श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 341–350
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 341–350
पृष्ठ 341
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
कर्मयोगेन कर्म एव अनुष्ठीयमानं घटनरूपं उच्यते गुणतः तेन द्वारेण च अपरे ॥ २४ ॥
* शांकरभाष्य योग ईश्वरार्पणबुद्ध्या योगार्थत्वाद् योग सत्त्वशुद्धिज्ञानोत्पत्ति -अध्याय १३ * ३४१ तथा अपर योगीजन कर्मयोगके द्वारा ईश्वरार्पणबुद्धिसे अनुष्ठान की हुई चेष्टाका नाम कर्म है, वही योगका साधन होनेके कारण गौणरूपसे योग कहा जाता है, उस कर्मयोगके द्वारा अन्तःकरणकी शुद्धि और ज्ञानप्राप्तिके क्रमसे ( आत्मामें आत्माको देखते हैं ) ॥ २४ ॥
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २५ ॥
अन्ये तु एषु विकल्पेषु अन्यतरेण अपि एवं यथोक्तम् आत्मानम् अजानन्तः अन्येभ्य आचार्येभ्यः श्रुत्वा इदम् एव चिन्तयत इति उक्ता उपासते श्रद्दधानाः सन्तः चिन्तयन्ति । अपि च अतितरन्ति एव अतिक्रामन्ति एव मृत्युं मृत्युयुक्तं संसारम् इति एतत् । श्रुतिपरायणाः श्रुतिः श्रवणं परम् अयनं गमनं मोक्षमार्गप्रवृत्तौ परं साधनं येषां ते श्रुतिपरायणाः केवलपरोपदेशप्रमाणाः स्वयं विवेकरहिता इति अभिप्रायः । किमु वक्तव्यं प्रमाणं प्रति स्वतन्त्रा विवेकिनो मृत्युम् अतितरन्ति इति अभिप्रायः ॥ २५ ॥
अन्य कई एक साधकजन उपर्युक्त विकल्पोंमेंसे किसी एकके भी द्वारा पूर्वोक्त आत्मतत्त्वको न जानते हुए अन्य आचार्योंसे सुनकर – उनकी ऐसी आज्ञा पाकर कि ' तुम इसीका चिन्तन किया करो ' उपासना करते हैं - श्रद्धापूर्वक चिन्तन करते हैं । वे केवल सुननेके परायण हुए पुरुष भी अर्थात् जिनके मतमें श्रवण करना ही मोक्षमार्गसम्बन्धी प्रवृत्तिमें परम आश्रय - गति, परम साधन है, ऐसे केवल अन्य आचार्योंके उपदेशको ही प्रमाण माननेवाले, स्वयं विवेकहीन श्रुतिपरायण पुरुष भी मृत्युको यानी मृत्युयुक्त संसारको निःसन्देह पार कर जाते हैं फिर प्रमाण करनेमें जो स्वतन्त्र हैं वे विवेकी पुरुष मृत्युयुक्त संसारसे तर जाते हैं, इसमें तो कहना ही क्या है? यह अभिप्राय है ॥ २५ ॥
क्षेत्रज्ञेश्वरैकत्वविषयं ज्ञानं मोक्षसाधनं क्षेत्रज्ञ और ईश्वरकी एकताविषयक ज्ञान मोक्षका साधन है, यह बात ' यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ' इस वाक्यसे ' यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ' इति उक्तम् तत् कस्माद् कही, परंतु वह ज्ञान किस कारणसे मोक्षका साधन है? उस कारणको दिखानेके लिये यह श्लोक आरम्भ तो: इति तद्धेतुप्रदर्शनार्थं श्लोक आरभ्यते— किया जाता है-यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥
पृष्ठ 342
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४२ * श्रीमद्भगवद्गीता * यावद् यत् किञ्चित् सञ्जायते समुत्पद्यते सत्त्वं वस्तु किम् अविशेषेण इति आह स्थावरजङ्गमं स्थावरं जङ्गमं च क्षेत्रक्षेत्रज्ञ -संयोगात् तद् जायते इति एवं विद्धि जानीहि हे भरतर्षभ । कः पुनः अयं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः संयोगः अभिप्रेतः । न तावद् रज्ज्वा इव घटस्य अवयवसंश्लेष-द्वारकः सम्बन्धविशेषः संयोगः क्षेत्रेण क्षेत्रज्ञस्य सम्भवति आकाशवद् निरवयवत्वात् । न अपि समवायलक्षणः तन्तुपटयोः इव क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः इतरेतरकार्यकारणभावानभ्युपगमाद् इति । उच्यते, क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः