श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 51–60

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 51–60

पृष्ठ 51

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 51 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ५१ तथापि तथाभाविनि अपि आत्मनि त्वं तो भी अर्थात् ऐसे नित्य जन्मने और नित्य महाबाहो एवं न शोचितुम् अर्हसि, जन्मवतो मरनेवाले आत्माके निमित्त भी हे महाबाहो! तुझे इस प्रकार शोक करना उचित नहीं है; क्योंकि नाशो नाशवतो जन्म च इति एतौ अवश्यं जन्मनेवालेका मरण और मरनेवालेका जन्म, यह भाविनौ इति ॥ २६ ॥ दोनों अवश्य ही होनेवाले हैं ॥ २६ ॥

तथा च सति-जातस्य हि ध्रुवो तस्मादपरिहार्येऽर्थे जातस्य हि लब्धजन्मनो ध्रुवः मृत्युः मरणं ध्रुवं जन्म मृतस्य अपरिहार्यः अयं जन्ममरणलक्षणः

ऐसा होनेसे-मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।

न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥

अव्यभिचारी जिसने जन्म लिया है उसका मरण ध्रुव - निश्चित है और जो मर गया है उसका जन्म ध्रुव - निश्चित है, च तस्माद् | इसलिये यह जन्म - मरणरूप भाव अपरिहार्य है अर्थात् अर्थः तस्मिन् किसी प्रकार भी इसका प्रतिकार नहीं किया जा सकता, इस अपरिहार्य विषयके निमित्त तुझे शोक

अपरिहार्ये अर्थे न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥ २७ ॥ । करना उचित नहीं ॥ २७ ॥

कार्यकरणसङ्घातात्मकानि अपि भूतानि कार्य - करण संघातरूप ही प्राणियोंको माने तो उद्दिश्य शोको न युक्तः कर्तुं यतः- उनके उद्देश्यसे भी शोक करना उचित नहीं है, क्योंकि-अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र अव्यक्तानि अव्यक्तम् अदर्शनम् अनुप-लब्धिः आदिः येषां भूतानां पुत्रमित्रादिकार्य -करणसङ्घातात्मकानां तानि अव्यक्तादीनि भूतानि प्राग् उत्पत्तेः । उत्पन्नानि च प्राग् मरणाद् व्यक्तमध्यानि । अव्यक्तनिधनानि एव पुनः अव्यक्तम् अदर्शनं निधनं मरणं येषां तानि अव्यक्तनिधनानि मरणाद् ऊर्ध्वम् अपि अव्यक्तताम् एव प्रति पद्यन्ते इत्यर्थः । तथा च उक्तम् — ‘ अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः । नासौ तव न तस्य त्वं वृथा का परिदेवना ॥ '

( महा ० स्त्री ० २। १३ ) इति ।

का परिदेवना ॥ २८ ॥

अव्यक्त यानी न दीखना - उपलब्ध न होना ही जिनकी आदि है ऐसे ये कार्य - करणके संघातरूप पुत्र, मित्र आदि समस्त भूत अव्यक्तादि हैं अर्थात् जन्मसे पहले ये सब अदृश्य थे उत्पन्न होकर मरणसे पहले - पहल बीचमें व्यक्त हैं - दृश्य हैं । और पुनः अव्यक्तनिधन हैं, अदृश्य होना ही जिनका निधन यानी मरण है उनको अव्यक्तनिधन कहते हैं, अभिप्राय यह कि मरनेके बाद भी ये सब अदृश्य हो ही जाते हैं । ऐसे ही कहा भी है कि ' यह भूतसंघात अदर्शनसे आया और पुनः अदृश्य हो गया । न वह तेरा है और न तू उसका है, व्यर्थ ही शोक किस लिये? '

पृष्ठ 52

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 52 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५२ * श्रीमद्भगवद्गीता * तत्र का परिदेवना को वा प्रलापः अदृष्टदृष्ट- सुतरां इनके विषयमें अर्थात् बिना हुए ही दीखने और नष्ट होनेवाले भ्रान्तिरूप भूतोंके विषयमें चिन्ता ही प्रणष्टभ्रान्तिभूतेषु भूतेषु इत्यर्थः ॥ २८ ॥ क्या है? रोना - पीटना भी किस लिये है? ॥ २८ ॥

दुर्विज्ञेयः अयं प्रकृत आत्मा किं त्वाम् एव जिसका प्रकरण चल रहा है यह आत्मतत्त्व दुर्विज्ञेय एकम् उपालभे साधारणे भ्रान्तिनिमित्ते । कथं है । सर्वसाधारणको भ्रान्ति करा देनेवाले विषयमें केवल एक तुझे ही क्या उलाहना दूँ? यह आत्मा दुर्विज्ञेय दुर्विज्ञेयः अयम् आत्मा इति आह - कैसे है? सो कहते हैं—

