श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 391–400
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 391–400
पृष्ठ 391
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १६ * ३ ९ १ यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते
वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥२३ ॥
यः शास्त्रविधिं कर्तव्याकर्तव्यज्ञानकारणं जो मनुष्य शास्त्र के विधानको, अर्थात् कर्तव्य-विधिप्रतिषेधाख्यम् उत्सृज्य त्यक्त्वा वर्तते | अकर्तव्यके ज्ञानका कारण जो विधि - निषेध - बोधक कामकारतः कामप्रयुक्तः सन् न स सिद्धिं आदेश है उसको छोड़कर कामनासे प्रयुक्त हुआ पुरुषार्थयोग्यताम् अवाप्नोति । न अपि अस्मिन् बर्तता है, वह न तो सिद्धिको – पुरुषार्थकी योग्यताको लोके सुखम्, न अपि परां प्रकृष्टां गतिं स्वर्गं पाता है, न इस लोकमें सुख पाता है और न परम मोक्षं वा ॥ २३ ॥ गतिको अर्थात् स्वर्ग या मोक्षको ही पाता है ॥ २३ ॥
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ २४ ॥
तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ज्ञानसाधनं ते तव सुतरां कर्तव्य और अकर्तव्यकी व्यवस्थामें तेरे कार्याकार्यव्यवस्थितौ कर्तव्याकर्तव्यव्यवस्थायाम् लिये शास्त्र ही प्रमाण है, अर्थात् ज्ञान प्राप्त करनेका साधन है । अतः शास्त्र - विधानसे कही हुई बातको अतो ज्ञात्वा बुद्ध्वा शास्त्रविधानोक्तं विधिः समझकर यानी आज्ञाका नाम विधान है । शास्त्रद्वारा विधानं शास्त्रेण विधानं शास्त्रविधानं कुर्याद् जो ऐसी आज्ञा दी जाय कि ' यह कार्य कर, यह मत न कुर्याद् इति एवं लक्षणं तेन उक्तं स्वकर्म कर ' वह शास्त्र - विधान है, उससे बताये हुए स्वकर्मको जानकर तुझे इस कर्मक्षेत्रमें कार्य करना उचित है । यत् तत् कर्तुम् इह अर्हसि । इह इति ' इह ' शब्द जिस भूमिमें कर्मोंका अधिकार है उसका कर्माधिकारभूमिप्रदर्शनार्थम् इति ॥ २४ ॥ लक्ष्य करवानेवाला है ॥ २४ ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्म-पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमच्छङ्कर-भगवतः कृतौ श्रीभगवद्गीताभाष्ये संपद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
पृष्ठ 392
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ सप्तदशोऽध्यायः ‘ तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते ' इति भगवद्वाक्याद् ' तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते ' इस भगवदवाक्यसे लब्धप्रश्नबीज: -अर्जुन उवाच— जिसको प्रश्नका बीज मिला है वह अर्जुन बोले— ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण ये केचिद् अविशेषिता शास्त्रविधिं शास्त्र-विधानं श्रुतिस्मृतिशास्त्रचोदनाम् उत्सृज्य परित्यज्य यजन्ते देवादीन् पूजयन्ति श्रद्धया आस्तिक्यबुद्ध्या अन्विताः संयुक्ताः सन्तः श्रुतिलक्षणं स्मृतिलक्षणं वा कञ्चित् शास्त्रविधिम् अपश्यन्तो वृद्धव्यवहारदर्शनाद् एव श्रद्दधानतया ये देवादीन् पूजयन्ति ते इह ‘ ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विता: ' इति एवं गृह्यन्ते । ये पुनः कञ्चित् शास्त्रविधिम् उपलभमाना एव तम् उत्सृज्य अयथाविधि देवादीन् पूजयन्ति ते इह ' ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते ' इति न परिगृह्यन्ते । कस्मात्, श्रद्धया अन्वितत्वविशेषणात् । देवादिपूजा-विधिपरं किञ्चित् शास्त्रं पश्यन्त एव तद् उत्सृज्य अश्रद्दधानतया तद्विहितायां देवादि-पूजायां श्रद्धया अन्विताः प्रवर्तन्ते इति न शक्यं कल्पयितुं यस्मात् तस्मात् पूर्वोक्ता एव ' ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः '
इति अत्र गृह्यन्ते ।
सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १ ॥
जो कोई साधारण मनुष्य, शास्त्र - विधिको -शास्त्रकी आज्ञाको अर्थात् श्रुति - स्मृति आदि शास्त्रोंके विधानको छोड़कर श्रद्धासे अर्थात् आस्तिकबुद्धिसे युक्त यानी सम्पन्न होकर देवादिका पूजन करते हैं । यहाँ ' ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ' इस कथनसे श्रुतिरूप या स्मृतिरूप किसी भी शास्त्रके विधानको न जानकर, केवल वृद्ध व्यवहारको आदर्श मानकर, जो श्रद्धापूर्वक देवादिका पूजन करते हैं, वे ही मनुष्य ग्रहण किये गये हैं । किंतु जो मनुष्य कुछ शास्त्रविधिको जानते हुए भी, उसको छोड़कर अविधिपूर्वक देवादिका पूजन करते हैं, वे ' ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते ' इस कथनसे ग्रहण नहीं किये जा सकते । पू ० - किसलिये ( ग्रहण नहीं किये जा सकते )? उ०- श्रद्धासे युक्त हुए ( पूजन करते हैं ) ऐसा विशेषण दिया गया है इसलिये । क्योंकि देवादिके पूजाविषयक किसी भी शास्त्रको जानते हुए ही उसे अश्रद्धापूर्वक छोड़कर, उस शास्त्रद्वारा विधान की हुई देवादिकी पूजामें श्रद्धासे युक्त हुए बर्तते हैं, ऐसी कल्पना नहीं की जा सकती । अतः पहले बतलाये हुए मनुष्य ही ' ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता: ' इस कथनसे ग्रहण किये जाते हैं ।
पृष्ठ 393
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १७ * ३ ९ ३ तेषाम् एवम्भूतानां निष्ठा तु का कृष्ण हे कृष्ण! इस प्रकारके उन मनुष्योंकी निष्ठा सत्त्वम् आहो रजः तमः किं सत्त्वं निष्ठा कौन - सी है? सात्त्विक है? राजस है अथवा तामस अवस्थानम् आहोस्विद् रजः अथवा तमः । है? यानी उनकी स्थिति सात्त्विकी है या राजसी या एतद् उक्तं भवति या तेषां देवादिविषया पूजा तामसी है? कहनेका अभिप्राय यह है कि उनकी जो सा किं सात्त्विकी आहोस्विद् राजसी उत देवादिविषयक पूजा है, वह सात्त्विकी है? राजसी तामसी इति ॥ १ ॥ है? अथवा तामसी है?॥ १ ॥
सामान्यविषयः अयं प्रश्नो न अप्रविभज्य यह प्रश्न साधारण मनुष्योंके विषयमें है, अत: प्रतिवचनम् अर्हति इति- इसका उत्तर बिना विभाग किये देना उचित नहीं, इस श्रीभगवानुवाच— अभिप्रायसे श्रीभगवान् बोले-त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ २ ॥
त्रिविधा त्रिप्रकारा भवति श्रद्धा । यस्यां निष्ठायां त्वं पृच्छसि देहिनां सा स्वभावजा जन्मान्तरकृतो धर्मादिसंस्कारो मरणकाले अभिव्यक्तः स्वभाव उच्यते ततो जाता स्वभावजा । सात्त्विकी सत्त्वनिर्वृता देवपूजादिविषया, राजसी रजोनिर्वृता यक्षरक्षःपूजादिविषया, तामसी तमोनिर्वृता प्रेतपिशाचादिपूजाविषया एवं त्रिविधा ताम् उच्यमानां श्रद्धा शृणु ॥ २ ॥