विषयविषयिणोः भिन्नस्वभावयोः इतरेतरतद्धर्माध्यासलक्षणः संयोगः क्षेत्रक्षेत्रज्ञस्वरूपविवेकाभावनिबन्धनः । रज्जुशुक्तिकादीनां तद्विवेकज्ञानाभावाद् अध्यारोपितसर्परजतादिसंयोगवत् । सः अयम् अध्यासस्वरूपः क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगो मिथ्याज्ञानलक्षणः । यथाशास्त्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणभेदपरिज्ञानपूर्वकं प्राग्दर्शितरूपात् क्षेत्राद् मुञ्जाद् एव इषीकां यथोक्तलक्षणं क्षेत्रज्ञ प्रविभज्य ' न सत्तन्नासदुच्यते ' इत्यनेन निरस्तसर्वोपाधिविशेषं ज्ञेयं ब्रह्मस्वरूपेण यः पश्यति । क्षेत्रं च मायानिर्मितहस्तिस्वप्नदृष्टवस्तु-गन्धर्वनगरादिवद् असद् एव सद् इव हे भरतश्रेष्ठ! जो कुछ भी वस्तु उत्पन्न होती है, क्या यहाँ समानभावसे वस्तुमात्रका ग्रहण है? इसपर कहते हैं कि जो कुछ स्थावर - जंगम यानी चर और अचर वस्तु उत्पन्न होती है, वह सब क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके संयोगसे ही उत्पन्न होती है, इस प्रकार तू जान । पू ० – इस क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके संयोगसे क्या अभिप्राय है? क्योंकि क्षेत्रज्ञ, आकाशके समान अवयवरहित है, इसलिये उसका क्षेत्रके साथ रस्सीसे घड़ेके सम्बन्धकी भाँति, अवयवोंके संसर्गसे होनेवाला सम्बन्धरूप संयोग नहीं हो सकता । वैसे ही आपसमें एक - दूसरेका कार्य - कारण - भाव न होनेसे सूत और कपड़ेकी भाँति, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञका समवाय - सम्बन्धरूप संयोग भी नहीं बन सकता । उ०- - बताया जाता है, ( सुनो ) । क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ, जो कि विषय और विषयी तथा भिन्न स्वभाववाले हैं, उनका, अन्यमें अन्यके धर्मोंका अध्यासरूप संयोग है, यह संयोग रज्जु और सीप आदिमें उनके स्वरूपसम्बन्धी ज्ञानके अभावसे अध्यारोपित सर्प और चाँदी आदि संयोगकी भाँति, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके वास्तविक स्वरूपको न जाननेके कारण है । ऐसा यह अध्यासस्वरूप क्षेत्र और क्षेत्रज्ञका संयोग मिथ्या ज्ञान है । जो पुरुष शास्त्रोक्त रीतिसे क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके लक्षण और भेदको जानकर पहले जिसका स्वरूप दिखलाया गया है, उस क्षेत्रसे मँजमेंसे सींक अलग करनेकी भाँति पूर्वोक्त लक्षणोंसे युक्त क्षेत्रज्ञको अलग करके देखता है अर्थात् उस ज्ञेयस्वरूप क्षेत्रज्ञको ‘ न सत्तन्नासदुच्यते ’ इस वाक्यानुसार समस्त उपाधिरूप विशेषताओंसे अतीत ब्रह्मस्वरूपसे देख लेता है । तथा जो क्षेत्रको मायासे रचे हुए हाथी, स्वप्नमें देखी हुई वस्तु या गन्धर्वनगर आदिकी भाँति ' यह वास्तवमें नहीं है तो भी सत्की भाँति प्रतीत होता है ', ऐसे
पृष्ठ 343
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १३ * ३४३ अवभासते इति एवं निश्चितविज्ञानो यः तस्य यथोक्तसम्यग्दर्शनविरोधाद् अपगच्छति मिथ्याज्ञानम् । तस्य जन्महेतोः अपगमात्; ' य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ' इत्यनेन विद्वान् भूयो न अभिजायते इति यद् उक्तं तद् उपपन्नम् उक्तम् ॥ २६ ॥
| निश्चयपूर्वक जान लेता है, उसका मिथ्याज्ञान उपर्युक्त यथार्थ ज्ञानसे विरुद्ध होनेके कारण नष्ट हो जाता है । पुनर्जन्मके कारणरूप उस मिथ्याज्ञानका अभाव हो जानेपर ' य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ' इस श्लोकसे जो यह कहा गया है कि ' विद्वान् पुनः उत्पन्न नहीं होता ' सो युक्तियुक्त ही है ॥ २६ ॥
