुण उक्तः । तस्य च फलम् अग्न्यर्चिरादिक्रमेण कालान्तरे ब्रह्मप्राप्तिलक्षणम् एव अनावृत्तिरूपं निर्दिष्टम् । तत्र अनेन एव प्रकारेण मोक्षप्राप्तिफलम् अधिगम्यते न अन्यथा इति तदाशङ्का-व्याविवृत्सया-श्रीभगवानुवाच— इदं तु ते गुह्यतमं आठवें अध्यायमें सुषुम्ना नाड़ीद्वारा धारणायोगका अंगोंसहित वर्णन किया है और उसका फल अग्नि, ज्योति आदिकी प्राप्तिके क्रमसे कालान्तरमें ब्रह्म-प्राप्तिरूप और अपुनरावृत्तिरूप दिखलाया गया है । वहाँ ( यह शङ्का होती है कि ) क्या इस प्रकार साधन करनेसे ही मोक्षप्राप्तिरूप फल मिलता है अन्य किसी प्रकारसे नहीं मिलता? इस शङ्काको निवृत्त
करनेकी इच्छासे श्रीभगवान् बोले-प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥१ ॥
इदं ब्रह्मज्ञानं वक्ष्यमाणम् उक्तं च पूर्वेषु अध्यायेषु तद् बुद्धौ सन्निधीकृत्य इदम् इति आह । तु शब्दो विशेषनिर्धारणार्थः । इदम् एव सम्यग्ज्ञानं साक्षाद् मोक्षप्राप्तिसाधनम् ‘ वासुदेवः सर्वमिति ' ‘ आत्मैवेदं सर्वम् ' ( बृह ० उ ० २।४।६ ) ‘ एकमेवाद्वितीयम् ' ( छा ० उ ०६ । २ । १ ) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । न अन्यत् । 6 अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति ' इत्यादिश्रुतिभ्यः च । ते तुभ्यं गुह्यतमं गोप्यतमं प्रवक्ष्यामि कथयिष्यामि अनसूयवे असूयारहिताय । किं तत् ज्ञानम्, किंविशिष्टं विज्ञानसहितम् अनुभवयुक्तम् । जो ब्रह्मज्ञान आगे कहा जायगा और जो कि पूर्वके अध्यायोंमें भी कहा जा चुका है, उसको बुद्धिके सामने रखकर यहाँ ‘ इदम् ' शब्दका प्रयोग किया है । ' तु ' शब्द अन्यान्य ज्ञानोंसे इसे अलग करके विशेषतासे लक्ष्य करानेके लिये है । यही यथार्थ ज्ञान साक्षात् मोक्षप्राप्तिका साधन है । जो कि ' सब कुछ वासुदेव ही है ' ' आत्मा ही यह समस्त जगत् है ' ' ब्रह्म अद्वितीय एक ही है ' इत्यादि श्रुति स्मृतियोंसे दिखलाया गया है, ( इसके अतिरिक्त ) और कोई ( मोक्षका साधन ) नहीं है । ' जो इससे विपरीत जानते हैं वे अपनेसे भिन्न अपना स्वामी माननेवाले मनुष्य विनाशशील लोकोंको प्राप्त होते हैं ' इत्यादि श्रुतियोंसे भी यही सिद्ध होता है । तुझ असूयारहित भक्तसे मैं यह अति गोपनीय विषय कहूँगा । वह क्या है? ज्ञान । कैसा ज्ञान? विज्ञानसहित अर्थात् अनुभवसहित ज्ञान ।
पृष्ठ 227
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ९ * २२७ यद् ज्ञानं ज्ञात्वा प्राप्य मोक्ष्यसे अशुभात् जिस ज्ञानको जानकर अर्थात् पाकर तू संसाररूप संसारबन्धनात् ॥ १ ॥ बन्धनसे मुक्त हो जायगा ॥ १ ॥
तत् च— वह ज्ञान–
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥२ ॥
राजविद्या विद्यानां राजा दीप्त्यतिशयत्वात् दीप्यते हि इयम् अतिशयेन ब्रह्मविद्या सर्वविद्यानाम् । तथा राजगुह्यं गुह्यानां राजा । पवित्रम् पावनम् इदम् उत्तमं सर्वेषां पावनानां शुद्धिकारणम् इदं ब्रह्मज्ञानम् उत्कृष्टतमम् । अनेकजन्मसहस्रसञ्चितम् अपि धर्माधर्मादि समूलं कर्म क्षणमात्राद् भस्मीकरोति यतः अतः किं तस्य पावनत्वं वक्तव्यम् । किं च प्रत्यक्षावगमं प्रत्यक्षेण सुखादेः इव अवगमो यस्य तत् प्रत्यक्षावगमम् । अनेकगुणवतः अपि धर्मविरुद्धत्वं दृष्टं न तथा आत्मज्ञानं धर्मविरोधि