जिस निष्ठाके विषयमें तू पूछता है, मनुष्योंकी वह स्वभावजन्य श्रद्धा अर्थात् जन्मान्तरमें किये हुए धर्म - अधर्म आदिके जो संस्कार मृत्युके समय प्रकट हुआ करते हैं उनके समुदायका नाम स्वभाव है, उससे उत्पन्न हुई श्रद्धा - तीन प्रकारकी होती है । सत्त्वगुणसे उत्पन्न हुई देवपूजादिविषयक श्रद्धा सात्त्विकी है, रजोगुणसे उत्पन्न हुई यक्ष - राक्षसादिकी पूजाविषयक श्रद्धा राजसी है और तमोगुणसे उत्पन्न हुई प्रेत - पिशाच आदिकी पूजाविषयक श्रद्धा तामसी है । ऐसे तीन प्रकारकी श्रद्धा होती है । उस आगे कही जानेवाली ( तीन प्रकारकी ) श्रद्धाको तू सुन ॥ २ ॥
सा एवं त्रिविधा भवति- वह श्रद्धा इस तरह तीन प्रकारकी होती है—
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥३ ॥
सत्त्वानुरूपा विशिष्टसंस्कारोपेतान्तः- हे भारत! सभी प्राणियोंकी श्रद्धा ( उनके ) करणानुरूपा सर्वस्य प्राणिजातस्य श्रद्धा भिन्न - भिन्न संस्कारोंसे युक्त अन्तःकरणके अनुरूप भवति भारत । होती है । यदि एवं ततः किं स्याद् इति उच्यते— यदि ऐसा है तो उससे क्या होगा? इसपर कहते हैं—
पृष्ठ 394
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ ९ ४ * श्रीमद्भगवद्गीता * श्रद्धामयः श्रद्धाप्रायः अयं पुरुषः संसारी यह पुरुष अर्थात् संसारी जीव श्रद्धामय है; जीवः । कथं यो यच्छ्रद्धो या श्रद्धा यस्य क्योंकि जो जिस श्रद्धावाला है अर्थात् जिस जीवकी जीवस्य स यच्छ्रद्धः स एव तच्छ्रद्धानुरूप एव जैसी श्रद्धा है, वह स्वयं भी वही है, अर्थात् उस स जीवः ॥ ३ ॥ श्रद्धाके अनुरूप ही है ॥ ३ ॥
तत: च कार्येण लिङ्गेन देवादिपूजया इसलिये कार्यरूप चिह्नसे अर्थात् ( उन श्रद्धाओंके कारण होनेवाली ) देवादिकी पूजासे, सात्त्विक आदि निष्ठाओंका अनुमान कर लेना सत्त्वादिनिष्ठा अनुमेया इति आह - चाहिये, यह कहते हैं—
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४ ॥
यजन्ते पूजयन्ति सात्त्विकाः सत्त्वनिष्ठा सात्त्विक निष्ठावाले पुरुष देवोंका पूजन करते हैं, देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः, प्रेतान् भूतगणान् च राजसी पुरुष यक्ष और राक्षसोंका तथा अन्य जो सप्तमातृकादीन् च अन्ये यजन्ते तामसा तामसी मनुष्य हैं, वे प्रेतों और सप्तमातृकादि भूतगणोंका जनाः ॥ ४ ॥ पूजन किया करते हैं ॥ ४ ॥
एवं कार्यतो निर्णीताः सत्त्वादिनिष्ठाः इस प्रकार कार्यसे जिनकी सात्त्विकादि निष्ठाओंका शास्त्रविध्युत्सर्गे तत्र कश्चिद् एव सहस्त्रेषु निर्णय किया गया है, उन ( स्वाभाविक श्रद्धावाले ) देवपूजादितत्परः सत्त्वनिष्ठो हजारों मनुष्योंमें कोई एक ही शास्त्रविधिका त्याग भवति बाहुल्येन होनेपर देवपूजादिके परायण, सात्त्विक निष्ठायुक्त होता तु रजोनिष्ठाः तमोनिष्ठाः च एव प्राणिनो है । अधिकांश मनुष्य तो राजसी और तामसी निष्ठावाले भवन्ति, कथम् - ही होते हैं । कैसे? ( सो कहा जाता है - ) अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः अशास्त्रविहितं न शास्त्रविहितम् अशास्त्र-विहितं घोरं पीडाकरं प्राणिनाम् आत्मनः च तपः तप्यन्ते निर्वर्तयन्ति ये तपो जनाः ते च दम्भाहङ्कारसंयुक्ता दम्भः च अहङ्कारः च दम्भाहङ्कारौ ताभ्यां संयुक्ता दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः कामः च रागः च कामरागौ तत्कृतं बलं कामरागबलं तेन अन्विताः कामरागबलैः वा अन्विताः ॥ ५ ॥