' न स भूयोऽभिजायते ' इति सम्यग्दर्शन - ' न स भूयोऽभिजायते ' इस कथनसे पूर्णज्ञानका फलम् अविद्यादिसंसारबीजनिवृत्तिद्वारेण फल, अविद्या आदि संसारके बीजोंकी निवृत्तिद्वारा जन्माभाव उक्तः । जन्मकारणं च पुनर्जन्मका अभाव बतलाया गया तथा अविद्याजनित क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके संयोगको जन्मका कारण बतलाया अविद्यानिमित्तकः क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोग उक्तः । अतः गया । इसलिये उस अविद्याको निवृत्ति करनेवाला पूर्ण तस्या अविद्याया निवर्तकं सम्यग्दर्शनम् उक्तम् ज्ञान, यद्यपि पहले कहा जा चुका है तो भी दूसरे अपि पुनः शब्दान्तरेण उच्यते— समं सर्वेषु भूतेषु विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः समं निर्विशेषं तिष्ठन्तं स्थितिं कुर्वन्तं क्व सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु प्राणिषु कं परमेश्वरं देहेन्द्रियमनोबुद्धयव्यक्तात्मनः अपेक्ष्य परमेश्वरः तं सर्वेषु भूतेषु समं तिष्ठन्तम् । तानि विशिनष्टि विनश्यत्सु इति । तं च परमेश्वरम् अविनश्यन्तम् इति भूतानां परमेश्वरस्य च अत्यन्तवैलक्षण्यप्रदर्शनार्थम् । कथम्— सर्वेषां हि भावविकाराणां जनिलक्षणो भावविकारो मूलम्, जन्मोत्तरभाविनः अन्ये सर्वे शब्दोंमें फिर कहा जाता है—
तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
पश्यति स पश्यति ॥ २७ ॥
( जो पुरुष ) ब्रह्मासे लेकर स्थावरपर्यन्त समस्त प्राणियोंमें समभावसे स्थित - ( व्याप्त ) हुए परमेश्वरको अर्थात् शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, अव्यक्त और आत्माकी अपेक्षा जो परम ईश्वर है, उस परमेश्वरको सब भूतोंमें समभावसे स्थित देखता है । यहाँ भूतोंसे परमेश्वरकी अत्यन्त विलक्षणता दिखलानेके निमित्त भूतोंके लिये विनाशशील और परमेश्वरके लिये अविनाशी विशेषण देते हैं । पू ० – इससे परमेश्वरकी विलक्षणता कैसे सिद्ध होती है? उ ० — सभी भावविकारोंका जन्मरूप, भावविकार मूल है । अन्य सब भावविकार जन्मके पीछे होनेवाले भावविकारा विनाशान्ताः । विनाशात्परो न कश्चिद् और विनाशमें समाप्त होनेवाले हैं । भावका अभाव हो अस्ति भावविकारो भावाभावात् सति हि धर्मिणि जानेके कारण विनाशके पश्चात् कोई भी भावविकार धर्मा भवन्ति । नहीं रहता, क्योंकि धर्मीके रहते ही धर्म रहते हैं ।
पृष्ठ 344
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४४ * श्रीमद्भगवद्गीता * अतः अन्त्यभावविकाराभावानुवादेन पूर्व-भाविनः सर्वे भावविकाराः प्रतिषिद्धा भवन्ति सह कार्यैः । तस्मात् सर्वभूतैः वैलक्षण्यम् अत्यन्तम् एव परमेश्वरस्य सिद्धं निर्विशेषत्वम् एकत्वं च । य एवं यथोक्तम् परमेश्वरं पश्यति स पश्यति । ननु सर्वः अपि लोकः पश्यति किं विशेषणेन इति । सत्यं पश्यति किं त विपरीतं पश्यति अतो विशिनष्टि स एव पश्यति इति । यथा तिमिरदृष्टिः अनेकं चन्द्रं पश्यति तम् अपेक्ष्य एकचन्द्रदर्शी विशिष्यते स एव पश्यति इति, तथा एव इह अपि एकम् अविभक्तं यथोक्तम् आत्मानं यः पश्यति स विभक्ताने -कात्मविपरीतदर्शिभ्यो विशिष्यते स एव पश्यति इति । इतरे पश्यन्तः अपि न पश्यन्ति विपरीत-दर्शित्वाद् अनेकचन्द्रदर्शिवद् इत्यर्थः ॥ २७ ॥
