श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 31–40
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 31–40
पृष्ठ 31
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय २ * ३१ तथा च दर्शयति भगवान् ‘ कुर्वन्नपि ' ‘ न करोति न लिप्यते ' इति तत्र तत्र । यच्च ' पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ' ‘ कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ' इति तत् तु प्रविभज्य विज्ञेयम् । तत् कथम्? यदि तावत् पूर्वे जनकादयः तत्त्वविदः अपि प्रवृत्तकर्माणः स्युः ते लोकसङ्ग्रहार्थं ' गुणा गुणेषु वर्तन्ते ' इति ज्ञानेन एव संसिद्धिम् आस्थिताः, कर्मसन्यासे प्राप्ते अपि कर्मणा सह एव संसिद्धिम् आस्थिता न कर्मसन्यासं कृतवन्त इति एषः अर्थः । अथ न ते तत्त्वविदः, ईश्वरसमर्पितेन कर्मणा साधनभूतेन संसिद्धिं सत्त्वशुद्धिं ज्ञानोत्पत्तिलक्षणां वा संसिद्धिम् आस्थिता जनकादयः इति व्याख्येयम् । एतम् एव अर्थं वक्ष्यति भगवान् ' सत्त्वशुद्धये कर्म कुर्वन्ति ' इति । ' स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ' इति उक्त्वा सिद्धिं प्राप्तस्य च पुनः ज्ञाननिष्ठां वक्ष्यति ' सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म ' इत्यादिना । तस्माद् गीतासु केवलाद् एव तत्त्वज्ञानाद् मोक्षप्राप्तिः न कर्मसमुच्चिताद् इति निश्चितः अर्थः । यथा च अयम् अर्थः तथा प्रकरणशो विभज्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः । तत्र एवं धर्मसम्मूढचेतसो महति शोक -सागरे निमग्नस्य अर्जुनस्य अन्यत्र आत्मज्ञानाद् उद्धरणम् अपश्यन् भगवान् वासुदेवः ततः अर्जुनम् उद्दिधारयिषुः आत्मज्ञानाय अवतारयन् आह- -' कुर्वन्नपि न लिप्यते ' ' न करोति न लिप्यते ' इत्यादि वचनोंसे भगवान् भी जगह - जगह यही बात दिखलाते हैं । इसके सिवा जो ‘ पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ' ' कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ' इत्यादि वचन हैं उनको विभागपूर्वक समझना चाहिये । पू ० – वह किस प्रकार समझें? उ०- यदि वे पूर्वमें होनेवाले जनकादि तत्त्ववेत्ता होकर भी लोकसंग्रहके लिये कर्मोंमें प्रवृत्त थे, तब तो यह अर्थ समझना चाहिये कि ' गुण ही गुणोंमें बरत रहे हैं ' इस ज्ञानसे ही वे परम सिद्धिको प्राप्त हुए अर्थात् कर्म - संन्यासकी योग्यता प्राप्त होनेपर भी कर्मोंका त्याग नहीं किया, कर्म करते - करते ही परम सिद्धिको प्राप्त हो गये । यदि वे जनकादि तत्त्वज्ञानी नहीं थे तो ऐसी व्याख्या करनी चाहिये कि वे ईश्वरके समर्पण किये हुए साधनरूप कर्मोंद्वारा चित्त शुद्धिरूप सिद्धिको अथवा ज्ञानोत्पत्तिरूप सिद्धिको प्राप्त हुए । यही बात भगवान् कहेंगे कि ' ( योगी ) अन्तः: करणकी शुद्धिके लिये कर्म करते हैं । ' तथा ‘ स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ' ऐसा कहकर फिर उस सिद्धिप्राप्त पुरुषके लिये ' सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म ' इत्यादि वचनोंसे ज्ञाननिष्ठा कहेंगे । सुतरां गीताशास्त्रमें निश्चय किया हुआ अर्थ यही है कि केवल तत्त्वज्ञानसे ही मुक्ति होती है, कर्मसहित ज्ञानसे नहीं । जैसा यह भगवान्का अभिप्राय है वैसा ही प्रकरणके अनुसार विभागपूर्वक उन - उन स्थानोंपर हम आगे दिखलायेंगे । इस प्रकार धर्मके विषयमें जिसका चित्त मोहित हो रहा है और जो महान् शोकसागरमें डूब रहा है, ऐसे अर्जुनका बिना आत्मज्ञानके उद्धार होना असम्भव समझकर उस शोकसमुद्रसे अर्जुनका उद्धार करनेकी इच्छावाले भगवान् वासुदेव आत्मज्ञानकी प्रस्तावना करते हुए बोले-