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।

आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २ ९ ॥

आश्चर्यवद् आश्चर्यम् अदृष्टपूर्वम् अद्भुतम् अकस्माद् दृश्यमानं तेन तुल्यम् आश्चर्यवद् आश्चर्यम् इव एनम् आत्मानं पश्यति कश्चित् । आश्चर्यवद् एनं वदति तथा एव च अन्यः । आश्चर्यवत् च एनम् अन्यः शृणोति । श्रुत्वा दृष्ट्वा उक्त्वा अपि एनं वेद न च एव कश्चित् । अथ वा यः अयम् आत्मानं पश्यति स आश्चर्यतुल्यो यो वदति, य: च शृणोति, सः अनेकसहस्रेषु कश्चिद् एव भवति, अतो दुर्बोध आत्मा इति अभिप्रायः ॥ २ ९ ॥ पहले जो नहीं देखा गया हो अकस्माद् दृष्टिगोचर हुआ हो ऐसे अद्भुत पदार्थका नाम आश्चर्य है, उसके सदृशका नाम आश्चर्यवत् है, इस आत्माको कोई ( महापुरुष ) ही आश्चर्यमय वस्तुकी भाँति देखता है । वैसे ही दूसरा ( कोई एक ) इसको आश्चर्यवत् कहता है, अन्य ( कोई ) इसको आश्चर्यवत् सुनता है एवं कोई इस आत्माको सुनकर, देखकर और कहकर भी नहीं जानता । अथवा जो इस आत्माको देखता है वह आश्चर्यके तुल्य है, जो कहता है और जो सुनता है वह भी ( आश्चर्यके तुल्य है ) । अभिप्राय यह कि अनेक सहस्रोंमेंसे कोई एक ही ऐसा होता है । इसलिये आत्मा बड़ा दुर्बोध है ॥ २ ९ ॥ अथ इदानीं प्रकरणार्थम् उपसंहरन् ब्रूते- - अब यहाँ प्रकरणके विषयका उपसंहार करते हुए

कहते हैं-देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।

तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३० ॥

देही शरीरी नित्यं सर्वदा सर्वावस्थासु अवध्यो यह जीवात्मा सर्वव्यापी होनेके कारण सबके निरवयवत्वाद् नित्यत्वात् च तत्र अवध्यः अयं स्थावर - जंगम आदि शरीरों में स्थित है तो भी देहे शरीरे सर्वस्य सर्वगतत्वात् स्थावरादिषु अवयवरहित और नित्य होनेके कारण सदा – सब स्थितः अपि । अवस्थाओंमें अवध्य ही है ।

पृष्ठ 53

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 53 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ५३ सर्वस्य प्राणिजातस्य देहे वध्यमाने अपि जिससे कि सम्पूर्ण प्राणियोंके शरीरोंका नाश किये अयं देही न वध्यो यस्मात् तस्माद् भीष्मादीनि जानेपर भी इस आत्माका नाश नहीं किया जा सकता, सर्वाणि भूतानि उद्दिश्य न त्वं शोचितुम् इसलिये भीष्मादि सब प्राणियोंके उद्देश्यसे तुझे शोक अर्हसि ॥ ३० ॥ करना उचित नहीं है ॥ ३० ॥

इह परमार्थतत्त्वापेक्षायां शोको मोहो वा न यहाँ यह कहा गया कि परमार्थ - तत्त्वकी अपेक्षासे शोक या मोह करना नहीं बन सकता । केवल इतना ही सम्भवति इति उक्तम्, न केवलं परमार्थ- नहीं कि परमार्थ - तत्त्वकी अपेक्षासे शोक और मोह तत्त्वापेक्षायाम् एव किन्तु — नहीं बन सकते, किंतु-स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ३१ ॥

स्वधर्मम् अपि स्वो धर्मः क्षत्रियस्य युद्धं तम् । अपि अवेक्ष्य त्वं न विकम्पितुं प्रचलितुं न अर्हसि; स्वाभाविकाद् धर्माद् आत्मस्वाभाव्याद् इति अभिप्रायः । तत् च युद्धं पृथिवीजयद्वारेण धर्मार्थं प्रजारक्षणार्थं च इति धर्माद् अनपेतं परं धर्म्यं तस्माद् धर्म्याद् युद्धात् श्रेयः अन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते हि यस्मात् ॥ ३१ ॥