इसलिये अन्तिम भाव - विकारके अभावका ( ' अविनश्यन्तम् ' इस पदके द्वारा ) अनुवाद करनेसे पहले होनेवाले सभी भाव - विकारोंका कार्यके सहित प्रतिषेध हो जाता है । सुतरां ( उपर्युक्त वर्णनसे ) परमेश्वरकी सब भूतोंसे अत्यन्त ही विलक्षणता तथा निर्विशेषता और एकता भी सिद्ध होती है । अतः जो इस प्रकार उपर्युक्त भावसे परमेश्वरको देखता है वही देखता है । पू ० - सभी लोग देखते हैं फिर ' वही देखता है ' इस विशेषणसे क्या प्रयोजन है? उ ० — ठीक है, ( अन्य सब भी ) देखते हैं परंतु विपरीत देखते हैं, इसलिये वह विशेषण दिया गया है कि वही देखता है । जैसे कोई तिमिर - रोगसे दूषित हुई दृष्टिवाला अनेक चन्द्रमाओंको देखता है, उसकी अपेक्षा एक चन्द्र देखनेवालेकी यह विशेषता बतलायी जाती है कि वही ठीक देखता है । वैसे ही यहाँ भी जो आत्माको उपर्युक्त प्रकारसे विभागरहित एक देखता है, उसकी अलग - अलग अनेक आत्मा देखनेवाले विपरीतदर्शियोंकी अपेक्षा यह विशेषता बतलायी जाती है कि वही ठीक - ठीक देखता है । अभिप्राय यह है कि दूसरे सब अनेक चन्द्र देखनेवालेकी भाँति विपरीत भावसे देखनेवाले होनेके । कारण, देखते हुए भी वास्तवमें नहीं देखते ॥ २७ ॥
यथोक्तस्य सम्यग्दर्शनस्य फलवचनेन स्तुतिः उपर्युक्त यथार्थ ज्ञानका फल बतलाकर उसकी स्तुति करनी चाहिये । इसलिये यह श्लोक आरम्भ कर्तव्या इति श्लोक आरभ्यते- - किया जाता है—
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २८ ॥
पृष्ठ 345
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १३ * ३४५ समं पश्यन् उपलभमानो हि यस्मात् सर्वत्र सर्वभूतेषु समवस्थितं तुल्यतया अवस्थितम् ईश्वरम् अतीतानन्तरश्लोकोक्तलक्षणम् इत्यर्थः । समं पश्यन् किं न हिनस्ति हिंसां न करोति आत्मना स्वेन एव स्वम् आत्मानं ततः तद् अहिंसनाद् याति परां प्रकृष्टां गतिं मोक्षाख्याम् । ननु न एव कश्चित् प्राणी स्वयं स्वम् आत्मानं हिनस्ति कथम् उच्यते अप्राप्तं न हिनस्ति इति । यथा न पृथिव्याम् अग्निः चेतव्यो न अन्तरिक्षे इत्यादि । न एष दोषः अज्ञानाम् आत्मतिरस्कर-णोपपत्तेः । सर्वो हि अज्ञः अत्यन्तप्रसिद्धं साक्षाद् अपरोक्षाद् आत्मानं तिरस्कृत्य अनात्मानम् आत्मत्वेन परिगृह्य तम् अपि धर्माधर्मौ कृत्वा उपात्तम् आत्मानं हत्वा, अन्यम् आत्मानम् उपादत्ते नवम्, तं च एवं हत्वा अन्यम्, एवं तम् अपि हत्वा अन्यम् इति एवम् उपात्तम् उपात्तम् आत्मानं हन्ति इति आत्महा सर्वः अज्ञः । यः तु परमार्थात्मा असौ अपि सर्वदा अविद्यया हत इव विद्यमानफलाभावाद् इति सर्वे आत्महन एव अविद्वांसः । यः तु इतरो यथोक्तात्मदर्शी स उभयथा अपि आत्मना आत्मानं न हिनस्ति ततो याति परां गतिं यथोक्तं फलं तस्य भवति इत्यर्थः ॥ २८ ॥
क्योंकि सर्वत्र – सब भूतोंमें समभावसे स्थित हुए ईश्वरको अर्थात् ऊपरके श्लोकमें जिसके लक्षण बतलाये गये हैं, उस ( परमेश्वर ) - को सर्वत्र समान भावसे देखनेवाला पुरुष स्वयं - अपने - आप अपनी हिंसा नहीं करता, इसलिये अर्थात् अपनी हिंसा न करनेके कारण वह मोक्षरूप परम उत्तम गतिको प्राप्त होता है । पू ० – कोई भी प्राणी स्वयं अपनी हिंसा नहीं करता फिर यह अप्राप्तका निषेध क्यों किया जाता है कि ' वह अपनी हिंसा नहीं करता; जैसे कोई कहे कि पृथ्वीपर और अन्तरिक्षमें अग्नि नहीं जलानी चाहिये * । ' उ०- - यह दोष नहीं है; क्योंकि अज्ञानियोंसे स्वयं अपना तिरस्कार करना बन सकता है । सभी अज्ञानी अत्यन्त प्रसिद्ध साक्षात् — प्रत्यक्ष आत्माका तिरस्कार करके अनात्मा शरीरादिको आत्मा मानकर, फिर धर्म और अधर्मका आचरण कर, उस प्राप्त किये हुए ( शरीररूप ) आत्माका