पृष्ठ 32
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३२ * श्रीमद्भगवद्गीता *
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ ११ ॥
न शोच्या अशोच्या भीष्मद्रोणादयः सद्वृत्तत्वात् परमार्थरूपेण च नित्यत्वात्, तान अशोच्यान् अन्वशोचः अनुशोचितवान् असि ते म्रियन्ते मन्निमित्तम् अहं तैः विनाभूतः किं करिष्यामि राज्यसुखादिना इति । त्वं प्रज्ञावादान् प्रज्ञावतां बुद्धिमतां वादान् च वचनानि च भाषसे । तद् एतद् मौढ्यं पाण्डित्यं च विरुद्धम् आत्मनि दर्शयसि उन्मत्त इव इति अभिप्रायः । यस्माद् गतासून् गतप्राणान् मृतान् अगतासून् अगतप्राणान् जीवतः च न अनुशोचन्ति पण्डिताः आत्मज्ञाः । पण्डा आत्मविषया बुद्धिः येषां ते हि पण्डिताः ‘ पाण्डित्यं निर्विद्य ' ( बृ ० ३ । ५ । १ ) इति श्रुतेः । परमार्थतः तु नित्यान् अशोच्यान् अनुशोचसि अतो मूढः असि इति अभिप्रायः ॥ ११ ॥
कुतः ते अशोच्याः, यतो नित्याः कथम्— जो शोक करनेयोग्य नहीं होते उन्हें अशोच्य कहते हैं, भीष्म, द्रोण आदि सदाचारी और परमार्थरूपसे नित्य होनेके कारण अशोच्य हैं । उन न शोक करने-योग्य भीष्मादिके निमित्त तू शोक करता है कि वे मेरे हाथों मारे जायँगे; मैं उनसे रहित होकर राज्य और सुखादिका क्या करूँगा? तथा तू प्रज्ञावानोंके अर्थात् बुद्धिमानोंके वचन भी बोलता है, अभिप्राय यह है कि इस तरह तू उन्मत्तकी भाँति मूर्खता और बुद्धिमत्ता इन दोनों परस्परविरुद्ध भावोंको अपनेमें दिखलाता है । क्योंकि जिनके प्राण चले गये हैं- जो मर गये हैं उनके लिये और जिनके प्राण नहीं गये – - जो जीते हैं उनके लिये भी पण्डित – आत्मज्ञानी शोक नहीं करते । ' पाण्डित्यको सम्पादन करके इस श्रुतिवाक्यानुसार आत्मविषयक बुद्धिका नाम पण्डा है और वह बुद्धि जिनमें हो वे पण्डित हैं । परंतु परमार्थदृष्टिसे नित्य और अशोचनीय भीष्म आदि श्रेष्ठ पुरुषोंके लिये तू शोक करता है, अतः
तू मूढ है । यह अभिप्राय है ॥ ११ ॥
वे भीष्मादि अशोच्य क्यों हैं? इसलिये कि वे नित्य हैं । नित्य कैसे हैं? —
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥१२ ॥
न तु एव जातु कदाचिद् अहं न आसं किन्तु किसी कालमें मैं नहीं था, ऐसा नहीं किंतु अवश्य आसम् एव, अतीतेषु देहोत्पत्तिविनाशेषु नित्यम् था अर्थात् भूतपूर्व शरीरोंकी उत्पत्ति और विनाश होते एव अहम् आसम् इति अभिप्रायः । हुए भी मैं सदा ही था । तथा न त्वं न आसीः किन्तु आसीः एव । वैसे ही तू नहीं था सो नहीं किंतु अवश्य तथा न इमे जनाधिपाः न आसन् किन्तु आसन् था ये राजागण नहीं थे सो नहीं किंतु ये भी एव । अवश्य थे ।
पृष्ठ 33
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय २ * ३३ तथा न च एव न भविष्यामः, किन्तु भविष्याम एव सर्वे वयम् अतः अस्माद् देह -विनाशात् परम् उत्तरकाले अपि, त्रिषु अपि
कालेषु नित्या आत्मस्वरूपेण इति अर्थः ।
देहभेदानुवृत्त्या बहुवचनं न आत्मभेदाभि-प्रायेण ॥ १२ ॥
तत्र कथम् इव नित्य आत्मा इति दृष्टान्तम् आह-इसके बाद अर्थात् इन शरीरोंका नाश होनेके बाद भी हम सब नहीं रहेंगे सो नहीं किंतु अवश्य रहेंगे । अभिप्राय यह है कि तीनों कालोंमें ही आत्मरूपसे सब नित्य हैं । यहाँ बहुवचनका प्रयोग देहभेदके विचारसे किया गया है, आत्मभेदके अभिप्रायसे नहीं ॥ १२ ॥
आत्मा किसके सदृश नित्य है? इसपर दृष्टान्त
कहते हैं-देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥
देहः अस्य अस्ति इति देही तस्य देहिनो देहवदात्मनः अस्मिन् वर्तमाने देहे यथा येन प्रकारेण कौमारं कुमारभावो बाल्यावस्था, यौवनं यूनो भावो मध्यमावस्था, जरा वयो हानि: जीर्णावस्था इति एताः तिस्त्रः अवस्था अन्योन्यविलक्षणाः । तासां प्रथमावस्थानाशे न नाशो द्वितीया-वस्थोपजनने न उपजननम् आत्मनः, किं तर्हि, अविक्रियस्य एव द्वितीयतृतीयावस्थाप्राप्तिः आत्मनो दृष्टा । तथा तद्वद् एव देहाद् अन्यो देहान्तरं तस्य प्राप्तिः देहान्तरप्राप्तिः अविक्रियस्य एव आत्मन इत्यर्थः । धीरो धीमान् तत्र एवं सति न मुह्यति न मोहम् आपद्यते ॥ १३ ॥
यद्यपि आत्मविनाशनिमित्तो मोहो न सम्भवति नित्य आत्मा इति विजानतः तथापि शीतोष्णसुखदुःखप्राप्तिनिमित्तो मोहो लौकिको दृश्यते, सुखवियोगनिमित्तो दुःख -संयोगनिमित्तः च शोक इति एतद् अर्जुनस्य वचनम् आशङ्क्य आह— जिसका देह है वह देही है, उस देहीकी अर्थात् शरीरधारी आत्माकी इस - वर्तमान शरीरमें जैसे कौमार - बाल्यावस्था, यौवन - तरुणावस्था और जरा-वृद्धावस्था - ये परस्पर विलक्षण तीनों अवस्थाएँ होती हैं । इनमें पहली अवस्थाके नाशसे आत्माका नाश नहीं होता और दूसरी अवस्थाकी उत्पत्तिसे आत्माकी उत्पत्ति नहीं होती; तो फिर क्या होता है? कि निर्विकार आत्माको ही दूसरी और तीसरी अवस्थाकी प्राप्ति होती हुई देखी गयी है । वैसे ही निर्विकार आत्माको ही देहान्तरकी प्राप्ति अर्थात् इस शरीर से दूसरे शरीरका नाम देहान्तर है, उसकी प्राप्ति होती है ( होती हुई - सी दीखती है ) । ऐसा होनेसे अर्थात् आत्माको निर्विकार और नित्य समझ लेनेके कारण धीर— बुद्धिमान् इस विषयमें मोहित नहीं होता — मोहको प्राप्त नहीं होता ॥ १३ ॥
यद्यपि ' आत्मा नित्य है ऐसे जाननेवाले ज्ञानीको आत्म - विनाश - निमित्तक मोह होना तो सम्भव नहीं, तथापि शीत - उष्ण और सुख - दुःख- प्राप्ति - जनित लौकिक मोह तथा सुख - वियोग - जनित और दु: ख - संयोग-जनित शोक भी होता हुआ देखा जाता है, ऐसे अर्जुनके वचनोंकी आशङ्का करके भगवान् कहते हैं-
पृष्ठ 34
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४ * श्रीमद्भगवद्गीता *
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥
मात्रा आभिः मीयन्ते शब्दादय इति श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि, मात्राणां स्पर्शाः शब्दादिभिः संयोगा: ते शीतोष्णसुखदुःखदाः शीतम् उष्णं सुखं दुःखं च प्रयच्छन्ति इति । अथवा स्पृश्यन्ते इति स्पर्शा विषयाः शब्दादयः मात्रा: च स्पर्शाः च शीतोष्णसुख -दुःखदाः । शीतं कदाचित् सुखं कदाचित् दुःखं तथा उष्णम् अपि अनियतरूपं सुखदुःखे पुनः नियतरूपे यतो न व्यभिचरतः अतः ताभ्यां पृथक् शीतोष्णयोः ग्रहणम् । यस्मात् ते मात्रास्पर्शादय आगमापायिन आगमापायशीलाः तस्माद् अनित्या अतः तान् शीतोष्णादीन् तितिक्षस्व प्रसहस्व तेषु हर्षं विषादं च मा कार्षीः इत्यर्थः ॥ १४ ॥
शीतोष्णादीन् सहतः किं स्याद् इति शृणु-मात्रा अर्थात् शब्दादि विषयोंको जिनसे जाना जाय ऐसी श्रोत्रादि इन्द्रियाँ और इन्द्रियोंके स्पर्श अर्थात् शब्दादि विषयोंके साथ उनके संयोग, वे सब शीत - उष्ण और सुख - दुःख देनेवाले हैं अर्थात् शीत-उष्ण और सुख - दुःख देते हैं । अथवा जिनका स्पर्श किया जाता है वे स्पर्श अर्थात् शब्दादि विषय, ( इस व्युत्पत्तिके अनुसार यह अर्थ होगा कि ) मात्रा और स्पर्श यानी श्रोत्रादि इन्द्रियाँ और शब्दादि विषय, ( ये सब ) शीत - उष्ण और सुख - दुःख देनेवाले हैं । शीत कभी सुखरूप होता है कभी दुःखरूप, इसी तरह उष्ण भी अनिश्चितरूप है, परंतु सुख और दुःख निश्चितरूप हैं, क्योंकि उनमें व्यभिचार ( फेरफार ) नहीं होता । इसलिये सुख - दुःखसे अलग शीत और उष्णका ग्रहण किया गया है । जिससे कि वे मात्रा - स्पर्शादि ( इन्द्रियाँ, उनके विषय और उनके संयोग ) उत्पत्ति - विनाशशील हैं, इससे अनित्य हैं, अतः उन शीतोष्णादिको तू सहन कर अर्थात् उनमें हर्ष और विषाद मत कर ॥ १४ ॥
