श्रीगणेशाय नमः।

𑁍𑁍𑁍

विषय सूची

• विषयपृष्ठ
• II 10 श्रीमद्भगवद्गीता शांकरभाष्य हिन्दी अनुवादसहित गीताप्रेस गोरखपुर गीताप्रेस, गोरखपुर GITA PRESS, GORAKHPUR [ SINCE 1923 ] ] 113011 श्रीमद्भगवद्गीता… 1–10
• [ ११ ] बिगड़ती दिखलायी दी है वहाँ उस विग्रहके अनुकूल केवल अर्थ लिख दिया गया है, विग्रह नहीं दिखलाया गया है… 11–20
• * शांकरभाष्य अध्याय १ * २१ गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः । ३०… 21–30
• * शांकरभाष्य अध्याय २ * ३१ तथा च दर्शयति भगवान् ‘ कुर्वन्नपि ' ‘ न करोति न लिप्यते ' इति तत्र तत्र… 31–40
• * शांकरभाष्य न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न जायते न उत्पद्यते जनिलक्षणा वस्तुविक्रिया न आत्मनो विद्यते इत्यर्थः… 41–50
• * शांकरभाष्य अध्याय २ * ५१ तथापि तथाभाविनि अपि आत्मनि त्वं तो भी अर्थात् ऐसे नित्य जन्मने और नित्य महाबाहो एवं न शोचितुम् अर्हसि, जन्मवतो मरनेवाले आत्माके… 51–60
• * शांकरभाष्य यदा हि कर्मफलतृष्णाप्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कर्मफलस्य एव जन्मनो हेतुः भवेत्… 61–70
• * शांकरभाष्य अध्याय २ * ७१ अयुक्तस्य कस्माद् बुद्धिः न अस्ति इति उच्यते-इन्द्रियाणां हि चरतां तदस्य हरति प्रज्ञां इन्द्रियाणां हि यस्मात् चरतां… 71–80
• * शांकरभाष्य अध्याय ३ * ८१ न च अर्जुनस्य एव ज्यायसी बुद्धिः न अनुष्ठेया इति भगवता उक्तं पूर्वम् इति कल्पयितुं युक्तम्, येन ' ज्यायसी चेत् ' इति प्रश्नः… 81–90
• * शांकरभाष्य अध्याय ३ * ९ १ अन्नाद् भुक्ताद् लोहितरेतःपरिणतात् प्रत्यक्षं भवन्ति जायन्ते भूतानि… 91–100
• * शांकरभाष्य अध्याय ३ * १०१ यदा पुनः रागद्वेषौ तत्प्रतिपक्षेण नियमयति, तदा शास्त्रदृष्टिः एव पुरुषो भवति, न प्रकृतिवशः… 101–110
• * शांकरभाष्य अध्याय ४ * १११ सर्वथा अपि * सर्वावस्थस्य मम ईश्वरस्य हे पार्थ! मनुष्य सब तरहसे बर्तते हुए भी सर्वत्र वर्त्म मार्गम् अनुवर्तन्ते मनुष्याः… 111–120
• * शांकरभाष्य अध्याय ४ * १२१ न च निष्फलं विदध्यात् कर्म शास्त्रं दुःखस्वरूपत्वाद् दुःखस्य च बुद्धिपूर्वकतया कार्यत्वानुपपत्तेः… 121–130
• * शांकरभाष्य अध्याय ४ * १३१ तत्र अधुना सम्यग्दर्शनस्य यज्ञत्वं सम्पाद्य उपर्युक्त श्लोकमें यथार्थ ज्ञानको यज्ञरूपसे सम्पादन तत्स्तुत्यर्थम् अन्ये अपि… 131–140
• * शांकरभाष्य अध्याय ४ * १४१ न हि परस्य संशयः परेण छेत्तव्यतां प्राप्तो क्योंकि एकका संशय दूसरेके द्वारा छेदन करनेकी शङ्का यहाँ प्राप्त नहीं होती जिससे कि… 141–150
• * शांकरभाष्य सन्यासस्तु महाबाहो योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न सन्यासः तु पारमार्थिको दुःखम् आप्तुं प्राप्तुम् अयोगतो योगेन विना… 151–160
• * शांकरभाष्य अध्याय ५ * १६१ किं च ब्रह्मणि स्थितः- और भी वह ब्रह्ममें स्थित हुआ पुरुष ( कैसा होता है सो बताते हैं ) -बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा… 161–170
• * शांकरभाष्य अध्याय ६ * १७१ यः कश्चिद् ईदृशः कर्मी स कर्म्यन्तरेभ्यो विशिष्यते इति एवम् अर्थम् आह स सन्यासी च योगी च इति… 171–180
• * शांकरभाष्य अध्याय ६ * १८१ अथ इदानीं योगफलम् उच्चते- | अब योगका फल कहा जाता है— युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः… 181–190