कामरागबलान्विताः ॥ ५ ॥
जो मनुष्य, शास्त्रमें जिसका विधान नहीं है ऐसा, अशास्त्रविहित और घोर अर्थात् अन्य प्राणियोंको और अपने शरीरको भी पीड़ा पहुँचानेवाला, तप, दम्भ और अहंकार — इन दोनोंसे युक्त होकर तथा कामना और आसक्तिजनित बलसे युक्त होकर, अथवा कामना, आसक्ति और बलसे युक्त होकर तपते हैं ॥ ५ ॥
पृष्ठ 395
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १७ * ३ ९ ५ कर्शयन्तः शरीरस्थं मां चैवान्तःशरीरस्थं कर्शयन्तः कृशीकुर्वन्तः शरीरस्थं भूतग्रामं करणसमुदायम् अचेतसः अविवेकिनो मां च एव तत्कर्मबुद्धिसाक्षिभूतम् अन्तःशरीरस्थं कर्शयन्तो मदनुशासनाकरणम् एव मत्कर्शनं तान् विद्धि आसुरनिश्चयान् आसुरो निश्चयो येषां ते आसुरनिश्चयाः तान् परिहरणार्थं विद्धि इति उपदेशः ॥ ६ ॥
भूतग्राममचेतसः ।
तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥६ ॥
वे अविवेकी मनुष्य, शरीरमें स्थित इन्द्रियादि करणोंके रूपमें परिणत भूतसमुदायको और शरीरके भीतर अन्तरात्मारूपसे स्थित, उनके कर्म और बुद्धिके साक्षी, मुझ ईश्वरको भी, कृश ( तंग ) करते हुए- मेरी आज्ञाको न मानना ही मुझे कृश करना है, इस प्रकार मुझे कृश करते हुए ( घोर तप करते हैं ) उनको तू आसुरी निश्चयवाले जान । जिनका असुरोंका - सा निश्चय हो, वे आसुरी निश्चयवाले कहलाते हैं । उनका सङ्ग त्याग करनेके लिये तू उनको जान, यह उपदेश है ॥ ६ ॥
आहाराणां च रस्यस्निग्धादिवर्गत्रयरूपेण भिन्नानां यथाक्रमं सात्त्विकराजसतामस पुरुषप्रियत्वदर्शनम् इह क्रियते । रस्यस्निग्धा -दिषु आहारविशेषेषु आत्मनः प्रीत्यतिरेकेण लिङ्गेन सात्त्विकत्वं राजसत्वं तामसत्वं च बुद्ध्वा रजस्तमोलिङ्गानाम् आहाराणां परिवर्जनार्थं सत्त्वलिङ्गानां च उपादानार्थम्, तथा यज्ञादीनाम् अपि सत्त्वादिगुणभेदेन त्रिविधत्वप्रतिपादनम् इह राजसतामसान् बुद्ध्वा कथं नु नाम परित्यजेत् सात्त्विकान् एव अनुतिष्ठेद् इति एवम् अर्थम्-रसयुक्त और स्निग्ध आदि भोजनोंमें, अपनी रुचिकी अधिकतारूप लक्षणसे अपना सात्त्विकत्व, राजसत्व और तामसत्व जानकर, राजस और तामस चिह्नोंवाले आहारका त्याग और सात्त्विक चिह्नयुक्त आहारका ग्रहण करनेके लिये, यहाँ रस्य - स्निग्ध आदि ( वाक्योंद्वारा वर्णित ) तीन वर्गों में विभक्त हुए आहारमें क्रमसे सात्त्विक, राजस और तामस पुरुषोंकी ( पृथक् - पृथक् ) रुचि दिखलायी जाती है । वैसे ही सात्त्विक आदि गुणोंके भेदसे यज्ञादिके भेदोंका प्रतिपादन भी यहाँ इसीलिये किया जाता है कि राजस और तामस यज्ञादिको जानकर किसी प्रकार लोग उनका त्याग कर दें और सात्त्विक यज्ञादिका अनुष्ठान
किया करें-आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ ॥
आहारः तु अपि सर्वस्य भोक्तुः त्रिविधो भोजन करनेवाले सभी मनुष्योंको तीन प्रकारके भवति प्रिय इष्टः तथा यज्ञः तथा तपः तथा आहार प्रिय - रुचिकर होते हैं । वैसे ही यज्ञ, तप और दानं तेषाम् आहारादीनां भेदम् इमं वक्ष्यमाणं दान भी ( तीन - तीन प्रकारके होते हैं ) उन आहारादिका शृणु ॥ ७ ॥ यह आगे कहा जानेवाला भेद सुन ॥ ७ ॥