नाश करके दूसरे नये ( शरीररूप ) आत्माको प्राप्त करते हैं । फिर उसका भी इसी प्रकार नाश करके अन्यको और उसका भी वैसे ही नाश करके ( पुनः ) अन्यको पाते रहते हैं । इस प्रकार बारंबार शरीररूप आत्माको प्राप्त करके उसकी हिंसा करते जाते हैं, अत: सभी अज्ञानी आत्महत्यारे हैं । जो वास्तवमें आत्मा है वह भी अविद्याद्वारा ( अज्ञात होनेके कारण ) सदा मारा हुआ - सा ही रहता है; क्योंकि उनके लिये उसका विद्यमान फल भी नहीं होता । सुतरां सभी अविद्वान् आत्माकी हिंसा करनेवाले ही हैं । परंतु जो इनसे अन्य उपर्युक्त आत्मस्वरूपको जाननेवाला है, वह दोनों प्रकारसे ही अपने द्वारा अपना नाश नहीं करता है । इस लिये वह परमगति प्राप्त कर लेता है अर्थात् उसे पहले बताया हुआ ( परम गतिरूप ) फल प्राप्त होता है ॥ २८ ॥
* यहाँ पृथ्वीपर अग्नि जलानेका निषेध करना तो इसलिये अयुक्त है कि यदि पृथ्वीपर अग्नि न जलायी जाय तो कहाँ जलायी जाय? और अन्तरिक्षमें जलानेका निषेध इसलिये ठीक नहीं कि वहाँ तो वह जलायी ही नहीं जा सकती ।
पृष्ठ 346
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४६ * श्रीमद्भगवद्गीता * सर्वभूतस्थम् ईशं समं पश्यन् न हिनस्ति यह जो कहा कि ईश्वरको सब भूतोंमें सम भावसे आत्मना आत्मानम् इति उक्तं तद् अनुपपन्नं स्थित देखता हुआ पुरुष, आत्माद्वारा आत्माका नाश नहीं करता, यह युक्तिसङ्गत नहीं है; क्योंकि अपने स्वगुणकर्मवैलक्षण्यभेदभिन्नेषु आत्मसु इति एतद् गुण और कर्मोंकी विलक्षणतासे विभिन्न हुए जीवोंमें इस प्रकार देखना नहीं बन सकता, ऐसी शंका करके
आशङ्क्य आह— कहते हैं-प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ २ ९ ॥
प्रकृत्या प्रकृतिः भगवतो माया त्रिगुणात्मिका, ' मायां तु प्रकृतिं विद्यात् ' ( श्वे ० उ ० ४। १० ) इति मन्त्रवर्णात् तया प्रकृत्या एव च न अन्येन महदादिकार्यकरणाकारपरिणतया कर्माणि वाङ्मनःकायारभ्याणि क्रियमाणानि निर्वर्त्यमानानि सर्वशः सर्वप्रकारैः यः पश्यति उपलभते । तथा आत्मानं क्षेत्रज्ञम् अकर्तारं सर्वोपाधि-विवर्जितं पश्यति स परमार्थदर्शी इति अभिप्रायः । निर्गुणस्य अकर्तुः निर्विशेषस्य आकाशस्य इव भेदे प्रमाणानुपपत्तिः इत्यर्थः ॥ २ ९ ॥ ' मायाको प्रकृति समझना चाहिये ' इत्यादि मन्त्रोंके अनुसार भगवान्की त्रिगुणात्मिका मायाका नाम प्रकृति है, जो कि महत्तत्त्व आदि कार्य - करणके आकारमें परिणत है; उस प्रकृतिद्वारा ही मन, वाणी और शरीरसे होनेवाले सारे कर्म, सब प्रकारसे सम्पादन किये जाते हैं; अन्य किसीसे नहीं, इस प्रकार जो देखता है । तथा आत्माको— क्षेत्रज्ञको जो समस्त उपाधियोंसे रहित अकर्ता देखता है, वही देखता है अर्थात् वही परमार्थदर्शी है; क्योंकि आकाशकी भाँति निर्गुण और विशेषतारहित अकर्ता आत्मामें भेदभावका होना प्रमाणित
नहीं हो सकता । यह अभिप्राय है ॥ २ ९ ॥
पुनरपि तद् एव सम्यग्दर्शनं शब्दान्तरेण फिर भी, उसी यथार्थ ज्ञानकी दूसरे शब्दोंसे प्रपञ्चयति- व्याख्या करते हैं—
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥३० ॥
यदा यस्मिन् काले भूतपृथग्भावं भूतानां जिस समय ( यह विद्वान् ) भूतोंके अलग - अलग पृथग्भावं पृथक्त्वम् एकस्थम् एकस्मिन् आत्मनि भावोंको — भूतोंकी पृथक्ताको एक आत्मामें ही स्थितम् एकस्थम् अनुपश्यति शास्त्राचार्योपदेशतो स्थित देखता है अर्थात् शास्त्र और आचार्यके मत्वा आत्मप्रत्यक्षत्वेन पश्यति ' आत्मैवेदं सर्वम् ' उपदेशसे मनन करके आत्माको इस प्रकार प्रत्यक्षभावसे ( छा ० उ ० ७। २५ । २ ) इति । देखता है कि ' यह सब कुछ आत्मा ही है । '