शीत - उष्णादि सहन करनेवालेको क्या ( लाभ )
होता है? सो सुन-यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥
यं हि पुरुषं समदुःखसुखं समे दुःखसुखे यस्य तं समदुःखसुखं सुखदुःखप्राप्तौ हर्षविषाद-रहितं धीरं धीमन्तं न व्यथयन्ति न चालयन्ति नित्यात्मदर्शनाद् एते यथोक्ताः शीतोष्णादयः । स नित्यात्मदर्शननिष्ठो द्वन्द्वसहिष्णुः अमृतत्वाय अमृतभावाय मोक्षाय कल्पते समर्थो भवति ॥ १५ ॥
सुख - दुःखको समान समझनेवाले अर्थात जिसकी दृष्टिमें सुख - दुःख समान हैं— सुख - दुःखकी प्राप्तिमें जो हर्ष - विषादसे रहित रहता है ऐसे जिस धीर - बुद्धिमान् पुरुषको ये उपर्युक्त शीतोष्णादि व्यथा नहीं पहुँचा सकते अर्थात् नित्य आत्मदर्शनसे विचलित नहीं कर सकते । वह नित्य आत्मदर्शननिष्ठ और शीतोष्णादि द्वन्द्वोंको | सहन करनेवाला पुरुष मृत्युसे अतीत हो जानेके लिये यानी मोक्षके लिये समर्थ होता है ॥ १५ ॥
पृष्ठ 35
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय २ * ३५ इतः च शोकमोहौ अकृत्वा शीतोष्णादि- इसलिये भी शोक और मोह न करके शीतोष्णादिको सहनं युक्तं यस्मात्- सहन करना उचित है, जिससे कि—
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १६ ॥
नासतः अविद्यमानस्य शीतोष्णादेः सकारणस्य न विद्यते नास्ति भावो भवनम् अस्तिता । न हि शीतोष्णादि सकारणं प्रमाणैः निरूप्यमाणं वस्तु सम्भवति । विकारो हि सः । विकारः च व्यभिचरति, यथा घटादिसंस्थानं चक्षुषा निरूप्यमाणं मृद्व्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असत् तथा सर्वो विकारः कारणव्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असन् । जन्मप्रध्वंसाभ्यां प्राग् ऊर्ध्वं च अनुप-लब्धेः । मृदादिकारणस्य तत्कारणस्य च तत्कारण-व्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असत्त्वम् । तदसत्त्वे च सर्वाभावप्रसङ्ग इति चेत् । न, सर्वत्र बुद्धिद्वयोपलब्धेः सद्बुद्धिः असद्-बुद्धिः इति । यद्विषया बुद्धिः न व्यभिचरति तत् सत्, यद्विषया बुद्धिः व्यभिचरति तद् असद् इति सदसद्विभागे बुद्धितन्त्रे स्थिते । सर्वत्र द्वे बुद्धी सर्वैः उपलभ्येते समाना-धिकरणे । न नीलोत्पलवत् सन् घटः सन् पटः सन् हस्ती इति एवं सर्वत्र । तयोः बुद्ध्योः घटादिबुद्धिः व्यभिचरति, तथा च दर्शितम् । न तु सद्बुद्धिः । वास्तवमें अविद्यमान शीतोष्णादिका और उनके कारणोंका भाव - होनापन अर्थात् अस्तित्व है ही नहीं, क्योंकि प्रमाणोंद्वारा निरूपण किये जानेपर शीतोष्णादि और उनके कारण कोई पदार्थ ही नहीं ठहरते! क्योंकि वे शीतोष्णादि सब विकार हैं, और विकार सदा बदलता रहता है ॥ जैसे चक्षुद्वारा निरूपण किया जानेपर घटादिका आकार मिट्टीको छोड़कर और कुछ भी उपलब्ध नहीं होता इसलिये असत् है, वैसे ही सभी विकार कारणके सिवा उपलब्ध न होनेसे असत् हैं । क्योंकि उत्पत्तिसे पूर्व और नाशके पश्चात् उन सबकी उपलब्धि नहीं है । पू ० - मिट्टी आदि कारणकी और उसके भी कारणकी अपने कारणसे पृथक् उपलब्धि नहीं होनेसे उनका अभाव सिद्ध हुआ, फिर इसी तरह उसका भी अभाव सिद्ध होनेसे सबके अभावका प्रसङ्ग आ जाता है । उ ० – - यह कहना ठीक नहीं, क्योंकि सर्वत्र सत् - बुद्धि और असत् - बुद्धि ऐसी दो बुद्धियाँ उपलब्ध होती हैं । जिस पदार्थकी विषय करनेवाली बुद्धि बदलती नहीं वह पदार्थ सत् है और जिसको विषय करनेवाली