पृष्ठ 396
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ ९ ६ * श्रीमद्भगवद्गीता * आयुः सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः I रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ ८ ॥
आयुः च सत्त्वं च बलं च आरोग्यं च सुखं आयु, बुद्धि, बल, आरोग्यता, सुख और प्रीति, इन च प्रीतिः च तासां विवर्धना आयुः - सबको बढ़ानेवाले तथा रस्य - रसयुक्त, स्निग्ध-सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ते च रस्या चिकने, स्थिर - शरीरमें बहुत कालतक ( साररूपसे ) रसोपेताः स्निग्धाः स्नेहवन्तः स्थिराः चिरकाल - रहनेवाले और हृद्य - हृदयको प्रिय लगनेवाले ( ऐसे स्थायिनो देहे, हृद्या हृदयप्रिया आहारा: आहार भोजन करनेके पदार्थ ) सात्त्विक पुरुषको सात्त्विकप्रियाः सात्त्विकस्य इष्टाः ॥ ८ ॥ प्रिय - इष्ट होते हैं ॥ ८ ॥
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः आहारा राजसस्येष्टा कटुः अम्लो लवणः अत्युष्णः अतिशब्दः कट्वादिषु सर्वत्र योज्यः अतिकटुः अतितीक्ष्ण इति एवं कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिन आहारा राजसस्य इष्टा दुःखशोकामयप्रदा दुःखं च शोकं च आमयं च प्रयच्छन्ति इति दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९ ॥
यातयामं गतरसं पूति दुःखशोकामयप्रदाः ॥९ ॥
कड़वे, खट्टे, लवणयुक्त, अति उष्ण, तीक्ष्ण, रूखे और दाहकारक एवं दुःख, चिन्ता और रोगोंको उत्पन्न करनेवाले अर्थात् जो दुःख, शोक और रोगोंको उत्पन्न करते हों, ऐसे आहार राजस पुरुषको प्रिय होते हैं । यहाँ अति शब्द सबके साथ जोड़ना चाहिये, जैसे अति कड़वे, अत्यन्त खट्टे, अति तीक्ष्ण इत्यादि ॥ ९ ॥
पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥
यातयामं मन्दपक्वं निर्वीर्यस्य गतरसेन उक्तत्वाद् गतरसं रसवियुक्तं पूति दुर्गन्धं पर्युषितं च पक्वं सद् रात्र्यन्तरितं च यद् उच्छिष्टम् अपि च भुक्तशिष्टम् अपि अमेध्यम् अयज्ञार्हं भोजनम् ईदृशं तामसप्रियम् ॥ १० ॥
यातयाम — अधपका, गतरस - रसरहित, पूर्ति – दुर्गन्धयुक्त और बासी अर्थात् जिसको पके हुए एक रात बीत गयी हो, तथा उच्छिष्ट – खानेके पश्चात् बचा हुआ और अमेध्य - जो यज्ञके योग्य न हो, ऐसा भोजन तामसी मनुष्योंको प्रिय होता है । यहाँ, यातयामका अर्थ अधपका किया गया है; क्योंकि निर्वीर्य ( सारहीन भोजनको ‘ गतरस ' शब्दसे कहा गया है ॥ १० ॥
अथ इदानीं यज्ञः त्रिविध उच्यते- अब तीन प्रकारके यज्ञ बतलाये जाते हैं- —
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११ ॥
पृष्ठ 397
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अफलाकाङ्क्षिभिः अफलार्थिभिः यज्ञो विधिदृष्टः शास्त्रचोदनादृष्टो यो यज्ञ इज्यते निर्वर्त्यते यष्टव्यम् एव इति यज्ञस्वरूपनिर्वर्तनम् एव कार्यम् इति मनः समाधाय न अनेन पुरुषार्थो मम कर्तव्य इति एवं निश्चित्य स सात्त्विको यज्ञ उच्यते ॥ ११ ॥
अध्याय १७ * ३ ९ ७ फलकी इच्छा न करनेवाले पुरुषोंद्वारा, शास्त्रविधिसे नियत किये हुए जिस यज्ञका अनुष्ठान किया जाता है, तथा ‘ यज्ञ करना ही यानी यज्ञके स्वरूपका सम्पादन करना ही कर्तव्य है ' इस प्रकार मनका समाधान करके अर्थात् ' इससे मुझे कोई पुरुषार्थ सिद्ध नहीं करना है ' ऐसा निश्चय करके जो यज्ञ किया जाता है, वह सात्त्विक कहलाता है ॥ ११ ॥