क्षत्रियके लिये जो युद्धरूप स्वधर्म है उसे देखकर भी तुझे कम्पित होना उचित नहीं है, अभिप्राय यह कि अपने स्वाभाविक धर्मसे विचलित होना ( हटना ) भी तुझे उचित नहीं है । क्योंकि वह युद्ध पृथ्वी - विजयद्वारा धर्म - पालन और प्रजा - रक्षणके लिये किया जाता है, इसलिये धर्मसे ओतप्रोत परम धर्म्य है, अतः उस धर्ममय युद्धके सिवा दूसरा कुछ क्षत्रियके लिये कल्याणप्रद नहीं है ॥३१ ॥

कुतः च तद् युद्धं कर्तव्यम् इति उच्यते- और भी वह युद्ध किसलिये कर्तव्य है सो

कहते हैं-यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।

सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥

यदृच्छया च अप्रार्थितया उपपन्नम् आगतं हे पार्थ! अनिच्छासे प्राप्त - बिना माँगे मिले हुए स्वर्गद्वारम् अपावृतम् उद्घाटितं ये तद् ईदृशं युद्धं ऐसे खुले हुए स्वर्गद्वाररूप युद्धको जो क्षत्रिय पाते हैं, लभन्ते क्षत्रियाः हे पार्थ किं न सुखिनः ते ॥ ३२ ॥ | क्या वे सुखी नहीं हैं? ॥ ३२ ॥

एवं कर्तव्यताप्राप्तम् अपि— इस प्रकार कर्तव्यरूपसे प्राप्त होनेपर भी-अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥

पृष्ठ 54

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 54 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५४ * श्रीमद्भगवद्गीता * अथ चेत् त्वम् इमं धर्म्यं धर्माद् अनपेतं यदि तू यह धर्मयुक्त— धर्मसे ओतप्रोत युद्ध नहीं सङ्ग्रामं युद्धं न करिष्यसि चेत् ततः तदकरणात् करेगा, तो उस युद्धके न करनेके कारण अपने धर्मको स्वधर्मं कीर्तिं च महादेवादिसमागमनिमित्तां और महादेव आदिके साथ युद्ध करनेसे प्राप्त हुई कीर्ति-हित्वा केवलं पापम् अवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥ को नष्ट करके केवल पापको ही प्राप्त होगा ॥ ३३ ॥

न केवलं स्वधर्मकीर्तिपरित्यागः केवल स्वधर्म और कीर्तिका त्याग होगा, इतना ही नहीं—

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।

सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥

अकीर्तिं च अपि भूतानि कथयिष्यन्ति ते तव अव्ययां दीर्घकालाम् । धर्मात्मा शूर इति एवमादिभिः गुणैः सम्भावितस्य च अकीर्तिः मरणाद् अतिरिच्यते । सम्भावितस्य च अकीर्ते: वरं मरणम् इत्यर्थः ॥ ३४ ॥

किं च-भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा भयात् कर्णादिभ्यो रणाद् युद्धाद् उपरतं निवृत्तं मंस्यन्ते चिन्तयिष्यन्ति न कृपया इति त्वां महारथा दुर्योधनप्रभृतयः ॥ येषां च त्वं दुर्योधनादीनां बहुमतो बहुभिः गुणैः युक्त इति एवं बहुमतो भूत्वा पुनः यास्यसि लाघवं लघुभावम् ॥ ३५ ॥

किं च-सब लोग तेरी बहुत दिनोंतक स्थायी रहनेवाली अपकीर्ति ( निन्दा ) भी किया करेंगे ॥ धर्मात्मा शूरवीर इत्यादि गुणोंसे प्रतिष्ठा पाये हुए पुरुषके लिये अपकीर्ति, मरणसे भी अधिक होती है । अभिप्राय यह है कि संभावित ( इज्जतदार ) पुरुषके लिये अपकीर्तिकी अपेक्षा मरना अच्छा है ॥ ३४ ॥

तथा—

त्वां महारथाः ।

यास्यसि लाघवम् ॥ ३५ ॥

जिन दुर्योधनादिके मतमें तू पहले बहुमत अर्थात् बहुत गुणोंसे युक्त माना जाकर अब लघुताको प्राप्त होगा, वे दुर्योधन आदि महारथीगण तुझे कर्णादिके भयसे ही युद्धसे निवृत्त हुआ मानेंगे, ‘ दया करके हट गया है ' ऐसा नहीं ॥ ३५ ॥

तथा—

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।

निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३६ ॥

अवाच्यवादान् अवक्तव्यवादान् च बहून् वे तेरे शत्रुगण, निवातकवचादिके साथ युद्ध अनेकप्रकारान् वदिष्यन्ति तव अहिताः शत्रवो करनेमें दिखलाये हुए तेरे सामर्थ्यकी निन्दा करते हुए निन्दन्तः कुत्सयन्तः तव त्वदीयं सामर्थ्यं बहुत - से - अनेक प्रकारके न कहने योग्य वाक्य भी निवातकवचादियुद्धनिमित्तम् । तुझे कहेंगे ।