बुद्धि बदलती हो वह असत् है । इस प्रकार सत् और असत्का विभाग बुद्धिके अधीन है । सभी जगह समानाधिकरणमें ( एक ही अधिष्ठानमें ) सबको दो बुद्धियाँ उपलब्ध होती हैं । नील कमलके सदृश नहीं, किंतु घड़ा है, कपड़ा है, हाथी है, इस तरह सब जगह दो - दो बुद्धियाँ उपलब्ध होती हैं । * उन दोनों बुद्धियोंसे घटादिको विषय करनेवाली बुद्धि बदलती है, यह पहले दिखलाया जा चुका है परंतु सत् - बुद्धि बदलती नहीं । * अर्थात् ‘ नीलोत्पलम् ’ इस ज्ञानमें जैसे कमलमें कमलत्वकी और नीलापनकी दो बुद्धियाँ होती हैं उसी प्रकार गुण-गुणी - भावसे यहाँ दो बुद्धियाँ नहीं ली गयी हैं; किंतु मृगतृष्णिकामें भ्रान्तिके कारण जैसे अधिष्ठानसे अतिरिक्त जलबुद्धि भी रहती है उसी तरहकी दो बुद्धियाँ दिखायी गयी हैं ।
पृष्ठ 36
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६ * श्रीमद्भगवद्गीता * तस्माद् घटादिबुद्धिविषयः असन् व्यभि-चारात्, न तु सद्बुद्धिविषयः अव्यभि -चारात् । घटे विनष्टे घटबुद्धौ व्यभिचरन्त्यां सद्बुद्धिः अपि व्यभिचरति इति चेत् । न, पटादौ अपि सद्बुद्धिदर्शनात् । विशेषण-विषया एव सा सद्बुद्धिः । सद्बुद्धिवद् घटबुद्धिः अपि घटान्तरे दृश्यते इति चेत् । न, पटादौ अदर्शनात् । सद्बुद्धिरपि नष्टे घटे न दृश्यते इति चेत् । न, विशेष्याभावात् । सद्बुद्धिः विशेषण-विषया सती विशेष्याभावे विशेषणानुपपत्तौ किं विषया स्यात्, न तु पुनः सद्बुद्धेः विषया-भावात् । एकाधिकरणत्वं घटादिविशेष्याभावे न युक्तम् इति चेत् । न; इदम् उदकम् इति मरीच्यादौ अन्यतरा -भावे अपि सामानाधिकरण्यदर्शनात् । तस्माद् देहादेः द्वन्द्वस्य च सकारणस्य असतो न विद्यते भाव इति । तथा सत: च आत्मनः अभावः अविद्य-मानता न विद्यते सर्वत्र अव्यभिचाराद् इति अवोचाम । अतः घटादि बुद्धिका विषय ( घटादि ) असत् है क्योंकि उसमें व्यभिचार ( परिवर्तन ) होता है । परंतु सत् - बुद्धिका विषय ( अस्तित्व ) असत् नहीं है, क्योंकि उसमें व्यभिचार ( परिवर्तन ) नहीं होता । पू ० – घटका नाश हो जानेपर घटविषयक बुद्धिके नष्ट होते ही सत् - बुद्धि भी तो नष्ट हो जाती है । उ ० - -यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि वस्त्रादि अन्य वस्तुओंमें भी सत् - बुद्धि देखी जाती है । वह सत् - बुद्धि केवल विशेषणको ही विषय करनेवाली है । पू ० - सत् - बुद्धिकी तरह घट - बुद्धि भी तो दूसरे घटमें दीखती है । उ ० – - यह ठीक नहीं; क्योंकि वस्त्रादिमें नहीं दीखती । पू ० – घटका नाश हो जानेपर उसमें सत् - बुद्धि भी तो नहीं दीखती । उ ० - यह ठीक नहीं; क्योंकि ( वहाँ ) घटरूप विशेष्यका अभाव है । सत् - बुद्धि विशेषणको विषय करनेवाली है, अत: जब घटरूप विशेष्यका अभाव हो गया तब बिना विशेष्यके विशेषणकी अनुपपत्ति होनेसे वह ( सत् - बुद्धि ) किसको विषय करे? पर विषयका अभाव होनेसे सत् - बुद्धिका अभाव नहीं होता । पू ० - घटादि विशेष्यका अभाव होनेसे एकाधिकरणता ( दोनों बुद्धियोंका एक अधिष्ठानमें होना ) युक्तियुक्त नहीं होती । उ ० - - यह ठीक नहीं, क्योंकि मृगतृष्णिकादिमें अधिष्ठानसे अतिरिक्त अन्य वस्तुका ( जलका ) अभाव है तो भी ' यह जल है ' ऐसी बुद्धि होनेसे समानाधिकरणता देखी जाती है । * इसलिये असत् जो शरीरादि एवं शीतोष्णादि द्वन्द्व और उनके कारण हैं उनका किसीका भी भाव-अस्तित्व नहीं है । वैसे ही सत् जो आत्मतत्त्व है उसका अभाव अर्थात् अविद्यमानता नहीं है; क्योंकि वह सर्वत्र अटल है यह पहले कह आये हैं । * समानाधिकरणताका अभिप्राय दो वस्तुओंकी प्रतीति से है, वास्तविक सत्तासे नहीं!