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥१२ ॥
अभिसन्धाय उद्दिश्य फलं दम्भार्थम् अपि हे भरतकुलमें श्रेष्ठ अर्जुन! जो यज्ञ फलके च एव यद् इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि उद्देश्यसे और पाखण्ड करनेके लिये किया जाता है, राजसम् ॥ १२ ॥ उस यज्ञको तू राजसी समझ ॥ १२ ॥
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥
विधिहीनं यथाचोदितविपरीतम्, असृष्टान्नं जो यज्ञ शास्त्र - विधिसे रहित - शास्त्रोक्त प्रकारसे ब्राह्मणेभ्यो न सृष्टं न दत्तम् अन्नं यस्मिन् यज्ञे विपरीत और असृष्टान्न होता है अर्थात् जिस यज्ञमें ब्राह्मणोंको स असृष्टान्नः तम् असृष्टान्नम्, मन्त्रहीनं मन्त्रतः अन्न नहीं दिया जाता तथा जो मन्त्रहीन – मन्त्र, स्वर और स्वरतो वर्णतः च वियुक्तं मन्त्रहीनम्, अदक्षिणम् वर्णसे रहित एवं बतलायी हुई दक्षिणा और श्रद्धासे उक्तदक्षिणारहितं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते | भी रहित होता है, उस यज्ञको ( श्रेष्ठ पुरुष ) तामसी— तमोनिर्वृतं कथयन्ति ॥ १३ ॥ तमोगुणसे किया हुआ बतलाते हैं ॥ १३ ॥
अथ इदानीं तपः त्रिविधम् उच्यते— अब तीन प्रकारका तप कहा जाता है-देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥१४ ॥
देवाः च द्विजाः च गुरवः च प्राज्ञाः च देव, ब्राह्मण, गुरु और बुद्धिमान् - ज्ञानी इन देवद्विजगुरुप्राज्ञाः तेषां पूजनं देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं सबका पूजन, शौच - पवित्रता, आर्जव – सरलता, ब्रह्मचर्य और अहिंसा यह सब शरीरसम्बन्धी-शौचम् आर्जवम् ऋजुत्वं ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शरीरद्वारा किये जानेवाले तप कहे जाते हैं; अर्थात् शरीरनिर्वर्त्य शारीरं शरीरप्रधानः सर्वैः एव शरीर जिनमें प्रधान है, ऐसे समस्त कार्य और
पृष्ठ 398
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ ९ ८ * श्रीमद्भगवद्गीता * कार्य - करणैः कर्त्रादिभिः साध्यं शारीरं तप | करणोंसे जो कर्ताद्वारा किये जायँ वे शरीरसम्बन्धी तप उच्यते । ‘ पञ्चैते तस्य हेतवः ' इति हि कहलाते हैं । आगे यह कहेंगे भी कि ' उन ( सब वक्ष्यति ॥ १४ ॥ कर्मों ) के ये पाँच कारण हैं ' इत्यादि ॥ १४ ॥
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥१५ ॥
अनुद्वेगकरं प्राणिनाम् अदुःखकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् प्रियहिते दृष्टादृष्टार्थे । अनुद्वेगकरत्वादिभिः धर्मैः वाक्यं विशेष्यते । विशेषणधर्मसमुच्चयार्थः च शब्दः । परप्रत्याय -नार्थं प्रयुक्तस्य वाक्यस्य सत्यप्रियहितानुद्वेग-करत्वानाम् अन्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा हीनता स्याद् यदि न तद् वाङ्मयं तपः । यथा सत्यवाक्यस्य इतरेषाम् अन्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा हीनतायां न वाङ्मयतपस्त्वम् । तथा प्रियवाक्यस्य अपि इतरेषाम् अन्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा हीनस्य न वाङ्मयतपस्त्वम् । तथा हितवाक्यस्य अपि इतरेषाम् अन्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा वियुक्तस्य न वाङ्मयतपस्त्वम् । किं पुनः तत् तपः, यत् सत्यं वाक्यम् अनुद्वेगकरं प्रियहितं च यत् तत् परमं तपो वाङ्मयम् । यथा शान्तो भव वत्स स्वाध्यायं योगं च अनुतिष्ठ तथा ते श्रेयो भविष्यति । स्वाध्यायाभ्यसनं च एव यथाविधि वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ ॥
