श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 361–370
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 361–370
पृष्ठ 361
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १४ * ३६१ एतद् न परप्रत्यक्षं लिङ्गं किं तर्हि स्वात्म- ( परंतु ये सब लक्षण दूसरोंको प्रत्यक्ष होनेवाले प्रत्यक्षत्वाद् आत्मविषयम् एव एतद् लक्षणम् । नहीं हैं । तो कैसे हैं? अपने - आपको ही प्रत्यक्ष होनेके कारण ये स्वसंवेद्य ही हैं; क्योंकि अपने-न हि स्वात्मविषयं द्वेषम् आकाङ्क्षां वा परः आपमें होनेवाले द्वेष या आकांक्षाको दूसरा नहीं देख पश्यति ॥ २२ ॥ सकता ॥ २२ ॥
अथ इदानीं गुणातीतः किमाचार इति प्रश्नस्य अब, गुणातीत पुरुष किस प्रकारके आचरणवाला प्रतिवचनम् आह— होता है, इस प्रश्नका उत्तर देते हैं— उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते नेङ्गते ॥ ॥२३ २३ ॥ ॥ उदासीनवद् यथा उदासीनो न कस्यचित् पक्षं भजते तथा अयं गुणातीतत्वोपायमार्गे अवस्थित आसीन आत्मविद् गुणैः यः सन्न्यासी न विचाल्यते विवेकदर्शनावस्थातः । तद् एतत् स्फुटीकरोति गुणाः कार्यकरण-विषयाकारपरिणता अन्योन्यस्मिन् वर्तन्ते इति यः अवतिष्ठति । छन्दोभङ्गभयात् परस्मै-पदप्रयोगः । यः अनुतिष्ठति इति वा पाठान्तरम् । न इङ्गते न चलति स्वरूपावस्थ एव भवति इत्यर्थः ॥ २३ ॥
उदासीनकी भाँति स्थित हुआ, अर्थात् जैसे उदासीन पुरुष किसीका पक्ष नहीं लेता, उसी भावसे गुणातीत होनेके उपायरूप मार्गमें स्थित हुआ जो आत्मज्ञानी - संन्यासी, गुणोंद्वारा विवेकज्ञानकी स्थितिसे विचलित नहीं किया जा सकता । इसीको स्पष्ट करते हैं कि कार्य - करण और विषयोंके आकारमें परिणत हुए गुण ही एकमें एक बर्त रहे हैं— जो ऐसा समझकर स्थित रहता है, चलायमान नहीं होता अर्थात् अविचलभावसे स्वरूपमें ही स्थित रहता है । यहाँ छन्दोभङ्ग होनेके भयसे ' आत्मनेपद ' ( अवतिष्ठते ) के स्थानमें ' परस्मैपद ' ( अवतिष्ठति ) - का प्रयोग किया गया है अथवा ‘ योऽवतिष्ठति ' के स्थानमें ‘ योऽनुतिष्ठति ' ऐसा पाठान्तर समझना चाहिये ॥ २३ ॥
किं च- । तथा—
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥
समदुःखसुखः समे दुःखसुखे यस्य स जो सुख - दुःखमें समान है अर्थात् सुख और समदुःखसुखः । स्वस्थः स्वे आत्मनि स्थितः दुःख जिसको समान प्रतीत होते हैं, जो स्वस्थ प्रसन्नः । समलोष्टाश्मकाञ्चनो लोष्टं च अश्मा च अर्थात् अपने आत्मस्वरूपमें स्थित – प्रसन्न है, काञ्चनं च समानि यस्य स समलोष्टाश्म - जो समलोष्टाश्मकाञ्चन है अर्थात् मिट्टी, पत्थर काञ्चनः । और सुवर्ण जिसके ( विचारमें ) समान हो गये हैं ।
पृष्ठ 362
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६२ * श्रीमद्भगवद्गीता * तुल्यप्रियाप्रियः प्रियं च अप्रियं च प्रियाप्रिये जो तुल्यप्रियाप्रिय है अर्थात् प्रिय और अप्रिय तुल्ये समे यस्य सः अयं तुल्यप्रियाप्रियः । धीरः दोनोंहीको जो समान समझता है और जो धीर अर्थात् बुद्धिमान् है तथा जो तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति है अर्थात् धीमान् । तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः निन्दा चजिसके विचारमें अपनी निन्दा और स्तुति समान हो आत्मसंस्तुतिः च तुल्ये निन्दात्मसंस्तुती यस्य गयी है, ऐसा अपनी निन्दा - स्तुतिको समान समझनेवाला यतेः स तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥ यति है ॥ २४ ॥