पृष्ठ 55

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 55 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ५५ तस्मात् ततो निन्दाप्राप्तेः दुःखाद् दुःखतरं नु उस निन्दाजनित दु: खसे अधिक बड़ा दुःख क्या है? अर्थात् उससे अधिक कष्टकर कोई भी दुःख किम् । ततः कष्टतरं दुःखं न अस्ति इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ । नहीं है ॥ ३६ ॥

युद्धे पुनः क्रियमाणे कर्णादिभिः - पक्षान्तरमें कर्ण आदि शूरवीरोंके साथ युद्ध करनेपर—

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।

तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७ ॥

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं हतः सन् स्वर्गं प्राप्स्यसि जित्वा वा कर्णादीन् शूरान् भोक्ष्यसे महीम् । उभयथा अपि तव लाभ एव इति अभिप्रायः । यत एवं तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयो जेष्यामि शत्रून् मरिष्यामि वा इति निश्चयं कृत्वा इत्यर्थः ॥ ३७ ॥

तत्र युद्धं स्वधर्म इति एवं युध्यमानस्य उपदेशम् इमं शृणु-- या तो उनके द्वारा मारा जाकर ( तू ) स्वर्गको प्राप्त करेगा अथवा कर्णादि शूरवीरोंको जीतकर पृथिवीका राज्य भोगेगा । अभिप्राय यह कि दोनों तरहसे तेरा लाभ ही है । जब कि यह बात है, इसलिये हे कौन्तेय! युद्धके लिये निश्चय करके खड़ा हो जा अर्थात् ' मैं या तो शत्रुओंको जीतूंगा या मर ही जाऊँगा ऐसा निश्चय करके खड़ा हो जा ॥ ३७ ॥

' युद्ध स्वधर्म है ' यह मानकर युद्ध करनेवालेके लिये यह उपदेश है, सुन-सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ॥ ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥

सुखदुःखे समे तुल्ये कृत्वा रागद्वेषौ अकृत्वा इति एतत् । तथा लाभालाभौ जयाजयौ च समौ कृत्वा, ततो युद्धाय युज्यस्व घटस्व । न एवं युद्धं कुर्वन् पापम् अवाप्स्यसि इति एष उपदेश: प्रासङ्गिकः ॥ ३८ ॥

शोकमोहापनयनाय लौकिको न्यायः ‘ स्वधर्ममपि चावेक्ष्य ' इत्याद्यैः श्लोकैः उक्तो न तु तात्पर्येण I । परमार्थदर्शनं तु इह प्रकृतं तत् च उक्तम् उपसंहरति ' एषा तेऽभिहिता ' इति शास्त्रविषय-विभागप्रदर्शनाय । सुख - दुःखको समान - तुल्य समझकर अर्थात् ( उनमें ) राग - द्वेष न करके तथा लाभ - हानिको और जय - पराजयको समान समझकर, उसके बाद तू युद्धके लिये चेष्टा कर, इस तरह युद्ध करता हुआ तू पापको

प्राप्त नहीं होगा । यह प्रासङ्गिक उपदेश है ॥ ३८ ॥

' स्वधर्ममपि चावेक्ष्य ' इत्यादि श्लोकोंद्वारा शोक और मोहको दूर करनेके लिये लौकिक न्याय बतलाया गया है, परंतु पारमार्थिक दृष्टिसे यह बात नहीं है । यहाँ प्रकरण परमार्थ- दर्शनका है, जो कि पहले ( श्लोक ३० ) तक कहा गया है । अब शास्त्रके विषयका विभाग दिखलानेके लिये ' एषा तेऽभिहिता ' इस श्लोक -द्वारा उस ( परमार्थ - दर्शन ) - का उपसंहार करते हैं ।