किन्तु धर्म्यं धर्माद् अनपेतम् । एवम् अपि स्याद् दुःसम्पाद्यम् इति अत आह सुसुखं कर्तुं यथा रत्नविवेकविज्ञानम् । तत्र अल्पायासानां कर्मणां सुखसम्पाद्यानाम् अल्पफलत्वं दुष्कराणां च महाफलत्वं दृष्टम् इति इदं तु सुखसम्पाद्यत्वात् फलक्षयाद् व्येति इति प्राप्तम् अत आह— अतिशय प्रकाशयुक्त होनेके कारण समस्त विद्याओंका राजा है । ब्रह्मविद्या सब विद्याओंमें अतिशय देदीप्यमान है यह प्रसिद्ध ही है । तथा ( यह ज्ञान ) समस्त गुप्त रखनेयोग्य भावोंका भी राजा है । एवं यह बड़ा पवित्र और उत्तम भी है, अर्थात् सम्पूर्ण पवित्र करनेवालोंको पवित्र करनेवाला यह ब्रह्मज्ञान सबसे उत्कृष्ट है । जो अनेक सहस्र जन्मोंमें इकट्ठे हुए पुण्य - पापादि कर्मोंको क्षणमात्रमें मूलसहित भस्म कर देता है उसकी पवित्रताका क्या कहना है? साथ ही यह ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभवमें आनेवाला है, अर्थात् सुख आदिकी भाँति जिसका प्रत्यक्ष अनुभव हो सके,, ऐसा है । अनेक गुणोंसे युक्त वस्तुका भी धर्मसे विरोध देखा जाता है, परंतु आत्मज्ञान उनकी तरह धर्मविरोधी नहीं है बल्कि धर्म्य - धर्ममय है अर्थात् धर्मसे युक्त है । ऐसा पदार्थ भी दुःसम्पाद्य ( प्राप्त करनेमें बड़ा कठिन ) हो सकता है । इसलिये कहते हैं कि वह ज्ञान रत्नोंके विवेक - विज्ञानकी भाँति समझनेमें बड़ा सुगम है । परंतु संसारमें अल्प परिश्रमसे सुखपूर्वक सम्पन्न होनेवाले कर्मोंका अल्प फल और कठिनतासे सम्पन्न होनेवाले कर्मोंका महान् फल देखा गया है, अतः यह ज्ञान भी सुगमतासे सम्पन्न होनेवाला होनेके कारण अपने फलका क्षय होनेपर क्षीण हो जायगा, ऐसी शङ्का प्राप्त होनेपर कहते हैं—
पृष्ठ 228
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२८ * श्रीमद्भगवद्गीता * अव्ययं न अस्य फलतः कर्मवद् व्ययः यह ज्ञान अव्यय है अर्थात् कर्मोंकी भाँति अस्ति इति अव्ययम् अतः श्रद्धेयम् आत्म - फलनाशके द्वारा इसका नाश नहीं होता । अतः यह ज्ञानम् ॥ २ ॥ आत्मज्ञान श्रद्धा करने योग्य है ॥ २ ॥
ये पुनः - परंतु जो-अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ३ ॥
अश्रद्दधानाः श्रद्धाविरहिता आत्मज्ञानस्य धर्मस्य अस्य स्वरूपे तत्फले च नास्तिकाः पापकारिणः असुराणाम् उपनिषदं देहमात्रात्म-दर्शनम् एव प्रतिपन्ना असुतृपः पुरुषाः परन्तप अप्राप्य मां परमेश्वरं मत्प्राप्तौ न एव आशङ्का इति मत्प्राप्तिमार्गसाधनभेदभक्तिमात्रम् अपि अप्राप्य इत्यर्थः । निवर्तन्ते निश्चयेन आवर्तन्ते । क्व, मृत्युसंसारवर्त्मनि मृत्युयुक्तः संसारो मृत्युसंसारः तस्य वर्त्म नरकतिर्यगादिप्राप्तिमार्गः तस्मिन् एव वर्तन्त इत्यर्थः ॥ ३ ॥
स्तुत्या अर्जुनम् अभिमुखीकृत्य आह— मया ततमिदं सर्वं मत्स्थानि सर्वभूतानि सर्वभूतानि न न मया मम यः परो भावः तेन ततं व्याप्तं सर्वम् इदं जगद् अव्यक्तमूर्तिना न व्यक्ता मूर्ति स्वरूपं यस्य मम सः अहम् अव्यक्तमूर्तिः तेन मया अव्यक्तमूर्तिना करणागोचरस्वरूपेण इत्यर्थः । तस्मिन् मयि अव्यक्तमूर्ती स्थितानि मत्स्थानि सर्वभूतानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि । इस आत्मज्ञानरूप धर्मकी श्रद्धासे रहित हैं, अर्थात् इसके स्वरूपमें और फलमें आस्तिकभावसे