• * शांकरभाष्य अध्याय ६ * १ ९ १ तत्र योगाभ्यासाङ्गीकरणेन परलोकेहलोक-प्राप्तिनिमित्तानि कर्माणि सन्न्यस्तानि योग सिद्धिफलं च मोक्षसाधनं सम्यग्दर्शनं न… 191–200
• * शांकरभाष्य अध्याय ७ * २०१ बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ । ११ । बलं सामर्थ्यम् ओजो बलवताम् अहम्… 201–210
• ॐ अष्टमोऽध्यायः ‘ ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नम् ' इत्यादिना भगवता ' ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नम् ' इत्यादि वचनोंसे अर्जुनस्य प्रश्नबीजानि उपदिष्टानि अतः (… 211–220
• * शांकरभाष्य अध्याय ८ * २२१ अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशदोषपरिहारार्थम्, बन्धमोक्षशास्त्रप्रवृत्तिसाफल्यप्रदर्शनार्थम् अविद्यादि-क्लेशमूलकर्माशयवशात् च अवशो… 221–230
• * शांकरभाष्य अध्याय ९ * २३१ तर्हि तस्य ते परमेश्वरस्य भूतग्रामं विषमं विदधतः तन्निमित्ताभ्यां धर्माधर्माभ्यां सम्बन्धः स्याद् इति इदम् आह भगवान्– न च मां… 231–240
• * शांकरभाष्य अध्याय ९ * २४१ पत्रं पुष्पं फलं तोयम् उदकं यो मे मह्यं जो भक्त मुझे पत्र, पुष्प, फल और जल आदि भक्त्या प्रयच्छति तद् अहं पत्रादि भक्त्या उपहृत… 241–250
• * शांकरभाष्य अध्याय १० * २५१ यतः त्वं देवादीनाम् आदिः अतः | क्योंकि आप देवादिके आदि कारण हैं, इसलिये— स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम… 251–260
• * शांकरभाष्य अध्याय ११ * २६१ एवम् एतद् न अन्यथा यथा येन प्रकारेण हे परमेश्वर! आप अपनेको जिस प्रकारसे बतलाते आत्थ कथयसि त्वम् आत्मानं परमेश्वर हैं, आप ठीक… 261–270
• * शांकरभाष्य अध्याय ११ * २७१ कथं प्रविशन्ति मुखानि इति आह- वे किस प्रकार मुखोंमें प्रवेश करते हैं, सो कहते हैं-यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा… 271–280
• * शांकरभाष्य अध्याय ११ * २८१ आत्मनो मम रूपदर्शनेन कृतार्थ एव त्वं मेरे रूपका दर्शन करके तू नि: संदेह कृतार्थ हो संवृत्त इति तत् स्तौति— गया है… 281–290
• * शांकरभाष्य अध्याय १२ * २ ९ १ अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः अथ पुनः एतद् अपि यद् उक्तं मत्कर्मपरमत्वं तत् कर्तुम् अशक्तः… 291–300
• * शांकरभाष्य अध्याय १३ * ३०१ अविद्या च सह कार्येण विद्यया हातव्या इति श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः अवगम्यते… 301–310
• * शांकरभाष्य अध्याय १३ * ३११ यावत्किञ्चित् क्षेत्रज्ञस्य दोषजातम् अविद्य-मानम् आसञ्जयसि तस्य ज्ञेयत्वोपपत्तेः क्षेत्र-धर्मत्वम् एव न क्षेत्रज्ञधर्मत्वम्… 311–320
• * शांकरभाष्य अध्याय १३ * ३२१ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् आत्मादिविषयं ज्ञानम् अध्यात्मज्ञानं तस्मिन् नित्यभावो नित्यत्वम्… 321–330
• * शांकरभाष्य अध्याय १३ * ३३१ स एतद् यथोक्तं सम्यग्दर्शनं विज्ञाय मद्भावाय वह उपर्युक्त यथार्थ ज्ञानको समझकर मेरे भावको मम भावो मद्भावः परमात्मभावः तस्मै… 331–340
• कर्मयोगेन कर्म एव अनुष्ठीयमानं घटनरूपं उच्यते गुणतः तेन द्वारेण च अपरे । २४ । * शांकरभाष्य योग ईश्वरार्पणबुद्ध्या योगार्थत्वाद् योग… 341–350
• * शांकरभाष्य ज्ञानानाम् इति न अमानित्वादीनां किं तर्हि यज्ञादिज्ञेयवस्तुविषयाणाम् इति । तानि न मोक्षाय इदं तु मोक्षाय इति परोत्तमशब्दाभ्यां स्तौति… 351–360