किं च- | तथा—
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ ॥
मानापमानयोः तुल्यः समो निर्विकारः तुल्यो मित्रारिपक्षयोः, यद्यपि उदासीना भवन्ति केचित् स्वाभिप्रायेण तथापि पराभिप्रायेण मित्रारिपक्षयोः इव भवन्ति इति तुल्यो मित्रारिपक्षयोः इति आह । सर्वारम्भपरित्यागी दृष्टादृष्टार्थानि कर्माणि आरभ्यन्ते इति आरम्भाः सर्वान् आरम्भान् परित्यक्तुं शीलम् अस्य इति सर्वारम्भपरित्यागी देहधारणमात्रनिमित्तव्यतिरेकेण सर्वकर्म-परित्यागी इत्यर्थः । गुणातीतः स उच्यते । ‘ उदासीनवत् ' इत्यादि ' गुणातीतः स उच्यते ' इति एतद् अन्तम् उक्तं यावद् यत्नसाध्यं तावत् सन्यासिनः अनुष्ठेयं गुणातीतत्वसाधनं मुमुक्षोः स्थिरीभूतं तु स्वसंवेद्यं सद् गुणातीतस्य यतेः लक्षणं भवति इति ॥ २५ ॥
जो मान और अपमानमें समान अर्थात् निर्विकार रहता है तथा मित्र और शत्रुपक्षके लिये तुल्य है । यद्यपि कोई - कोई पुरुष अपने विचारसे तो उदासीन होते हैं, परंतु दूसरोंकी समझसे वे मित्र या शत्रुपक्षवाले-से ही होते हैं, इसलिये कहते हैं कि जो मित्र और शत्रुपक्षके लिये तुल्य है । तथा जो सारे आरम्भोंका त्याग करनेवाला है । दृष्ट और अदृष्ट फलके लिये किये जानेवाले कर्मोंका नाम ' आरम्भ ' है, ऐसे समस्त आरम्भोंका त्याग करनेका जिसका स्वभाव है वह ' सर्वारम्भपरित्यागी ’ है अर्थात् जो केवल शरीरधारणके लिये आवश्यक कर्मोंके सिवा सारे कर्मोंका त्याग कर देनेवाला है, वह पुरुष ' गुणातीत ' कहलाता है । ‘ उदासीनवत् ’ यहाँसे लेकर ' गुणातीतः स उच्यते ' यहाँतक जो भाव बतलाये गये हैं, वे सब जबतक प्रयत्नसे सम्पादन करनेयोग्य रहते हैं, तबतक तो मुमुक्षु - संन्यासीके लिये अनुष्ठान करनेयोग्य गुणातीतत्व - प्राप्तिके साधन हैं और जब वे स्थिर हो जाते हैं, तो गुणातीत संन्यासीके स्वसंवेद्य लक्षण बन जाते हैं ॥ २५ ॥
पृष्ठ 363
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १४ * ३६३ अधुना कथं च त्रीन् गुणान् अतिवर्तते इति मनुष्य इन तीनों गुणोंसे किस प्रकार अतीत होता प्रश्नस्य प्रतिवचनम् आह— है? इस प्रश्नका उत्तर अब देते हैं—
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥
मां च ईश्वरं नारायणं सर्वभूतहृदयाश्रितं यो यतिः कर्मी वा अव्यभिचारेण न कदाचिद् यो व्यभिचरति भक्तियोगेन भजनं भक्तिः सा एव योग: तेन भक्तियोगेन सेवते स गुणान् समतीत्य एतान् यथोक्तान् ब्रह्मभूयाय भवनं भूयो ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभवनाय मोक्षाय कल्पते समर्थो भवति इत्यर्थः ॥ २६ ॥
जो संन्यासी या कर्मयोगी सब भूतोंके हृदयमें स्थित मुझ परमेश्वर नारायणको, कभी व्यभिचरित ( विचलित ) न होनेवाले अव्यभिचारी भक्तियोगद्वारा सेवन करता है - भजनका नाम भक्ति है, वही योग है, उस भक्तियोगके द्वारा जो मेरी सेवा करता है— वह इन ऊपर कहे हुए गुणोंको अतिक्रमण करके ब्रह्मलोकको पानेके लिये, अर्थात् मोक्ष प्राप्त करनेके लिये योग्य समझा जाता है, अर्थात् ( मोक्ष प्राप्त करनेमें ) समर्थ होता है ॥ २६ ॥