रहित हैं - नास्तिक हैं वे असुरोंके सिद्धान्तोंका अनुवर्तन करनेवाले देहमात्रको ही आत्मा समझनेवाले एवं पापकर्म करनेवाले इन्द्रियलोलुप मनुष्य, हे परंतप! मुझ परमेश्वरको प्राप्त न होकर मेरी प्राप्तिकी तो उनके लिये आशङ्का भी नहीं हो सकती, मेरी प्राप्तिके मार्गकी साधनरूप भेदभक्तिको भी प्राप्त न होकर निश्चय ही घूमते रहते हैं । कहाँ घूमते रहते हैं? मृत्युयुक्त संसारके मार्गमें, अर्थात् जो संसार मृत्युयुक्त है उस मृत्युसंसारके नरक और पशु - पक्षी आदि योनियोंकी प्राप्तिरूप मार्गमें वे बारम्बार घूमते रहते हैं ॥ ३ ॥
इस प्रकार ज्ञानकी प्रशंसाद्वारा अर्जुनको सम्मुख करके कहते हैं— जगदव्यक्तमूर्तिना । चाहं चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ४ ॥
मुझ अव्यक्तरूप परमात्माद्वारा अर्थात् मेरा जो परमभाव है, जिसका स्वरूप प्रत्यक्ष नहीं है यानी मन, बुद्धि और इन्द्रियोंका विषय नहीं है, ऐसे मुझ अव्यक्तमूर्तिद्वारा यह समस्त जगत् व्याप्त है— परिपूर्ण है । उस अव्यक्तस्वरूप मुझ परमात्मामें ब्रह्मासे लेकर स्तम्बपर्यन्त समस्त प्राणी स्थित हैं ।
पृष्ठ 229
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ९ * २२ ९ न हि निरात्मकं किञ्चिद् भूतं व्यवहाराय अवकल्पते अतो मत्स्थानि मया आत्मना आत्मवत्त्वेन स्थितानि अतो मयि स्थितानि इति उच्यन्ते । तेषां भूतानाम् अहम् एव आत्मा इति अतः तेषु स्थित इति मूढबुद्धीनाम् अवभासते । अतः ब्रवीमि न च अहं तेषु भूतेषु अवस्थितः, मूर्तवत् संश्लेषाभावेन आकाशस्य अपि अन्तरतमो हि अहम् । न हि असंसर्गि वस्तु क्वचिद् आधेयभावेन अवस्थितं भवति ॥ ४ ॥
क्योंकि कोई भी निर्जीव प्राणी व्यवहारके योग्य नहीं समझा जाता । अतः वे सब मुझमें स्थित हैं अर्थात् मुझ परमात्मासे ही आत्मवान् हो रहे हैं, इसलिये मुझमें स्थित कहे जाते हैं । उन भूतोंका वास्तविक स्वरूप मैं ही हूँ इसलिये अज्ञानियोंको ऐसी प्रतीति होती है कि मैं उनमें स्थित हूँ, अतः कहता हूँ कि मैं उन भूतोंमें स्थित नहीं हूँ । क्योंकि साकार वस्तुओंकी भाँति मुझमें संसर्गदोष नहीं है । इसलिये मैं बिना संसर्गके सूक्ष्मभावसे आकाशके भी अन्तर्व्यापी हूँ । सङ्गहीन वस्तु कहीं भी आधेयभावसे स्थित नहीं होती, यह प्रसिद्ध है ॥ ४ ॥
अत एव असंसर्गित्वाद् मम— मैं असंसर्गी हूँ इसलिये-न च मत्स्थानि
मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५ ॥
न च मत्स्थानि भूतानि ब्रह्मादीनि पश्य मे योगं युक्तिं घटनं मे मम ऐश्वरम् ईश्वरस्य इमम् ऐश्वरं योगम् आत्मनो याथात्म्यम् इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः असंसर्गित्वाद् असङ्गतां दर्शयति ‘ असङ्गो न हि सज्जते ' ( बृह ० उ ० ३ । ९ । २६ ) इति । इदं च आश्चर्यम् अन्यत् पश्य भूतभृद् असङ्गः अपि सन् भूतानि बिभर्ति न च भूतस्थो यथोक्तेन न्यायेन दर्शितत्वाद् भूतस्थत्वा -नुपपत्तेः । कथं पुनः उच्यते असौ मम आत्मा इति, विभज्य देहादिसङ्घातं तस्मिन् अहङ्कारम् अध्यारोप्य लोकबुद्धिम् अनुसरन् व्यपदिशति मम आत्मा इति, न पुनः आत्मन आत्मा अन्य ( वास्तवमें ) ब्रह्मादि सब प्राणी भी मुझमें स्थित नहीं हैं, तू मेरे इस ईश्वरीय योग - युक्ति – घटनाको देख, अर्थात् मुझ ईश्वरके