• * शांकरभाष्य अध्याय १४ * ३६१ एतद् न परप्रत्यक्षं लिङ्गं किं तर्हि स्वात्म- ( परंतु ये सब लक्षण दूसरोंको प्रत्यक्ष होनेवाले प्रत्यक्षत्वाद् आत्मविषयम् एव… 361–370
• * शांकरभाष्य अध्याय १५ * ३७१ न एष दोषः अविद्याकृतोपाधिपरिच्छिन्न एकदेशः अंश इव कल्पितो यतः । दर्शितः च अयम् अर्थः क्षेत्राध्याये विस्तरशः… 371–380
• * शांकरभाष्य अध्याय १६ * ३८१ दम: च बाह्यकरणानाम् उपशमः अन्तः-करणस्य उपशमं शान्तिं वक्ष्यति । यज्ञः च श्रौतः अग्निहोत्रादिः, स्मार्तः च देवयज्ञादिः… 381–390
• * शांकरभाष्य अध्याय १६ * ३ ९ १ यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् । २३… 391–400
• * शांकरभाष्य अध्याय १७ * ४०१ यत् तु दानं प्रत्युपकारार्थं काले तु अयं मां जो दान प्रत्युपकारके लिये अर्थात् कालान्तरमें प्रत्युपकरिष्यति इति एवम् अर्थं… 401–410
• * शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४११ तस्माद् अज्ञस्य अधिकृतस्य मुमुक्षोः- अतः आत्मज्ञानरहित कर्माधिकारी मुमुक्षुके लिये-नियतस्य तु सन्यासः कर्मणो नोपपद्यते… 411–420
• * शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४२१ यथा रजतत्वं न शुक्तिकायाः । यथा वा तलमलवत्त्वं बालैः गमितम् अविद्यया न आकाशस्य… 421–430
• * शांकरभाष्य यया स्वप्नं निद्रां भयं त्रासं शोकं विषादम् अवसादं विषण्णतां मदं विषयसेवाम् आत्मनो बहु मन्यमानो मत्त इव मदम् एव च मनसि नित्यम् एव… 431–440
• * शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४४१ किं च असत: च सद्भावे सतः च असद्भावे न क्वचित् प्रमाणप्रमेयव्यवहारे विश्वासः कस्यचित् स्यात् । सत् सद् एव असद् असद्… 441–450
• * शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४५१ अहङ्कारम् अहङ्करणम् अहङ्कारो देहेन्द्रियादिषु तम् बलं सामर्थ्यं कामरागादियुक्तं न इतरत् शरीरादिसामर्थ्यं स्वाभाविकत्वेन… 451–460
• * शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४६१ प्रकाशफलवत्, विनिवृत्तसर्पविकल्परज्जु -कैवल्यावसान हि प्रकाशफलं तथा ज्ञानम्… 461–470
• * शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४७१ अनादिः अविद्याकृतः संसारः अतीतः अनागतः च अनुमेयः । तत: च सर्वकर्मसन्यासाद् ज्ञाननिष्ठायाम् आत्यन्तिकः संसारोपरम इति सिद्धम्… 471–480
• * शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४८१ हे राजन् धृतराष्ट्र संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् हे राजन् धृतराष्ट्र! केशव और अर्जुनके इस इमम् अद्भुतं केशवार्जुनयोः पुण्यं… 481–490
• * अकारादिवर्णानुक्रमः * ४ ९ १ पदानि अ ० श्लो ० क्षे. क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः १३–२, ३४ क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् १३–२६ क्षेत्रज्ञम् १३–२… 491–500
• * अकारादिवर्णानुक्रमः * ५०१ पदानि अ ० श्लो ० मता ३–१; १६–५ | मताः १२–२ मतिः ६–३६; १८–७०, ७८ म ८-२६ मत्कर्मकृत् ११–५५ मत्कर्मपरमः १२–१० मत्त: ७–७, १२;… 501–510
• आरती जय भगवद्गीते जय भगवद्गीते । हरि - हिय - कमल - विहारिणि सुन्दर सुपुनीते । जय ० । कर्म - सुमर्म - प्रकाशिनि कामासक्तिहरा… 511–512