कुत एतद् इति उच्यते— ऐसा क्यों होता है? सो बतलाते हैं—
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥२७ ॥
ब्रह्मणः परमात्मनो हि यस्मात् प्रतिष्ठा अहं प्रतितिष्ठति अस्मिन् इति प्रतिष्ठा अहं प्रत्यगात्मा । कीदृशस्य ब्रह्मणः । अमृतस्य अविनाशिनः अव्ययस्य अविकारिणः शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य ज्ञानयोगधर्मप्राप्यस्य सुखस्य आनन्दरूपस्य ऐकान्तिकस्य अव्यभिचारिणः । अमृतादिस्वभावस्य परमात्मनः प्रत्य-गात्मा प्रतिष्ठा सम्यग्ज्ञानेन परमात्मतया निश्चीयते । तद् एतत् ' ब्रह्मभूयाय कल्पते ' इति उक्तम् । क्योंकि ब्रह्म – परमात्माकी प्रतिष्ठा मैं हूँ । जिसमें प्रतिष्ठित हो वह प्रतिष्ठा है, इस व्युत्पत्तिके अनुसार मैं अन्तरात्मा ( ब्रह्मकी ) प्रतिष्ठा हूँ । कैसे ब्रह्मकी? ( सो कहते हैं— - ) जो अमृत - अविनाशी, अव्यय - निर्विकार, शाश्वत-नित्य, धर्मस्वरूप – ज्ञानयोगरूप धर्मद्वारा प्राप्तव्य और एकान्तिक सुखस्वरूप अर्थात् व्यभिचाररहित आनन्दमय है उस ब्रह्मकी मैं प्रतिष्ठा हूँ । अमृत आदि स्वभाववाले परमात्माकी प्रतिष्ठा अन्तरात्मा ही है; क्योंकि यथार्थ ज्ञानसे वही परमात्मा-रूपसे निश्चित होता है । यही बात ' ब्रह्मभूयाय कल्पते ' इस पदसे कही गयी है ।
पृष्ठ 364
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६४ * श्रीमद्भगवद्गीता * यया च ईश्वरशक्त्या भक्तानुग्रहादि -प्रयोजनाय ब्रह्म प्रतिष्ठते प्रवर्तते सा शक्तिः ब्रह्म एव अहं शक्तिशक्तिमतोः अनन्यत्वाद् इति अभिप्रायः । अथवा ब्रह्मशब्दवाच्यत्वात् सविकल्पकं ब्रह्म तस्य ब्रह्मणो निर्विकल्पकः अहम् एव न अन्यः प्रतिष्ठा आश्रयः । किंविशिष्टस्य, अमृतस्य अमरणधर्मकस्य अव्ययस्य व्ययरहितस्य । किं च शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य ज्ञाननिष्ठालक्षणस्य सुखस्य तज्जनितस्य ऐकान्तिकस्य ऐकान्तनियतस्य च प्रतिष्ठा अहम् इति वर्तते ॥ २७ ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रयां अभिप्राय यह है कि जिस ईश्वरीय शक्तिसे भक्तोंपर अनुग्रह आदि करनेके लिये ब्रह्म प्रवर्तित होता है, वह शक्ति, मैं ब्रह्म ही हूँ; क्योंकि शक्ति और शक्तिमान्में भेद नहीं होता । अथवा ( ऐसा समझना चाहिये कि ) ब्रह्म-शब्दका वाच्य होनेके कारण यहाँ सगुण ब्रह्मका ग्रहण है, उस सगुण ब्रह्मका मैं निर्विकल्प - निर्गुण ब्रह्म ही प्रतिष्ठा - आश्रय हूँ, दूसरा कोई नहीं । किन विशेषणोंसे युक्त सगुण ब्रह्मका? जो अमृत अर्थात् मरण - धर्मसे रहित है और अविनाशी अर्थात् क्षय होनेसे रहित है, उसका । तथा ज्ञाननिष्ठारूप शाश्वत - नित्य धर्मका और उससे होनेवाले ऐकान्तिक एकमात्र निश्चित परम आनन्दका भी, मैं ही आश्रय हूँ । ' अहं प्रतिष्ठा ' यह पद यहाँ अनुवृत्तिसे लिया गया है ॥ २७ ॥
संहितायां वैयासिक्यां भीष्म-पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्रीभगवद्गीताभाष्ये गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
पृष्ठ 365