जो वचन किसी प्राणीके अन्तःकरणमें उद्वेग-दुःख उत्पन्न करनेवाले नहीं हैं, तथा जो सत्य, प्रिय और हितकारक हैं; अर्थात् इस लोक और परलोकमें सर्वत्र हित करनेवाले हैं, यहाँ ‘ उद्वेग न करनेवाले ’ इत्यादि लक्षणोंसे वाक्यको विशेषित किया गया है और ' च ' शब्द सब लक्षणोंका समुच्चय बतलानेके लिये है ( अतः समझना चाहिये कि ) दूसरेको किसी बातका बोध करानेके लिये कहे हुए वाक्यमें यदि सत्यता, प्रियता हितकारिता और अनुद्विग्रता – इन सबका अथवा इनमेंसे किसी एक, दो या तीनका अभाव हो तो वह वाणीसम्बन्धी तप नहीं है । जैसे सत्य वाक्य यदि अन्य एक, दो या तीन गुणोंसे हीन हो तो वह वाणीका तप नहीं है, वैसे ही प्रिय वचन भी यदि अन्य एक, दो या तीन गुणोंसे हीन हो तो वह वाणीसम्बन्धी तप नहीं है, तथा हितकारक वचन भी यदि अन्य एक, दो या तीन गुणोंसे हीन हो तो वह वाणीका तप नहीं है । पू ० – तो फिर वह वाणीका तप कौन - सा है? उ ० - जो वचन सत्य हो और उद्वेग करनेवाला न हो तथा प्रिय और हितकर भी हो, वह वाणीसम्बन्धी परम तप है । जैसे, ‘ हे वत्स! तू शान्त हो स्वाध्याय और योगमें स्थित हो, इससे तेरा कल्याण होगा इत्यादि वचन हैं तथा यथाविधि स्वाध्यायका अभ्यास करना भी वाणीसम्बन्धी तप कहा जाता है ॥ १५ ॥
पृष्ठ 399
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य मनःप्रसादः सौम्यत्वं भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मनःप्रसादो मनसः प्रशान्तिः स्वच्छतापादनं मनसः प्रसादः । सौम्यत्वं यत् सौमनस्यम् आहुः मुखादिप्रसादकार्या अन्तःकरणस्य वृत्तिः, मौनं वाक्संयमः अपि मनः संयमपूर्वको भवति इति कार्येण कारणम् उच्यते मनः संयमो मौनम् इति । आत्मविनिग्रहो मनोनिरोधः सर्वतः सामान्यरूप आत्मविनिग्रहो वाग्विषयस्य एव मनसः संयमो मौनम् इति विशेषः । भावसंशुद्धिः परैः व्यवहारकाले अमायावित्वं भावसंशुद्धिः इति एतत् तपो मानसम् उच्यते ॥ १६ ॥
अध्याय १७ * ३ ९९
मौनमात्मविनिग्रहः ।
मानसमुच्यते ॥ १६ ॥
मनका प्रसाद अर्थात् मनकी परम शान्ति– स्वच्छता सम्पादन कर लेना, सौम्यता – जिसको सुमनसता कहते हैं वह मुखादिको प्रसन्न करनेवाली अन्तःकरणकी शुद्ध - वृत्ति, मौन – अन्तःकरणका संयम, क्योंकि वाणीका संयम भी मन: संयमपूर्वक ही होता है, अतः कार्यसे कारण कहा जाता है, मनका निरोध अर्थात् सब ओरसे साधारणभावसे मनका निग्रह और भली प्रकार भावकी शुद्धि अर्थात् दूसरोंके साथ व्यवहार करनेमें छल - कपटसे रहित होना, यह मानसिक तप कहलाता है । केवल वाणीविषयक मनके संयमका नाम मौन है और सामान्यभावसे संयम करनेका नाम आत्मनिग्रह है— यह भेद है ॥ १६ ॥
यथोक्तं कायिकं वाचिकं मानसं च तपः उपर्युक्त कायिक, वाचिक और मानसिक तप तप्तं नरैः सत्त्वादिभेदेन कथं त्रिविधं भवति इति मनुष्योंद्वारा किये जानेपर, सात्त्विक आदि भेदोंसे तीन उच्यते— प्रकारके कैसे होते हैं? सो बतलाते हैं-श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७ ॥