पृष्ठ 37
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य एवम् आत्मानात्मनोः सदसतो: उभयोः अपि दृष्ट उपलब्धः अन्तो निर्णयः सत् सद् एव असद् असद् एव इति तु अनयोः यथोक्तयोः तत्त्वदर्शिभिः । तद् इति सर्वनाम सर्वं च ब्रह्म तस्य नाम तद् इति तद्भावः तत्त्वं ब्रह्मणो याथात्म्यं तद् द्रष्टुं शीलं येषां ते तत्त्वदर्शिनः तैः तत्त्वदर्शिभिः । त्वम् अपि तत्त्वदर्शिनां दृष्टिम् आश्रित्य शोकं मोहं च हित्वा शीतोष्णादीनि नियतानियत-रूपाणि द्वन्द्वानि विकारः अयम् असन् एव मरीचिजलवत् मिथ्या अवभासते इति मनसि निश्चित्य तितिक्षस्व इति अभिप्राय: ॥ १६ ॥
अध्याय २ * ३७ इस प्रकार सत् - आत्मा और असत् - अनात्मा इन दोनोंका ही यह निर्णय तत्त्वदर्शियोंद्वारा देखा गया है अर्थात् प्रत्यक्ष किया जा चुका है कि सत् सत् ही है और असत् असत् ही है । ‘ तत् ' यह सर्वनाम है और सर्व ब्रह्म ही है । अतः उसका नाम ' तत् ' है, उसके भावको अर्थात् ब्रह्मके यथार्थ स्वरूपको तत्त्व कहते हैं, उस तत्त्वको देखना जिनका स्वभाव है वे तत्त्वदर्शी हैं, उनके द्वारा उपर्युक्त निर्णय देखा गया है । तू भी तत्त्वदर्शी पुरुषोंकी बुद्धिका आश्रय लेकर शोक और मोहको छोड़कर तथा नियत और अनियतरूप शीतोष्णादि द्वन्द्वोंको, इस प्रकार मनमें समझकर कि ये सब विकार हैं, ये वास्तवमें न होते हुए ही मृगतृष्णाके जलकी भाँति मिथ्या प्रतीत हो रहे हैं, ( इनको ) सहन कर । यह अभिप्राय है ॥ १६ ॥
किं पुनः तद् यत् सद् एव सर्वदा एव अस्ति तो, जो निस्सन्देह सत् है और सदैव रहता है वह इति उच्यते- क्या है? इसपर कहा जाता है—
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥१७ ॥
अविनाशि न विनष्टुं शीलम् अस्य इति । तु शब्दः असतो विशेषणार्थः । तद् विद्धि विजानीहि । किं येन सर्वं इदं जगत् ततं व्याप्तं सदाख्येन ब्रह्मणा साकाशम् आकाशेन इव घटादयः । विनाशम् अदर्शनम् अभावम् अव्ययस्य न व्येति, उपचयापचयौ न याति इति अव्ययं तस्य अव्ययस्य । न एतत् सदाख्यं ब्रह्म स्वेन रूपेण व्येति व्यभिचरति निरवयवत्वाद् देहादिवत् । नष्ट न होना जिसका स्वभाव है, वह अविनाशी है । ' तु ' शब्द असत्से सत्की विशेषता दिखानेके लिये है । उसको तू ( अविनाशी ) जान - समझ, किसको? जिस सत् शब्दवाच्य ब्रह्मसे यह आकाशसहित सम्पूर्ण विश्व आकाशसे घटादिके सदृश व्याप्त है । इस अव्ययका अर्थात् जिसका व्यय नहीं होता जो घटता - बढ़ता नहीं उसे अव्यय कहते हैं, उसका विनाश- अभाव ( करनेके लिये कोई भी समर्थ नहीं है ) । क्योंकि यह सत् नामक ब्रह्म अवयवरहित होनेके कारण देहादिकी तरह अपने स्वरूपसे नष्ट नहीं होता अर्थात् इसका व्यय नहीं होता ।
पृष्ठ 38
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३८ * श्रीमद्भगवद्गीता * न अपि आत्मीयेन आत्मीयाभावात्, यथा देवदत्तो धनहान्या व्येति न तु एवं ब्रह्म व्येति । अतः अव्ययस्य अस्य ब्रह्मणो विनाशं न कश्चित् कर्तुम् अर्हति न कश्चिद् आत्मानं
विनाशयितुं शक्नोति ईश्वरः अपि ।
आत्मा हि ब्रह्म स्वात्मनि च क्रिया-विरोधात् ॥ १७ ॥
तथा इसका कोई निजी पदार्थ नहीं होनेके कारण निजी पदार्थोंके नाशसे भी इसका नाश नहीं होता, जैसे देवदत्त अपने धनकी हानिसे हानिवाला होता है, ऐसे ब्रह्म नहीं होता । इसलिये कहते हैं कि इस अविनाशी ब्रह्मका विनाश करनेके लिये कोई भी समर्थ नहीं है । कोई भी अर्थात् ईश्वर भी अपने - आपका नाश नहीं कर सकता । क्योंकि आत्मा ही स्वयं ब्रह्म है और अपने - आपमें क्रियाका विरोध है ॥ १७ ॥