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ पञ्चदशोऽध्यायः यस्माद् मदधीनं कर्मिणां कर्मफलं ज्ञानिनां च ज्ञानफलम् अतो भक्तियोगेन मां ये सेवन्ते ते मत्प्रसादाद् ज्ञानप्राप्तिक्रमेण गुणातीता मोक्षं गच्छन्ति किमु वक्तव्यम् आत्मनः तत्त्वम् एव सम्यग् विजानन्त इति अतो भगवान् अर्जुनेन अपृष्टम् अपि आत्मनः तत्त्वं विवक्षुः उवाच — उर्ध्वमूलम् इत्यादि । तत्र तावद् वृक्षरूपककल्पनया वैराग्यहेतोः संसारस्वरूपं वर्णयति विरक्तस्य हि संसाराद् भगवत्तत्त्वज्ञाने अधिकारो न अन्यस्य इति -श्रीभगवानुवाच-ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं क्योंकि कर्म करनेवालोंका कर्मफल और ज्ञानियोंका ज्ञानफल मेरे अधीन है । इसलिये जो भक्तियोगसे मुझे भजते हैं, वे भी मेरी कृपासे गुणातीत होकर ज्ञान - प्राप्तिके क्रमसे, मोक्षलाभ करते हैं; तो फिर आत्मतत्त्वको यथार्थ जाननेवालोंके लिये तो कहना ही क्या है । सुतराम् अर्जुनके न पूछनेपर भी अपना तत्त्व कहनेकी इच्छासे भगवान् ' ऊर्ध्वमूलम् ' इत्यादि वचन बोले-यहाँ पहले वैराग्यके लिये वृक्षस्वरूपकी कल्पना करके, संसारके स्वरूपका वर्णन करते हैं; क्योंकि संसारसे विरक्त हुए पुरुषको ही भगवान्का तत्त्व जाननेमें अधिकार है, अन्यको नहीं । अत:
श्रीभगवान् बोले-प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १ ॥
ऊर्ध्वमूलं कालतः सूक्ष्मत्वात् कारणत्वाद् नित्यत्वाद् महत्त्वात् च ऊर्ध्वम् उच्यते ब्रह्म अव्यक्तमायाशक्तिमत् तद् मूलम् अस्य इति सः अयं संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलः । श्रुतेः च – ' ऊर्ध्वमूलो-ऽवाक्शाखः ' ( क ० उ ० २ । ६ । १ ) इति ।
पुराणे च-4 अव्यक्तमूलप्रभवस्तस्यैवानुग्रहोत्थितः ।
बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः ॥
महाभूतविशाखश्च विषयैः पत्रवांस्तथा ।
धर्माधर्मसुपुष्पश्च सुखदुःखफलोदयः ॥
( यह संसाररूप वृक्ष ) ऊर्ध्वमूलवाला है । कालकी अपेक्षा भी सूक्ष्म, सबका कारण, नित्य और महान् होनेके कारण अव्यक्त - मायाशक्तियुक्त ब्रह्म सबसे ऊँचा कहा जाता है, वही इसका मूल है, इसलिये यह संसारवृक्ष ऊपरकी ओर मूलवाला है । ' ऊपर मूल और नीचे शाखावाला ' इस श्रुतिसे भी यही प्रमाणित होता है । पुराणमें भी कहा है-' अव्यक्तरूप मूलसे उत्पन्न हुआ; उसीके अनुग्रहसे बढ़ा हुआ, बुद्धिरूप प्रधान शाखासे युक्त, बीच - बीचमें इन्द्रियरूप कोटरोंवाला, महाभूतरूप शाखा - प्रतिशाखाओंवाला, विषयरूप पत्तोंवाला, धर्म और अधर्मरूप सुन्दर पुष्पोंवाला तथा जिसमें सुख - दुःखरूप फल लगे हुए हैं ऐसा
पृष्ठ 366
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६६ * श्रीमद्भगवद्गीता *
आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः ।
एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्माचरति नित्यशः ॥