श्रद्धया आस्तिक्यबुद्धया परया प्रकृष्टया तप्तम् जिसका प्रकरण चल रहा है वह, तीन अनुष्ठितं तपः तत् प्रकृतं त्रिविधं त्रिप्रकारम् प्रकारका कायिक, वाचिक और मानसिक तप, जो अधिष्ठानं नरैः अनुष्ठातृभिः अफलाकाङ्क्षिभिः फलाकांक्षारहित और समाहितचित्त पुरुषोंद्वारा उत्तम फलाकाङ्क्षारहितैः युक्तैः समाहितैः यद् ईदृशं श्रद्धापूर्वक - आस्तिकबुद्धिपूर्वक किया जाता है, तपः तत् सात्त्विकं सत्त्वनिर्वृतं परिचक्षते ऐसे उस तपको श्रेष्ठ पुरुष सात्त्विक - सत्त्वगुणजनित कथयन्ति शिष्टाः ॥ १७ ॥ कहते हैं ॥१७ ॥
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं प्रोक्तं राजसं राजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥
पृष्ठ 400
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४०० * श्रीमद्भगवद्गीता * सत्कारमानपूजार्थं सत्कारः साधुकारः साधुः अयं तपस्वी ब्राह्मण इति एवम् अर्थं मानो माननं प्रत्युत्थानाभिवादनादिः तदर्थं पूजा पादप्रक्षालनार्चनाशयितृत्वादिः तदर्थं च तप: सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन च एव यत् क्रियते तपः तद् इह प्रोक्तं कथितं राजसं चलं कादा-चित्कफलत्वेन अध्रुवम् ॥ १८ ॥
जो तप सत्कार, मान और पूजाके लिये किया जाता है - यह बड़ा श्रेष्ठ पुरुष है, तपस्वी है, ब्राह्मण है । इस प्रकार जो बड़ाई की जाती है उसका नाम सत्कार है । ( आते देखकर ) खड़े हो जाना तथा प्रणाम आदि करना – ऐसे सम्मानका नाम मान है । पैर धोना, अर्चन करना, भोजन कराना इत्यादिका नाम पूजा है । इन सबके लिये जो तप किया जाता है और जो दम्भसे किया जाता है, वह तप यहाँ राजसी कहा गया है । तथा अनिश्चित फलवाला होनेसे नाशवान् और अनित्य भी कहा गया है ॥ १८ ॥
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥१ ९ ॥
मूढग्राहेण अविवेकनिश्चयेन आत्मनः पीडया जो तप अपने शरीरको पीड़ा पहुँचाकर या क्रियते यत् तपः परस्य उत्सादनार्थं विनाशार्थं दूसरेका बुरा करनेके लिये मूढ़तापूर्वक आग्रहसे अर्थात् अज्ञानपूर्वक निश्चयसे किया जाता है, वह वा तत् तामसं तप उदाहृतम् ॥ १ ९ ॥ तामसी तप कहा गया है ॥ १ ९ ॥ इदानीं दानभेद उच्यते— अब दानके भेद कहे जाते हैं—
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥
दातव्यम् इति एवं मनः कृत्वा यद् दानं दीयते अनुपकारिणे प्रत्युपकारासमर्थाय समर्थाय अपि निरपेक्षं दीयते देशे पुण्ये कुरुक्षेत्रादौ काले सङ्क्रान्त्यादौ पात्रे च षडङ्गविद्वेदपारगे इत्यादौ तद् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥
जो दान ‘ देना ही उचित है ' मनमें ऐसा विचार करके अनुपकारीको, जो कि प्रत्युपकार करनेमें समर्थ न हो, यदि समर्थ हो तो भी जिससे प्रत्युपकार चाहा न गया हो, ऐसे अधिकारीको दिया जाता है तथा जो कुरुक्षेत्र आदि पुण्यभूमिमें, संक्रान्ति आदि पुण्यकालमें और छहों अङ्गोंके सहित वेदको जाननेवाले ब्राह्मण आदि श्रेष्ठ पात्रको दिया जाता है वह दान सात्त्विक कहा गया है ॥ २० ॥
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