किं पुनः तद् असद् यत् स्वात्मसत्तां तो फिर वह असत् पदार्थ क्या है जो अपनी सत्ताको छोड़ देता है? ( जिसकी स्थिति बदल व्यभिचरति इति उच्यते- जाती है ) इसपर कहते हैं—
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ १८ ॥
अन्तवन्तः अन्तो विनाशो विद्यते येषां ते अन्तवन्तो यथा मृगतृष्णिकादौ सद्बुद्धिः अनुवृत्ता प्रमाणनिरूपणान्ते विच्छिद्यते स तस्या अन्तः तथा इमे देहाः स्वप्नमायादेहादिवत् ` च अन्तवन्तः । नित्यस्य शरीरिणः शरीरवतः अनाशिनः अप्रमेयस्य आत्मनः अन्तवन्तः इति उक्ता । विवेकिभिः इत्यर्थः । नित्यस्य अनाशिन इति न पुनरुक्तं नित्यत्वस्य द्विविधत्वात् लोके नाशस्य च । यथा देहो भस्मीभूतः अदर्शनं गतो नष्ट उच्यते विद्यमानः अपि अन्यथा परिणतो व्याध्यादियुक्तो जातो नष्ट उच्यते । जिनका अन्त होता है- विनाश होता है वे सब अन्तवाले हैं । जैसे मृगतृष्णादिमें रहनेवाली जल-विषयक सत् - बुद्धि प्रमाणद्वारा निरूपण की जानेके बाद विच्छिन्न हो जाती है वही उसका अन्त है, वैसे ही ये सब शरीर अन्तवान् हैं तथा स्वप्न और मायाके शरीरादिकी भाँति भी ये सब शरीर अन्तवाले हैं । इसलिये इस अविनाशी, अप्रमेय, शरीरधारी नित्य आत्माके ये सब शरीर विवेकी पुरुषोंद्वारा अन्तवाले कहे गये हैं । यह अभिप्राय है । ‘ नित्य ' और ‘ अविनाशी ' यह कहना पुनरुक्ति नहीं है, क्योंकि संसारमें नित्यत्वके और नाशके दो - दो भेद प्रसिद्ध हैं । जैसे, शरीर जलकर भस्मीभूत हुआ अदृश्य होकर भी ‘ नष्ट हो गया ' कहलाता है और रोगादिसे युक्त हुआ विपरीत परिणामको प्राप्त होकर विद्यमान रहता हुआ भी ' नष्ट हो गया ' कहलाता है ।
पृष्ठ 39
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय २ * ३ ९ तत्र अनाशिनो नित्यस्य इति द्विविधेन अपि नाशेन असम्बन्धः अस्य इत्यर्थः । अन्यथा पृथिव्यादिवद् अपि नित्यत्वं स्याद् आत्मनः तद् मा भूद् इति नित्यस्य अनाशिन इति आह । अप्रमेयस्य न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणैः अपरिच्छेद्यस्य इत्यर्थः । ननु आगमेन आत्मा परिच्छिद्यते प्रत्यक्षा-दिना च पूर्वम् । न, आत्मनः स्वतः सिद्धत्वात् । सिद्धे हि आत्मनि प्रमातरि प्रमित्सोः प्रमाणान्वेषणा भवति । न हि पूर्वम् इत्थम् अहम् इति आत्मानम् अप्रमाय पश्चात् प्रमेयपरिच्छेदाय प्रवर्तते । न हि आत्मा नाम कस्यचिद् अप्रसिद्धो भवति । शास्त्रं तु अन्त्यं प्रमाणम् अतद्धर्माध्यारोपण-मात्रनिवर्तकत्वेन प्रमाणत्वम् आत्मनि प्रति-पद्यते न तु अज्ञातार्थज्ञापकत्वेन । तथा च श्रुतिः ' यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तर: ' ( बृ ० ३ । ४। १ ) इति । यस्माद् एवं नित्यः अविक्रियः च आत्मा तस्माद् युध्यस्व युद्धाद् उपरमं मा कार्षीः इत्यर्थः । अतः ‘ अविनाशी ' और ' नित्य ' इन दो विशेषणोंका यह अभिप्राय है कि इस आत्माका दोनों प्रकारके ही नाशसे सम्बन्ध नहीं है ऐसे नहीं कहा जाता तो आत्माका नित्यत्व भी पृथ्वी आदि भूतोंके सदृश होता । परंतु ऐसा नहीं होना चाहिये इसलिये इसको ' अविनाशी ' और ‘ नित्य ’ कहा है । प्रत्यक्षादि प्रमाणोंसे जिसका स्वरूप निश्चित नहीं किया जा सके वह अप्रमेय है । पू ० – जब कि शास्त्रद्वारा आत्माका स्वरूप निश्चित किया जाता है, तब प्रत्यक्षादि प्रमाणोंसे उसका जान लेना तो पहले ही सिद्ध हो चुका ( फिर वह अप्रमेय कैसे है? ) । उ ० - -यह कहना ठीक नहीं, क्योंकि आत्मा स्वतः सिद्ध है । प्रमातारूप आत्माके सिद्ध होनेके बाद ही जिज्ञासुकी प्रमाणविषयक खोज ( शुरू ) होती है । क्योंकि ' मैं अमुक हूँ ' इस प्रकार पहले अपनेको बिना जाने ही अन्य जाननेयोग्य पदार्थको जानने के लिये कोई प्रवृत्त नहीं होता । तथा अपना आपा