पृष्ठ 347
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १३ * ३४७ तत एव च तस्माद् एव च विस्तारम् उत्पत्तिं विकासम् ‘ आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्नम् ' ( छा ० उ ० ७। २६। १ ) इति एवम् आदिप्रकारैः विस्तारं यदा पश्यति ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्म एव भवति तदा तस्मिन् काले इत्यर्थः ॥ ३० ॥
तथा उस आत्मासे ही सारा विस्तार - सबकी उत्पत्ति - विकास देखता है अर्थात् जिस समय ' आत्मासे ही प्राण, आत्मासे ही आशा, आत्मासे ही संकल्प, आत्मासे ही आकाश, आत्मासे ही तेज, आत्मासे ही जल, आत्मासे ही अन्न, आत्मासे ही सबका प्रकट और लीन होना ' इत्यादि प्रकारसे सारा विस्तार आत्मासे ही हुआ देखने लगता है; उस समय वह ब्रह्मको प्राप्त हो जाता है — ब्रह्मरूप ही हो जाता है ॥ ३० ॥
एकस्य आत्मनः सर्वदेहात्मत्वे तद्दोषसम्बन्धे एक ही आत्मा सब शरीरोंका आत्मा माना जानेसे, उसका उन सबके दोषोंसे सम्बन्ध होगा, ऐसी प्राप्ते इदम् उच्यते— शंका होनेपर यह कहा जाता है— अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न अनादित्वाद् अनादेः भावः अनादित्वम् आदिः कारणं तद् यस्य न अस्ति तद् अनादिः । यद् हि आदिमत् तत् स्वेन आत्मना व्येति अयं तु अनादित्वाद् निरवयव इति कृत्वा न व्येति । तथा निर्गुणत्वात् सगुणो हि गुणव्ययाद् व्येति अयं तु निर्गुणत्वाद् न व्येति इति परमात्मा अयम् अव्ययो न अस्य व्ययो विद्यते इति अव्ययः । यत एवम् अतः शरीरस्थः अपि शरीरेषु आत्मन उपलब्धिः भवति इति शरीरस्थ उच्यते तथा न करोति । तदकरणाद् एव
तत्फलेन न लिप्यते ।
करोति न लिप्यते ॥ ३१ ॥
आदि कारणको कहते हैं, जिसका कोई कारण न हो, उसका नाम अनादि है और अनादिके भावका नाम अनादित्व है यह परमात्मा अनादि होनेके कारण अव्यय है; क्योंकि जो वस्तु आदिमान् होती है, वही अपने स्वरूपसे क्षीण होती है । किंतु यह परमात्मा अनादि है, इसलिये अवयवरहित है । अतः इसका क्षय नहीं होता । तथा निर्गुण होनेके कारण भी यह अव्यय है; क्योंकि जो वस्तु गुणयुक्त होती है, उसका गुणोंके क्षयसे क्षय होता है । परंतु यह ( आत्मा ) गुणरहित है, अतः इसका क्षय नहीं होता । सुतरां यह परमात्मा अव्यय है, अर्थात् इसका व्यय नहीं होता । ऐसा होनेके कारण यह आत्मा शरीरमें स्थित हुआ भी - शरीरमें रहता हुआ भी कुछ नहीं करता है, तथा कुछ न करनेके कारण ही उसके फलसे भी लिप्त नहीं होता है । आत्माकी शरीरमें प्रतीति होती है, इसलिये शरीरमें स्थित कहा जाता है ।
पृष्ठ 348
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४८ * श्रीमद्भगवद्गीता * यो हि कर्ता स कर्मफलेन लिप्यते अयं तु अकर्ता अतो न फलेन लिप्यते इत्यर्थः । कः पुनः देहेषु करोति लिप्यते च, यदि तावद् अन्यः परमात्मनो देही करोति लिप्यते च तत इदम् अनुपपन्नम् उक्तं क्षेत्रज्ञेश्वरैकत्वम् ' क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि ' इत्यादि । अथ न अस्ति ईश्वराद् अन्यो देही कः करोति लिप्यते च इति वाच्यं परो वा नास्ति इति । सर्वथा दुर्विज्ञेयं दुर्वाच्यं च इति भगवत्प्रोक्तम् औपनिषदं दर्शनं परित्यक्तं वैशेषिकैः साङ्ख्यार्हतबौद्धैः च । तत्र अयं परिहारो भगवता स्वेन एव उक्तः ' स्वभावस्तु प्रवर्तते ' इति । अविद्यामात्रस्वभावो हि करोति लिप्यते इति व्यवहारो भवति न तु परमार्थत एकस्मिन् परमात्मनि तद् अस्ति । अत एतस्मिन् परमार्थसाङ्ख्यदर्शने स्थितानां ज्ञाननिष्ठानां परमहंसपरिव्राजकानां तिरस्कृताविद्याव्यवहाराणां कर्माधिकारो न अस्ति इति तत्र तत्र दर्शितं भगवता ॥ ३१ ॥