पृष्ठ 56

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 56 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६ * श्रीमद्भगवद्गीता * इह हि दर्शिते पुनः शास्त्रविषयविभागे क्योंकि यहाँ शास्त्रके विषयका विभाग दिखलाया उपरिष्टात् ‘ ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन जानेसे यह होगा कि आगे चलकर‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां योगिनाम् ' इति निष्ठाद्वयविषयं कर्मयोगेन योगिनाम् ' इत्यादि जो दो निष्ठाओंको शास्त्रं सुखं बतानेवाला शास्त्र है वह सुखपूर्वक समझाया जा सकेगा प्रवर्तिष्यते श्रोतारः च विषयविभागेन सुखं और श्रोतागण भी विषयविभागपूर्वक अनायास ही उसे ग्रहीष्यन्ति इति अत आह- ग्रहण कर सकेंगे । इसलिये कहते हैं— एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्धया युक्तो यया पार्थ एषा ते तुभ्यम् अभिहिता उक्ता साङ्ख्ये परमार्थवस्तुविवेकविषये बुद्धिः ज्ञानं साक्षात् शोकमोहादिसंसारहेतुदोषनिवृत्तिकारणम् । योगे तु तत्प्राप्त्युपाये निःसङ्गतया द्वन्द्व-प्रहाणपूर्वकम् ईश्वराराधनार्थे कर्मयोगे कर्मानुष्ठाने समाधियोगे च इमाम् अनन्तरम् एव उच्यमानां बुद्धिं शृणु । तां बुद्धिं स्तौति प्ररोचनार्थम्— बुद्ध्या यया योगविषयया युक्तो हे पार्थ कर्मबन्धं कर्म एव धर्माधर्माख्यो बन्धः कर्मबन्धः तं प्रहास्यसि ईश्वरप्रसादनिमित्तज्ञानप्राप्तेः इति अभिप्रायः ॥ ३ ९ ॥ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥३ ९ ॥ मैंने तुझसे सांख्य अर्थात् परमार्थ वस्तुकी पहिचानके विषयमें यह बुद्धि यानी ज्ञान कह सुनाया । यह ज्ञान, संसारके हेतु जो शोक, मोह आदि दोष हैं, उनकी निवृत्तिका साक्षात् कारण है । इसकी प्राप्तिके उपायरूप योगके विषयमें अर्थात् | आसक्तिरहित होकर सुख - दुःख आदि द्वन्द्वोंके त्यागपूर्वक ईश्वराराधनके लिये कर्म किये जानेवाले कर्मयोगके विषयमें और समाधियोगके विषयमें इस बुद्धिको जो कि अभी आगे कही जाती है, सुन-रुचि बढ़ानेके लिये उस बुद्धिकी स्तुति करते हैं- -हे अर्जुन! जिस योगविषयक बुद्धिसे युक्त हुआ तू धर्माधर्म नामक कर्मरूप बन्धनको ईश्वरकृपासे होनेवाली ज्ञानप्राप्तिद्वारा नाश कर डालेगा — यह अभिप्राय है ॥ ३ ९ ॥

किं च अन्यत्- इसके सिवा और भी सुन-नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।

स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥

न इह मोक्षमार्गे कर्मयोगे अभिक्रमनाशः आरम्भका नाम अभिक्रम है, इस कर्मयोगरूप अभिक्रमणम् अभिक्रमः प्रारम्भः तस्य नाशो न मोक्षमार्गमें अभिक्रमका यानी प्रारम्भका कृषि आदिके अस्ति यथा कृष्यादेः । योगविषये प्रारम्भस्य न सदृश नाश नहीं होता । अभिप्राय यह कि योगविषयक अनैकान्तिकफलत्वम् इत्यर्थः । प्रारम्भका फल अनैकान्तिक ( संशययुक्त ) नहीं है ।

पृष्ठ 57

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 57 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ५७ किं च न अपि चिकित्सावत् प्रत्यवायो तथा चिकित्सादिकी तरह ( इसमें ) प्रत्यवाय विद्यते । ( विपरीत फल ) भी नहीं होता है । किं तु भवति । स्वल्पम् अपि अस्य योगधर्मस्य तो क्या होता है? इस कर्मयोगरूप धर्मका थोड़ा-अनुष्ठितं त्रायते रक्षति महतः संसारभयात् सा भी अनुष्ठान ( साधन ) जन्म - मरणरूप महान् जन्ममरणादिलक्षणात् ॥ ४० ॥ संसारभयसे रक्षा किया करता है ॥ ४०

या इयं साङ्ख्ये बुद्धिः उक्ता योगे च जो यह बुद्धि सांख्य विषयमें कही गयी है और वक्ष्यमाणलक्षणा सा- जो योगके विषयमें अब कही जानेवाली है वह-व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ४१ ॥

व्यवसायात्मिका निश्चयस्वभावा एका एव बुद्धिः इतरविपरीतबुद्धिशाखाभेदस्य बाधिका सम्यक्प्रमाणजनितत्वाद् इह श्रेयोमार्गे हे कुरुनन्दन । याः पुनः इतरा बुद्धयो यासां शाखा-भेदप्रचारवशाद् अनन्तः अपारः अनुपरतः संसारो नित्यप्रततो विस्तीर्णो भवति, प्रमाण-जनितविवेकबुद्धिनिमित्तवशात् च उपरतासु अनन्तभेदबुद्धिषु संसारः अपि उपरमते । ता बुद्धयो बहुशाखा बह्व्यः शाखा यासां तां बहुशाखा बहुभेदा इति एतत् । प्रतिशाखा-भेदेन हि अनन्ताः च बुद्धयः, केषाम् अव्यव-सायिनां प्रमाणजनितविवेकबुद्धिरहितानाम् इत्यर्थः ॥ ४१ ॥