एतच्छित्त्वा च भित्त्वा च ज्ञानेन परमासिना । ततश्चात्मरतिं प्राप्य तस्मान्नावर्तते पुनः ॥ ' इत्यादि । तम् ऊर्ध्वमूलं संसारमायामयं वृक्षम् अधःशाखं महदहङ्कारतन्मात्रादयः शाखा इव अस्य अधो भवन्ति इति सः अयम् अधःशाखः तम् अधः शाखं न श्वः अपि स्थाता इति अश्वत्थः तं क्षणप्रध्वसिनम् अश्वत्थं प्राहुः कथयन्ति अव्ययम् । संसारमायामयम् अनादिकालप्रवृत्तत्वात् सः अयं संसारवृक्षः अव्ययः अनाद्यन्तदेहादि -सन्तानाश्रयो हि सुप्रसिद्धः तम् अव्ययम् । तस्य एव संसारवृक्षस्य इदम् अन्यद् विशेषणम् । छन्दांसि छादनाद् ऋग्यजुः सामलक्षणानि यस्य संसारवृक्षस्य पर्णानि इव पर्णानि । यथा वृक्षस्य परिरक्षणार्थानि पर्णानि तथा वेदाः संसारवृक्षपरिरक्षणार्था धर्माधर्मतद्धेतुफल-प्रकाशनार्थत्वात् । यथाव्याख्यातं संसारवृक्षं समूलं यः तं वेद स वेदविद् वेदार्थविद् इत्यर्थः । न हि संसारवृक्षाद् अस्मात् समूलाद् ज्ञेयः अन्यः अणुमात्रः अपि अवशिष्टः अस्ति अतः सर्वज्ञः स यो वेदार्थविद् इति समूलवृक्ष-ज्ञानं स्तौति ॥ १ ॥
यह सब भूतोंका आजीव्य * सनातन ब्रह्मवृक्ष है । यही ब्रह्मवन है, इसीमें ब्रह्म सदा रहता है । ऐसे इसी ब्रह्मवृक्षका ज्ञानरूप श्रेष्ठ खड्गद्वारा छेदन - भेदन करके और आत्मामें प्रीतिलाभ करके फिर वहाँसे नहीं लौटता ' इत्यादि । ऐसे ऊपर मूल और नीचे शाखावाले इस मायामय संसारवृक्षको, अर्थात् महत्तत्त्व, अहंकार, तन्मात्रादि, शाखाकी भाँति जिसके नीचे हैं, ऐसे इस नीचेकी ओर शाखावाले और कलतक भी न रहनेवाले इस क्षणभङ्गुर अश्वत्थ वृक्षको अव्यय कहते हैं । यह मायामय संसार, अनादि कालसे चला आ रहा है, इसीसे यह संसारवृक्ष अव्यय माना जाता है तथा यह आदि - अन्तसे रहित शरीर आदिकी परम्पराका आश्रय सुप्रसिद्ध है, अतः इसको अव्यय कहते हैं । उस संसार - वृक्षका ही यह अन्य विशेषण ( कहा जाता ) है ऋक्, यजु और सामरूप वेद जिस संसारवृक्षके पत्तोंकी भाँति रक्षा करनेवाले होनेसे पत्ते हैं । जैसे पत्ते वृक्षकी रक्षा करनेवाले होते हैं, वैसे ही वेद धर्म - अधर्म, उनके कारण और फलको प्रकाशित करनेवाले होनेसे संसाररूप वृक्षकी रक्षा करनेवाले हैं । ऐसा जो यह विस्तारपूर्वक बतलाया हुआ संसारवृक्ष है, इसको जो मूलके सहित जानता है, वह वेदको जाननेवाला अर्थात् वेदके अर्थको जाननेवाला है । क्योंकि इस मूलसहित संसारवृक्षसे अतिरिक्त अन्य जाननेयोग्य वस्तु अणुमात्र भी नहीं है । सुतरां जो इस प्रकार वेदार्थको जाननेवाला है वह सर्वज्ञ है । इस प्रकार मूलसहित संसारवृक्षके ज्ञानकी स्तुति करते हैं ॥१ ॥
* जिसके आश्रयसे जीविका निर्वाह की जाय, उसे आजीव्य कहते हैं ।
पृष्ठ 367
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १५ * ३६७ तस्य एव संसारवृक्षस्य अपरा अवयवकल्पना उसी संसारवृक्षके अन्य अङ्गोंकी कल्पना कही उच्यते- जाती है ।
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥
अधो मनुष्यादिभ्यो यावत् स्थावरम् । ऊर्ध्वं च यावद् ब्रह्मा विश्वसृजो धर्म इति एतद् अन्तं यथाकर्म यथाश्रुतं ज्ञानकर्मफलानि तस्य वृक्षस्य शाखा इव शाखा: प्रसृताः प्रगता गुणप्रवृद्धा गुणैः सत्त्वरजस्तमोभिः प्रवृद्धा स्थूलीकृता उपादानभूतैः विषयप्रवाला विषयाः शब्दादयः प्रवाला इव देहादिकर्मफलेभ्यः शाखाभ्यः अङ्कुरीभवन्ति इव तेन विषयप्रवालाः शाखाः । संसारवृक्षस्य परममूलम् उपादानं कारणं पूर्वम् उक्तम् अथ इदानीं कर्मफलजनितराग-द्वेषादिवासना मूलानि इव धर्माधर्मप्रवृत्ति -कारणानि अवान्तर्भावीनि तानि अधः च देवाद्यपेक्षया मूलानि अनुसन्ततानि अनुप्रविष्टानि कर्मानुबन्धीनि कर्म धर्माधर्मलक्षणम् अनुबन्धः पश्चाद्भावो येषाम् उद्भूतिम् अनुभवति इति तानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके विशेषतः अत्र हि मनुष्याणां कर्माधिकारः प्रसिद्धः ॥ २ ॥