क्योंकि जो कर्ता होता है वही कर्मोंके फलसे लिप्त होता है । परंतु यह अकर्ता है, इसलिये फलसे लिप्त नहीं होता, यह अभिप्राय है । पू ० - तो फिर शरीरोंमें ऐसा कौन है जो कर्म करता है और उसके फलसे लिप्त होता है? यदि यह मान लिया जाय कि परमात्मासे भिन्न कोई शरीरी कर्म करता है और उसके फलसे लिप्त होता है तब तो ' क्षेत्रज्ञ भी तू मुझे ही जान ' इस प्रकार जो क्षेत्रज्ञ और ईश्वरकी एकता कही है, वह अयुक्त ठहरेगी । यदि यह माना जाय कि ईश्वरसे पृथक् अन्य कोई शरीरी नहीं है तो यह बतलाना चाहिये, फिर कौन करता और लिप्त होता है? अथवा यह कह देना चाहिये कि ( इन सबसे ) पर कोई ईश्वर ही नहीं है । ( बात तो यह है कि ) भगवान्द्वारा कहा हुआ यह उपनिषद्रूप दर्शन सर्वथा दुर्विज्ञेय और दुर्वाच्य है,, इसीलिये वैशेषिक, सांख्य, जैन और बौद्ध-मतावलम्बियोंद्वारा यह छोड़ दिया गया है । उ ० — इसका उत्तर ‘ स्वभाव ही वर्तता है ' ऐसा कहकर भगवान्ने स्वयं ही दे दिया है; क्योंकि अविद्यामात्र स्वभाववाला ही करता है और लिप्त होता है, इसीसे यह व्यवहार चल रहा है । वास्तवमें | अद्वितीय परमात्मामें वे ( ' कर्तापन ' और ' लिप्त होना ' आदि ) नहीं हैं । सुतरां इस वास्तविक ज्ञानदर्शनमें स्थित हुए ज्ञाननिष्ठ, परमहंस परिव्राजक संन्यासियोंका जिन्होंने अविद्याकृत समस्त व्यवहारका तिरस्कार कर दिया है, कर्मोंमें अधिकार नहीं है — यह बात जगह - जगह भगवान्द्वारा दिखलायी गयी है ॥ ३१ ॥
किम् इव न करोति न लिप्यते इति अत्र परमात्मा किसीकी भाँति न करता है और न लिप्त दृष्टान्तम् आह— होता है? इसपर यहाँ दृष्टान्त कहते हैं- —
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३२ ॥
पृष्ठ 349
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १३ * ३४ ९ यथा सर्वगतं व्यापि अपि सत् सौक्ष्म्यात् जैसे आकाश, सर्वत्र व्याप्त हुआ भी सूक्ष्म सूक्ष्मभावाद् आकाशं खं न उपलिप्यते न कारण लिप्त नहीं होता - सम्बन्धयुक्त नहीं होता, वैसे सम्बध्यते सर्वत्र अवस्थितो देहे तथा आत्मा न ही आत्मा भी शरीरमें सर्वत्र स्थित रहता हुआ भी उपलिप्यते ॥ ३२ ॥ ( उसके गुण - दोषोंसे ) लिप्त नहीं होता ॥ ३२ ॥
किं च- तथा— यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं यथा प्रकाशयति अवभासयति एकः कृत्स्नं लोकम् इमं रविः सविता आदित्यः तथा तद्वद् महाभूतादिधृत्यन्तं क्षेत्रम् एकः सन् प्रकाशयति कः क्षेत्री परमात्मा इत्यर्थः । रविदृष्टान्तः अत्र आत्मन उभयार्थः अपि भवति रविवत् सर्वक्षेत्रेषु एक आत्मा अलेपकः च इति ॥ ३३ ॥
प्रकाशयति भारत ॥३३ ॥
जैसे एक ही सूर्य इस समस्त लोकको प्रकाशित करता है, वैसे ही महाभूतोंसे लेकर धृतिपर्यन्त बतलाये हुए समस्त क्षेत्रको वह एक होते हुए भी प्रकाशित करता है । कौन करता है? क्षेत्रज्ञ - परमात्मा । यहाँ आत्मामें सूर्यका दृष्टान्त दोनों प्रकारसे ही घटता है, आत्मा सूर्यकी भाँति समस्त शरीरोंमें एक है और अलिप्त भी है ॥ ३३ ॥
समस्ताध्यायार्थोपसंहारार्थः अयं श्लोकः — सारे अध्यायके अर्थका उपसंहार करनेके लिये
यह श्लोक ( कहा जाता है ) -क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥३४ ॥