हे कुरुनन्दन! इस कल्याण - मार्गमें व्यवसायात्मिका – निश्चय स्वभाववाली बुद्धि एक ही है, यानी यथार्थ प्रमाणजनित होनेके कारण अन्य विपरीत बुद्धियोंके शाखाभेदोंकी बाधक है । जो इतर ( दूसरी ) बुद्धियाँ हैं, जिनके शाखा-भेदके विस्तारसे संसार अनन्त, अपार और अनुपरत होता है अर्थात् निरन्तर अत्यन्त विस्तृत होता है, उन अनन्त भेदोंवाली बुद्धियोंका, प्रमाणजनित विवेक-बुद्धिके बलसे, अन्त हो जानेपर संसारका भी अन्त हो जाता है । परंतु जो अव्यवसायी हैं, जो प्रमाणजनित विवेक-बुद्धिसे रहित हैं उनकी वे बुद्धियाँ बहुत शाखा अर्थात् बहुत भेदोंवाली और प्रति - शाखाभेदसे अनन्त होती हैं ॥ ४१ ॥

येषां व्यवसायात्मिका बुद्धिः नास्ति ते - | जिनमें निश्चयात्मिका बुद्धि नहीं है वे-यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥

याम् इमां वक्ष्यमाणां पुष्पितां पुष्पितवृक्ष इव इस आगे कही जानेवाली, पुष्पित वृक्षों- जैसी शोभमानां श्रूयमाणरमणीयां वाचं वाक्यलक्षणां शोभित - सुननेमें ही रमणीय जिस वाणीको कहा प्रवदन्ति । करते हैं ।

पृष्ठ 58

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 58 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५८ * श्रीमद्भगवद्गीता * के, अविपश्चितः अल्पमेधसः अविवेकिन इत्यर्थः । वेदवादरता बह्वर्थवादफलसाधन-प्रकाशकेषु वेदवाक्येषु रताः । हे पार्थ न अन्यत् स्वर्गप्राप्त्यादिफल-साधनेभ्यः कर्मभ्यः अस्ति इति एवं वादिनो वदनशीलाः ॥ ४२ ॥

ते च- | कामात्मानः स्वर्गपरा कौन कहा करते हैं? अज्ञानी अर्थात् अल्पबुद्धिवाले अविवेकी, जो कि बहुत अर्थवाद और फलसाधनोंको प्रकाश करनेवाले वेदवाक्योंमें रत हैं । तथा हे पार्थ! जो ऐसे भी कहनेवाले हैं कि स्वर्ग-प्राप्ति आदि फलके साधनरूप कर्मोंसे अतिरिक्त अन्य कुछ है ही नहीं ॥ ४२ ॥

तथा वे—

जन्मकर्मफलप्रदाम् ।

क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ ४३ ॥

कामात्मानः कामस्वभावाः कामपरा इत्यर्थः । स्वर्गपराः स्वर्गः परः पुरुषार्थो येषां ते स्वर्गपराः स्वर्गप्रधाना जन्मकर्मफलप्रदां कर्मणः फलं कर्मफलं जन्म एव कर्मफलं जन्मकर्मफलं तत् प्रददाति इति जन्मकर्मफलप्रदा तां वाचं प्रवदन्ति इति अनुषज्यते । क्रियाविशेषबहुलां क्रियाणां विशेषाः क्रियाविशेषाः ते बहुला यस्यां वाचि तां स्वर्गपशुपुत्राद्यर्था यया वाचा बाहुल्येन प्रकाश्यन्ते । भोगैश्वर्यगतिं प्रति भोगः च ऐश्वर्यं च भोगैश्वर्ये तयोः गतिः प्राप्तिः भोगैश्वर्यगतिः तां प्रति साधनभूता ये क्रियाविशेषाः तद्बहुलां तां वाचं प्रवदन्तो मूढाः संसारे परिवर्तन्ते इति अभिप्राय: ॥ ४३ ॥

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां कामात्मा - जिन्होंने भोगकामनाको ही अपना स्वभाव बना लिया है ऐसे भोगपरायण और स्वर्गको प्रधान माननेवाले यानी स्वर्ग ही जिनका परम पुरुषार्थ है ऐसे पुरुष जन्मरूप कर्मफलको देनेवाली ही बातें किया करते हैं । कर्मके फलका नाम ' कर्मफल ' है, जन्मरूप कर्मफल ‘ जन्मकर्मफल ' कहलाता है, उसको देनेवाली वाणी ' जन्मकर्मफलप्रदा ' कही जाती है । ऐसी वाणी कहा करते हैं । इस प्रकार भोग और ऐश्वर्यकी प्राप्तिके लिये जो क्रियाओंके भेद हैं वे जिस वाणीमें बहुत हों अर्थात् स्वर्ग, पशु, पुत्र आदि अनेक पदार्थ जिस वाणीद्वारा अधिकतासे बतलाये जाते हों, ऐसी बहुत - से क्रियाभेदोंको बतलानेवाली वाणीको बोलनेवाले वे मूढ़ बारंबार संसार-चक्रमें भ्रमण करते हैं, यह अभिप्राय है ॥ ४३ ॥