अपने उपादान - कारणरूप सत्त्व, रज और तम - इन तीनों गुणोंसे बढ़ी हुई – स्थूलभावको प्राप्त हुई और विषयरूपी कोंपलोंवाली, उस वृक्षकी बहुत - सी शाखाएँ, जो कि अपने - अपने कर्म और ज्ञानके अनुरूप - कर्म और ज्ञानकी फलस्वरूपा योनियाँ हैं, नीचेकी ओर मनुष्योंसे लेकर स्थावरपर्यन्त और ऊपरकी ओर धर्म यानी विश्वकर्ता ब्रह्मापर्यन्त वृक्षकी शाखाओंके समान फैली हुई हैं । कर्मफलरूप देहादि शाखाओंसे शब्दादि विषय कोंपलोंके समान अङ्कुरित - से होते हैं, इसलिये वे शरीरादिरूप शाखाएँ विषयरूपी कोंपलोंवाली हैं । संसारवृक्षका परम मूल - उपादानकारण पहले बतलाया जा चुका है । अब कर्मफलजनित राग - द्वेष आदिकी वासनाएँ जो मूलके समान धर्माधर्मविषयक प्रवृत्तिका कारण और अवान्तरसे ( आगे - पीछे ) होनेवाली हैं ( उनको कहते हैं ) । वे मनुष्यलोकमें कर्मानुबन्धिनी वासनारूप मूलें देवादिकी अपेक्षा नीचे भी, अविच्छिन्नरूपसे फैली हुई हैं । पुण्य - पापरूप कर्म जिनका अनुबन्ध यानी पीछे - पीछे होनेवाला है, अर्थात् जिनकी उत्पत्तिका अनुवर्तन करनेवाला है, वे कर्मानुबन्धी कहलाती हैं । यहाँ मनुष्योंका ही विशेषरूपसे कर्ममें अधिकार प्रसिद्ध है ( इसलिये वे मूलें मनुष्य-लोकमें कर्मानुबन्धिनी बतलायी गयी हैं ) ॥ २ ॥
यः तु अयं वर्णितः संसारवृक्षः - T यह जो वर्णन किया हुआ संसारवृक्ष है—
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३ ॥
पृष्ठ 368
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६८ * श्रीमद्भगवद्गीता * न रूपम् अस्य इह यथा वर्णितं तथा न एव उपलभ्यते स्वप्नमरीच्युदकमायागन्धर्वनगर-समत्वाद् दृष्टनष्टस्वरूपो हि स इति अत एव न अन्तो न पर्यन्तो निष्ठा समाप्तिः वा विद्यते । तथा न च आदिः इत आरभ्य अयं प्रवृत्त इति न केनचिद् गम्यते । न च सम्प्रतिष्ठा स्थितिः मध्यम् अस्य न केनचिद् उपलभ्यते । अश्वत्थम् एनं यथोक्तं सुविरूढमूलं सुष्ठु विरूढानि विरोहं गतानि मूलानि यस्य तम् एनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण असङ्गः पुत्र-वित्तलोकैषणादिभ्यो व्युत्थानं तेन असङ्गशस्त्रेण दृढेन परमात्माभिमुख्यनिश्चयदृढीकृतेन पुनः पुनर्विवेकाभ्यासाश्मनिशितेन छित्त्वा संसार-वृक्षं सबीजम् उद्धृत्य ॥ ३ ॥
इसका स्वरूप जैसा यहाँ वर्णन किया गया है, वैसा उपलब्ध नहीं होता; क्योंकि यह स्वप्नकी वस्तु, मृगतृष्णाके जल और मायारचित गन्धर्व - नगरके समान होनेसे, देखते - देखते नष्ट होनेवाला है । इसी कारण इसका अन्त अर्थात् अन्तिमावस्था - अवसान या समाप्ति भी नहीं है । तथा इसका आदि भी नहीं है, अर्थात् यहाँसे आरम्भ होकर यह संसार चला है, ऐसा किसीसे नहीं जाना जा सकता और इसकी संप्रतिष्ठा — स्थिति भी नहीं है यानी आदि और अन्तके बीचकी अवस्था भी किसीको उपलब्ध नहीं होती । इस उपर्युक्त सुविरूढमूल यानी जिसकी मूलें -जड़ें अत्यन्त दृढ़ हो गयी हैं- भली प्रकार संगठित हो चुकी हैं, ऐसे संसाररूप अश्वत्थको, असङ्गशस्त्रसे छेदन करके यानी पुत्रैषणा, वित्तैषणा और लोकैषणादिसे उपराम हो जाना ही ' असङ्ग ' है, ऐसे असङ्गशस्त्रसे जो कि परमात्माके सम्मुख होनारूप निश्चयसे दृढ़ किया हुआ है और बारंबार विवेकाभ्यासरूप पत्थरपर घिसकर पैना किया हुआ है, इस संसारवृक्षको बीजसहित उखाड़कर ॥ ३ ॥