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः यथाव्याख्यातयोः एवं यथा-प्रदर्शितप्रकारेण अन्तरम् इतरेतरवैलक्षण्यविशेषं ज्ञानचक्षुषा शास्त्राचार्योपदेशजनितम् आत्म-प्रत्ययिकज्ञानं चक्षुः तेन ज्ञानचक्षुषा भूतप्रकृति-मोक्षं च भूतानां प्रकृतिः अविद्यालक्षणा अव्यक्ताख्या तस्या भूतप्रकृतेः मोक्षणम् अभावगमनं च ये विदुः विजानन्ति यान्ति गच्छन्ति ते परं परमार्थतत्त्वं ब्रह्म न पुनः देहम् आददते इत्यर्थः ॥ ३४ ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां जो पुरुष शास्त्र और आचार्यके उपदेशसे उत्पन्न आत्मसाक्षात्काररूप ज्ञाननेत्रोंद्वारा पहले बतलाये हुए क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके अन्तरको –— उनकी पारस्परिक विलक्षणताको इस पूर्वदर्शित प्रकारसे जान लेते हैं, और वैसे ही अव्यक्त नामक अविद्यारूप भूतोंकी प्रकृतिके मोक्षको, यानी उसका अभाव कर देनेको भी जानते हैं, वे परमार्थतत्त्वस्वरूप ब्रह्मको प्राप्त हो जाते हैं, पुनर्जन्म नहीं पाते ॥ ३४ ॥
संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन-संवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
पृष्ठ 350
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ चतुर्दशोऽध्यायः सर्वम् उत्पद्यमानं क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगाद् उत्पद्यते इति उक्तं तत् कथम् इति तत्प्रदर्शनार्थं परं भूयः ' इत्यादिः अध्याय आरभ्यते । अथवा ईश्वरपरतन्त्रयोः ईश्वरपरतन्त्रयोः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः जगत्कारणत्वं न तु साङ्ख्यानाम् इव स्वतन्त्रयोः इति एवम् अर्थम् । प्रकृतिस्थत्वं गुणेषु च सङ्गः संसारकारणम् इति उक्तं कस्मिन् गुणे कथं सङ्गः के वा गुणाः कथं वा ते बध्नन्ति इति गुणेभ्यः च मोक्षणं कथं स्याद् मुक्तस्य च लक्षणं वक्तव्यम् इति एवम् अर्थं च-श्रीभगवानुवाच-उत्पन्न होनेवाली सभी वस्तुएँ क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके संयोगसे उत्पन्न होती हैं, यह बात कही गयी । सो वह किस प्रकारसे ( उत्पन्न होती हैं? ) यह दिखलानेके लिये ‘ परं भूयः ' इत्यादि श्लोकोंवाले चतुर्दश अध्यायका आरम्भ किया जाता है । अथवा ईश्वरके अधीन रहकर ही क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ जगत्के कारण हैं, सांख्यवादियोंके मतानुसार स्वतन्त्रतासे नहीं । यह बात दिखलानेके लिये ( यह अध्याय आरम्भ किया जाता है ) । तथा जो यह कहा कि प्रकृतिमें स्थित होना और गुणविषयक आसक्ति– यही संसारका कारण है, सो किस गुणमें किस प्रकारसे आसक्ति होती है? गुण कौन - से हैं? वे कैसे बाँधते हैं? गुणोंसे छुटकारा कैसे होता है? तथा मुक्तका लक्षण क्या है? यह सब बातें बतलानेके लिये भी इस अध्यायका आरम्भ किया जाता है— श्रीभगवान् बोले— परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १ ॥
परं ज्ञानम् इति व्यवहितेन सम्बन्धः । भूयः पुनः पूर्वेषु सर्वेषु अध्यायेषु उक्तम् अपि प्रवक्ष्यामि । तत् च परं विषयत्वात् किं तत् ज्ञानं सर्वेषां उत्तमम् उत्तमफलत्वात् । ' परम् ' इस पदका दूरस्थ ' ज्ञानम् ' पदके साथ सम्बन्ध है । असकृद् समस्त ज्ञानोंमें उत्तम परम ज्ञानको अर्थात् जो पर परवस्तु- वस्तुविषयक होनेसे परम है और उत्तम फलयुक्त होनेके कारण समस्त ज्ञानोंमें उत्तम है, उस परम ज्ञानानाम् उत्तम ज्ञानको, यद्यपि पहलेके सब अध्यायोंमें बार-बार कह आया हूँ, तो भी फिर भली प्रकार कहूँगा ।