तयापहृतचेतसाम् ।

व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ ४४ ॥

तेषां च - भोगैश्वर्यप्रसक्तानां भोगः कर्तव्यम् ऐश्वर्यं च इति भोगैश्वर्ययोः एव प्रणयवतां तदात्मभूतानां तया क्रियाविशेषबहुलया वाचा अपहृतचेतसाम् आच्छादितविवेकप्रज्ञानां व्यवसायात्मिका साङ्ख्ये योगे वा बुद्धिः समाधौ जो भोग और ऐश्वर्यमें आसक्त हैं अर्थात् भोग और ऐश्वर्य ही पुरुषार्थ है ऐसे मानकर उनमें ही जिनका प्रेम हो गया है इस प्रकार जो तद्रूप हो रहे हैं, तथा क्रियाभेदोंको विस्तारपूर्वक बतलानेवाली उस उपर्युक्त वाणीद्वारा जिनका चित्त हर लिया गया है अर्थात् ( जिनकी ) विवेकबुद्धि आच्छादित हो रही है; उनकी समाधिमें सांख्यविषयक या योगविषयक निश्चयात्मिका बुद्धि ( नहीं ठहरती ) ।

पृष्ठ 59

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 59 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ५ ९ समाधीयते अस्मिन् पुरुषोपभोगाय सर्वम् इति | ' पुरुषके भोगके लिये जिसमें सब कुछ स्थापित किया समाधिः अन्तःकरणं बुद्धिः तस्मिन् समाधौ न जाता है, उसका नाम समाधि है । ' इस व्युत्पत्तिके अनुसार समाधि अन्त: करणका नाम है, उसमें बुद्धि नहीं ठहरती विधीयते न भवति इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ अर्थात् उत्पन्न ही नहीं होती ॥ ४४ ॥

य एवं विवेकबुद्धिरहिताः तेषां जो इस प्रकार विवेक - बुद्धिसे रहित हैं, उन कामात्मनाम्- कामपरायण पुरुषोंके—

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।

निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥४५ ॥

त्रैगुण्यविषयाः त्रैगुण्यं संसारो विषयः प्रकाशयितव्यो येषां ते वेदा: त्रैगुण्यविषयाः त्वं तु निस्त्रैगुण्यो भव अर्जुन निष्कामो भव इत्यर्थः । निर्द्वन्द्वः सुखदुःखहेतू सप्रतिपक्षौ पदार्थों द्वन्द्वशब्दवाच्यौ ततो निर्गतो निर्द्वन्द्वो भव । त्वं नित्यसत्त्वस्थः सदा सत्त्वगुणाश्रितो भव । तथा निर्योगक्षेम अनुपात्तस्य उपादानं योग उपात्तस्य रक्षणं क्षेमः, योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिः दुष्करा इति अतो निर्योगक्षेमो भव । आत्मवान् अप्रमत्तः च भव । एष तव उपदेशः स्वधर्मम् अनुतिष्ठतः ॥ ४५ ॥

वेद त्रैगुण्यविषयक हैं अर्थात् तीनों गुणोंके कार्यरूप संसारको ही प्रकाशित करनेवाले हैं । परंतु हे अर्जुन! तू असंसारी हो - निष्कामी हो । तथा निर्द्वन्द्व हो अर्थात् सुख - दुःखके हेतु जो परस्पर विरोधी ( युग्म ) पदार्थ हैं उनका नाम द्वन्द्व है, उनसे रहित हो और नित्य सत्त्वस्थ हो अर्थात् सदा सत्त्वगुणके आश्रित हो । तथा निर्योगक्षेम हो । अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करनेका नाम योग है और प्राप्त वस्तुके रक्षणका नाम क्षेम है, योगक्षेमको प्रधान माननेवालेकी कल्याणमार्गमें प्रवृत्ति होनी अत्यन्त कठिन है, अतः तू योगक्षेमको न चाहनेवाला हो । तथा आत्मवान् हो अर्थात् ( आत्मविषयोंमें ) प्रमादरहित हो । तुझ स्वधर्मानुष्ठानमें लगे हुएके लिये यह उपदेश है ॥ ४५ ॥