किसीसे भी अप्रत्यक्ष ( अज्ञात ) नहीं होता है । शास्त्र जो कि अन्तिम प्रमाण है * वह आत्मामें किये हुए अनात्मपदार्थोंके अध्यारोपको दूर करनेमात्रसे ही आत्माके विषयमें प्रमाणरूप होता है, अज्ञात वस्तुका ज्ञान करवानेके निमित्तसे नहीं । ऐसे ही श्रुति भी कहती है कि ' जो साक्षात् अपरोक्ष है वही ब्रह्म है जो आत्मा सबके हृदयमें व्याप्त है ' इत्यादि । जिससे कि आत्मा इस प्रकार नित्य और निर्विकार सिद्ध हो चुका है, इसलिये तू युद्ध कर, अर्थात् युद्धसे उपराम न हो । * प्रत्यक्ष, अनुमान और आगम- इन तीन प्रमाणोंमें आगम अर्थात् शास्त्र अन्तिम प्रमाण है । जो वस्तु शास्त्रद्वारा बतलायी जाती है, वह पहलेसे किसी - न - किसीद्वारा प्रत्यक्ष की हुई होती है या अनुमानसे समझी हुई होती है, यह युक्तियुक्त बात है, इस युक्तिको लेकर ही उपर्युक्त शंका है । उसका यह उत्तर दिया गया है ।
पृष्ठ 40
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४० * श्रीमद्भगवद्गीता * न हि अत्र युद्धकर्तव्यता विधीयते । युद्धे प्रवृत्त एव हि असौ शोकमोहप्रतिबद्धः तूष्णीम् आस्ते तस्य कर्तव्यप्रतिबन्धापनयनमात्रं भगवता क्रियते । तस्मात् ' युध्यस्व ' इति अनुवादमात्रं न विधिः ॥ १८ ॥
यहाँ ( उपर्युक्त कथनसे ) युद्धकी कर्तव्यताका विधान नहीं है, क्योंकि युद्धमें प्रवृत्त हुआ ही वह ( अर्जुन ) शोक - मोहसे प्रतिबद्ध होकर चुप हो गया था, उसके कर्तव्यके प्रतिबन्धमात्रको भगवान् हटाते हैं । इसलिये ' युद्ध कर ' यह कहना अनुमोदनमात्र है, विधि ( आज्ञा ) नहीं है ॥ १८ ॥
शोकमोहादिसंसारकारणनिवृत्त्यर्थं गीता- गीताशास्त्र संसारके कारणरूप शोक - मोह आदिको शास्त्रं न प्रवर्तकम् इति एतस्य अर्थस्य साक्षि- निवृत्त करनेवाला है, प्रवर्तक नहीं है । इस अर्थकी भूते ऋचौ आनिनाय भगवान् । साक्षिभूत दो ऋचाओं को भगवान् उद्धृत करते हैं । यत् तु मन्यसे युद्धे भीष्मादयो मया जो तू मानता है कि ' मेरे द्वारा युद्धमें भीष्मादि मारे हन्यन्ते अहम् एव तेषां हन्ता इति एषा बुद्धिः जायँगे, मैं ही उनका मारनेवाला हूँ ' - यह तेरी बुद्धि मृषा एव ते । कथम् — ( भावना ) सर्वथा मिथ्या है । कैसे? — य एनं एनं वेत्ति
वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १ ९ ॥
य एनम् प्रकृतं देहिनं वेत्ति जानाति हन्तारं हननक्रियायाः कर्तारम् यः च एनम् अन्यो मन्यते हतं देहहननेन ' हतः अहम् इति ' हननक्रियायाः कर्मभूतम् । तौ उभौ न विजानीतो न ज्ञातवन्तौ अविवेकेन आत्मानम् अहम्प्रत्ययविषयम् । ' हन्ता अहं हतः अस्मि अहम् ' इति देहहननेन आत्मानं यौ विजानीतः तौ आत्मस्वरूपानभिज्ञौ इत्यर्थः । यस्माद् न अयम् आत्मा हन्ति न हनन-क्रियायाः कर्ता भवति, न हन्यते न च कर्म भवति इत्यर्थः अविक्रियत्वात् ॥ १ ९ ॥ जिसका वर्णन ऊपरसे आ रहा है, इस आत्माको जो मारनेवाला समझता है अर्थात् हननक्रियाका कर्ता मानता है और जो दूसरा ( कोई ) इस आत्माको देहके नाशसे ' मैं नष्ट हो गया ' - – ऐसे नष्ट हुआ मानता है-अर्थात् हननक्रियाका कर्म मानता है । वे दोनों ही अहंप्रत्ययके विषयभूत आत्माको अविवेकके कारण नहीं जानते । अभिप्राय यह कि जो शरीरके मरनेसे ' आत्माको मैं मारनेवाला हूँ ' मैं मारा गया हूँ ' – इस प्रकार जानते हैं वे दोनों ही आत्मस्वरूपसे अनभिज्ञ हैं । क्योंकि यह आत्मा विकाररहित होनेके कारण न तो किसीको मारता है और न मारा जाता है अर्थात् न तो हननक्रियाका कर्ता होता है और न कर्म होता है ॥ १ ९ ॥ कथम् अविक्रिय आत्मा इति द्वितीयो आत्मा निर्विकार कैसे है? इसपर दूसरा मन्त्र ( इस मन्त्रः - प्रकार है ) —