योगको यानी यथार्थ आत्मतत्त्वको समझ । ' संसर्गरहित आत्मा कहीं भी लिप्त नहीं होता ' यह श्रुति भी संसर्गरहित होनेके कारण ( आत्माकी ) निर्लेपता दिखलाती है । यह और भी आश्चर्य देख कि भूतभावन मेरा आत्मा संसर्गरहित होकर भी भूतोंका भरण - पोषण करता रहता है परंतु भूतोंमें स्थित नहीं है । क्योंकि परमात्माका भूतोंमें स्थित होना सम्भव नहीं, यह बात उपर्युक्त न्यायसे स्पष्ट दिखलाया जा चुका है । पू०— ( जब कि आत्मा अपनेसे कोई अन्य वस्तु ही नहीं है ) तो ' मेरा आत्मा ' यह कैसे कहा जाता है? उ ० — लौकिक बुद्धिका अनुकरण करते हुए देहादि संघातको आत्मासे अलग करके फिर उसमें अहंकारका अध्यारोप करके ' मेरा आत्मा ' ऐसा कहते हैं, आत्मा
पृष्ठ 230
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२३० * श्रीमद्भगवद्गीता * इति लोकवद् अजानन् । अपने - आपसे भिन्न है ऐसा समझकर लोगोंकी भाँति अज्ञानपूर्वक ऐसा नहीं कहते । तथा भूतभावनो भूतानि भावयति उत्पादयति जो भूतोंको प्रकट करता है — उत्पन्न करता है या वर्धयति इति वा भूतभावनः ॥ ५ ॥ बढ़ाता है उसको भूतभावन कहते हैं ॥ ५ ॥
यथोक्तेन श्लोकद्वयेन उक्तम् अर्थं दृष्टान्तेन उपर्युक्त दो श्लोकोंद्वारा कहे हुए अर्थको दृष्टान्तसे उपपादयन् आह- सिद्ध करते हुए कहते हैं— यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि यथा लोके आकाशस्थित आकाशे स्थितो नित्यं सदा वायुः सर्वत्र गच्छति इति सर्वत्रगो महान् परिमाणतः तथा आकाशवत् सर्वगते मयि असंश्लेषेण एव स्थितानि इति एवम् उपधारय जानीहि ॥ ६ ॥
एवं वायुः आकाशे इव मयि स्थितानि सर्वभूतानि स्थितिकाले तानि-मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥
लोकमें जैसे ( यह प्रसिद्ध है कि ) सब जगह विचरनेवाला परिमाणमें अति महान् वायु सदा आकाशमें ही स्थित है, वैसे ही आकाशके समान सर्वत्र परिपूर्ण मुझ परमात्मामें समस्त भूत निर्लिप्तभावसे स्थित हैं, ऐसा तू जान ॥ ६ ॥
इस प्रकार जगतके स्थितिकालमें आकाशमें वायुकी भाँति, मुझमें स्थित जो समस्त भूत हैं वे -सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ७ ॥
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं त्रिगुणात्मिकाम् सम्पूर्ण प्राणी, हे कुन्तीपुत्र! प्रलयकालमें मेरी अपरां निकृष्टां यान्ति मामिकां मदीयां कल्पक्षये त्रिगुणमयी - अपरा - निकृष्ट प्रकृतिको प्राप्त हो जाते प्रलयकाले । पुनः भूयः तानि भूतानि उत्पत्ति - हैं और फिर कल्पके आदिमें अर्थात् उत्पत्तिकालमें मैं काले कल्पादौ विसृजामि उत्पादयामि अहं | पहलेकी भाँति पुनः उन प्राणियोंको रचता हूँ – उत्पन्न पूर्ववत् ॥ ७ ॥ करता हूँ ॥ ७ ॥
एवं अविद्यालक्षणाम्- इस प्रकार अविद्यारूप—
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ८ ॥
प्रकृतिं स्वां स्वीयाम् अवष्टभ्य वशीकृत्य अपनी प्रकृतिको वशमें करके, मैं प्रकृतिसे उत्पन्न विसृजामि पुनः पुनः प्रकृतितो जातं भूतग्रामं हुए इस विद्यमान समग्र अस्वतन्त्र भूतसमुदायको, जो भूतसमुदायम् इमं वर्तमानं कृत्स्नं समग्रम् अवशम् अस्वतन्त्रम् अविद्यादिदोषैः परवशीकृतं प्रकृतेः कि स्वभाववश अविद्यादि दोषोंसे परवश हो रहा है, वशात् स्वभाववशात् ॥ ८ ॥ बारम्बार रचता हूँ ॥८ ॥