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः । तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः ततः पश्चात् पदं वैष्णवं तत्परिमार्गितव्यं परिमार्गणम् अन्वेषणं ज्ञातव्यम् इत्यर्थः यस्मिन् पदे गताः प्रविष्टा न निवर्तन्ति न आवर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय । कथं परिमार्गितव्यम् इति आह-तम् एव च यः पदशब्देन उक्त आद्यम् आदौ भवं पुरुषं प्रपद्ये इति एवं परिमार्गितव्यं
तच्छरणतया इत्यर्थः ।
प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥
उसके पश्चात् उस परम वैष्णव- पदको खोजना चाहिये अर्थात् जानना चाहिये कि जिस पदमें पहुँचे हुए पुरुष, फिर संसारमें नहीं लौटते- पुनर्जन्म ग्रहण नहीं करते । ( उस पदको ) कैसे खोजना चाहिये? सो कहते हैं— जो पदशब्दसे कहा गया है, उसी आदिपुरुषकी मैं शरण हूँ, इस भावसे अर्थात् उसके शरणागत होकर खोजना चाहिये ।
पृष्ठ 369
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १५ * ३६ ९ कः असौ पुरुष इति उच्यते— वह पुरुष कौन है, सो बतलाते हैं— यतो यस्मात् पुरुषात् संसारमायावृक्ष- जिस पुरुषसे बाजीगरकी मायाके समान इस प्रवृत्तिः प्रसृता निःसृता ऐन्द्रजालिकाद् इव माया मायारचित संसारवृक्षकी सनातन प्रवृत्ति विस्तारको पुराणी चिरन्तनी ॥ ४ ॥ प्राप्त हुई है - प्रकट हुई है ॥४ ॥
कथम्भूताः तत् पदं गच्छन्ति इति उच्यते— उस परमपदको कैसे पुरुष प्राप्त करते हैं? सो
कहते हैं-निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ ॥
निर्मानमोहा मानः च मोहः च मानमोहौ तौ निर्गतौ येभ्यः ते निर्मानमोहा मानमोह -वर्जिताः, जितसङ्गदोषाः सङ्ग एव दोष: सङ्गदोषो जित: सङ्गदोषो यैः ते जितसङ्गदोषाः, अध्यात्मनित्याः परमात्मस्वरूपालोचननित्याः तत्पराः, विनिवृत्तकामा विशेषतो निर्लेपेन निवृत्ताः कामा येषां ते विनिवृत्तकामाः, यतय: सन्यासिनो द्वन्द्वैः प्रियाप्रियादिभिः विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञः परित्यक्ता गच्छन्ति अमूढ मोहवर्जिताः पदम् अव्ययं तद् यथोक्तम् ॥ ५॥
जो मान - मोहसे मुक्त हैं - जिनका अभिमान और अज्ञान नष्ट हो गया है, ऐसे जो मान - मोहसे रहित हैं, जो जितसङ्गदोष हैं- जिन्होंने आसक्तिरूप दोषको जीत लिया है, जो नित्य अध्यात्मविचारमें लगे हुए हैं - सदा परमात्माके स्वरूपकी आलोचना करनेमें तत्पर हैं, जो कामनासे रहित हैं - जिनकी समस्त कामनाएँ निर्लेपभावसे ( मूलसहित ) निवृत्त हो गयी हैं, ऐसे यति - संन्यासी जो कि सुख - दुःख नामक प्रिय और अप्रिय आदि द्वन्द्वोंसे छूटे हुए हैं, वे मोहरहित ज्ञानी, उस उपर्युक्त अविनाशी पदको पाते | हैं ॥ ५ ॥