सर्वेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यानि अनन्तानि सम्पूर्ण वेदोक्त कर्मोंके जो अनन्त फल हैं, उन फलानि तानि न अपेक्ष्यन्ते चेत् किमर्थं फलोंको यदि कोई न चाहता हो तो वह उन तानि ईश्वराय इति अनुष्ठीयन्ते इति उच्यते कर्मोंका अनुष्ठान ईश्वरके लिये क्यों करे? इसपर

शृणु - कहते हैं, सुन-यावानर्थ उदपाने सर्वतःसम्प्लुतोदके ।

तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६ ॥

पृष्ठ 60

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 60 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६० * श्रीमद्भगवद्गीता * यथा लोके कूपतडागाद्यनेकस्मिन् उदपाने परिच्छिन्नोदके यावान् यावत्परिमाणः स्नानपानादिः अर्थः फलं प्रयोजनं स सर्व अर्थः सर्वतःसम्प्लुतोदके तावान् एव सम्पद्यते तत्र अन्तर्भवति इत्यर्थः । एवं तावान् तावत्परिमाण एव सम्पद्यते सर्वेषु वेदेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यः अर्थो यत् कर्मफलम् । सः अर्थो ब्राह्मणस्य सन्न्यासिनः परमार्थतत्त्वं विजानतो यः अर्थो विज्ञानफलं सर्वतःसम्प्लुतोदकस्थानीयं तस्मिन् तावान् एव सम्पद्यते तत्र एव अन्तर्भवति इत्यर्थः । ' सर्वं तदभिसमेति यत्किञ्च प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद ' ( छा ० ४। १ । ४ ) इति श्रुतेः । ' सर्वं कर्माखिलम् ' इति च वक्ष्यति । तस्मात् प्राग् ज्ञाननिष्ठाधिकारप्राप्तेः कर्मणि अधिकृतेन कूपतडागाद्यर्थस्थानीयम् अपि कर्म कर्तव्यम् ॥ ४६ ॥

जैसे जगत्में कूप, तालाब आदि अनेक छोटे-छोटे जलाशयोंमें जितना स्नानपान आदि प्रयोजन सिद्ध होता है, " वह सब प्रयोजन सब ओरसे परिपूर्ण महान् जलाशयमें उतने ही परिमाणमें ( अनायास ) सिद्ध हो जाता है । अर्थात् उसमें उनका अन्तर्भाव है इसी तरह सम्पूर्ण वेदोंमें यानी वेदोक्त कर्मोंसे जो प्रयोजन सिद्ध होता है अर्थात् जो कुछ उन कर्मोंका फल मिलता है, वह समस्त प्रयोजन परमार्थतत्त्वको जाननेवाले ब्राह्मणका यानी संन्यासीका जो सब ओरसे परिपूर्ण महान् जलाशयस्थानीय विज्ञान आनन्दरूप फल है, उसमें उतने ही परिमाणमें ( अनायास ) सिद्ध हो जाता है । अर्थात् उसमें उसका अन्तर्भाव है । श्रुतिमें भी कहा है कि - ' जिसको वह ( रैक्क ) जानता है उस ( परब्रह्म ) - को जो भी कोई जानता है, वह उन सबके फलको पा जाता है कि जो कुछ प्रजा अच्छा कार्य करती है । ' आगे गीतामें भी कहेंगे कि ' सम्पूर्ण कर्म ज्ञानमें समाप्त हो जाते हैं । ' इत्यादि । सुतरां यद्यपि कूप, तालाब आदि छोटे जलाशयोंकी भाँति कर्म अल्प फल देनेवाले हैं तो भी ज्ञाननिष्ठाका अधिकार मिलनेसे पहले - पहले कर्माधिकारीको कर्म करना चाहिये ॥ ४६ ॥

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते कर्मणि एव अधिकारो न ज्ञाननिष्ठायां ते तव । तत्र च कर्म कुर्वतो मा फलेषु अधिकारः अस्तु कर्मफलतृष्णा मा भूत् कदाचन कस्याञ्चित् अपि अवस्थायाम् इत्यर्थः । यदा कर्मफले तृष्णा ते स्यात् तदा कर्म-फलप्राप्तेः हेतुः स्याः, एवं मा कर्मफलहेतुः भूः । |

फलेषु कदाचन ।

सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ ४७ ॥

तेरा कर्ममें ही अधिकार है, ज्ञाननिष्ठामें नहीं । वहाँ ( कर्ममार्गमें ) कर्म करते हुए तेरा फलमें कभी अधिकार न हो, अर्थात् तुझे किसी भी अवस्थामें कर्मफलकी इच्छा नहीं होनी चाहिये । यदि कर्मफलमें तेरी तृष्णा होगी तो तू कर्मफल-प्राप्तिका कारण होगा । अत: इस प्रकार कर्मफलप्राप्तिका कारण तू मत बन ।