तद् एव पदं पुनः विशिष्यते— न तद्भासयते सूर्यो न यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम इति व्यवहितेन धाम्ना सम्बन्धः । धाम तेजोरूपं पदं न भासयते सूर्य आदित्यः सर्वावभासनशक्तिमत्त्वे अपि सति । तथा न शशाङ्कः चन्द्रो न पावको न अग्निः अपि ।
वही पद फिर अन्य विशेषणोंसे बतलाया जाता है-शशाङ्को न पावकः ।
तद्धाम परमं मम ॥ ६ ॥
‘ तत् ’ शब्दका आगेवाले — व्यवधानयुक्त ‘ धाम ’ शब्दके साथ सम्बन्ध है । उस तेजोमय धामकी यानी परमपदको, सूर्य-आदित्य सबको प्रकाशित करनेकी शक्तिवाला होनेपर भी प्रकाशित नहीं कर सकता । वैसे ही शशाङ्क — चन्द्रमा और पावक - अग्नि भी प्रकाशित नहीं कर सकता ।
पृष्ठ 370
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७० * श्रीमद्भगवद्गीता * यद् धाम वैष्णवं पदं गत्वा प्राप्य न जिस परमधामको यानी वैष्णवपदको पाकर मनुष्य पीछे नहीं लौटते और जिसको सूर्यादि ज्योतियाँ निवर्तन्ते यत् च सूर्यादिः न भासयते तद् प्रकाशित नहीं कर सकतीं, वह मुझ विष्णुका परमधाम— धाम पदं परमं मम विष्णोः ॥ ६ ॥ पद है ॥ ६ ॥
4 ' यद्गत्वा न निवर्तन्ते ' इति उक्तम् । ननु सर्वा हि गतिः आगत्यन्ता संयोगा विप्रयोगान्ता इति हि प्रसिद्धं कथम् उच्यते तद्धामगतानां नास्ति निवृत्तिः इति । शृणु तत्र कारणम्— ममैवांशो जीवलोके पू ० –'जहाँ जाकर फिर नहीं लौटते ' यह बात कही गयी । परंतु सभी गतियाँ, अन्तमें पुनरागमनयुक्त होती हैं और सभी संयोग अन्तमें वियोगवाले होते हैं, यह बात प्रसिद्ध है । फिर यह बात कैसे कही जाती है कि उस धामको प्राप्त हुए पुरुषोंका पुनरागमन नहीं होता? उ ० — उसमें जो कारण है वह सुन—
जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ ॥
मम एव परमात्मनः अंशो भागः अवयव एकदेश इति अनर्थान्तरं जीवलोके जीवानां लोके संसारे जीवभूतो भोक्ता कर्ता इति प्रसिद्ध सनातनः । यथा जलसूर्यकः सूर्यांशो जलनिमित्तापाये सूर्यम् एव गत्वा न निवर्तते तथा अयम् अपि अंशः तेन एव आत्मना सङ्गच्छति एवम् एव । यथा वा घटाद्युपाधिपरिच्छिन्नो घटाद्याकाश आकाशांशः सन् घटादिनिमित्तापाये आकाशं प्राप्य न निवर्तते इति एवम् अत उपपन्नम् उक्तम् ' यद्गत्वा न निवर्तन्ते ' इति । ननु निरवयवस्य परमात्मनः कुतः अवयव एकदेशः अंश इति । सावयवत्वे च विनाश-प्रसङ्गः अवयवविभागात् । जीवलोकमें अर्थात् संसारमें, जो जीवरूप शक्ति, भोक्ता, कर्ता इत्यादि नामोंसे प्रसिद्ध है, वह मुझ परमात्माका ही सनातन अंश है, अर्थात् अंग, भाग, एकदेश जो भी कुछ कहो, एक ही अभिप्राय है । जैसे जलमें प्रतीत होनेवाला सूर्यका अंश-प्रतिबिम्ब, जलरूप निमित्तका नाश होनेपर सूर्यको ही प्राप्त होकर फिर नहीं लौटता, वैसे ही उस परमात्माका यह अंश भी, उस परमात्मासे ही संयुक्त हो जाता है । फिर नहीं लौटता । अथवा जैसे घट आदि उपाधिसे परिच्छिन्न घटादिका आकाश, आकाशका ही अंश है और वह घट आदि निमित्तके नाश होनेपर, आकाशको ही प्राप्त होकर फिर नहीं लौटता, वैसे ही इसके विषयमें भी समझना चाहिये । सुतरां ' जहाँ जाकर नहीं लौटते ' यह कहना उचित ही है । पू ० — अवयवरहित परमात्माका अवयव, एकदेश अथवा अंश, कैसे हो सकता है? और यदि उसे अवयवयुक्त मानें, तो उन अवयवोंका विभाग होनेसे परमात्माके नाशका प्रसङ्ग आ जायगा ।