श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 61–70

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 61–70

पृष्ठ 61

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 61 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य यदा हि कर्मफलतृष्णाप्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कर्मफलस्य एव जन्मनो हेतुः भवेत् । यदि कर्मफलं न इष्यते किं कर्मणा दुःखरूपेण इति मा ते तव सङ्गः अस्तु अकर्मणि अकरणे प्रीतिः मा भूत् ॥ ४७ ॥

अध्याय २ * ६१ क्योंकि जब मनुष्य कर्मफलकी कामनासे प्रेरित होकर कर्ममें प्रवृत्त होता है तब वह कर्मफलरूप पुनर्जन्मका हेतु बन ही जाता है । ' यदि कर्मफलकी इच्छा न करें तो दुःखरूप कर्म करनेकी क्या आवश्यकता है? ' इस प्रकार कर्म न करनेमें भी तेरी आसक्ति - प्रीति नहीं होनी चाहिये ॥ ४७ ॥

यदि कर्मफलप्रयुक्तेन न कर्तव्यं कर्म कथं यदि कर्मफलसे प्रेरित होकर कर्म नहीं करने चाहिये तो फिर किस प्रकार करने चाहिये? इसपर तर्हि कर्तव्यम् इति उच्यते- कहते हैं—

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।

सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥४८ ॥

योगस्थः सन् कुरु कर्माणि केवलम् ईश्वरार्थं तत्र अपि ईश्वरो मे तुष्यतु इति सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय! फलतृष्णाशून्येन क्रियमाणे कर्मणि सत्त्व-शुद्धिजा ज्ञानप्राप्तिलक्षणा सिद्धिः तद्विपर्ययजा असिद्धिः तयोः सिद्ध्यसिद्ध्योः अपि समः तुल्यो भूत्वा कुरु कर्माणि । कः असौ योगो यत्रस्थः कुरु इति उक्तम् इदम् एव तत् सिद्ध्यसिद्धयोः समत्वं योग उच्यते ॥ ४८ ॥

हे धनंजय! योगमें स्थित होकर केवल ईश्वरके लिये कर्म कर । उनमें भी ' ईश्वर मुझपर प्रसन्न हों । ' इस आशारूप आसक्तिको भी छोड़कर कर । फलतृष्णारहित पुरुषद्वारा कर्म किये जानेपर अन्त: करणकी शुद्धिसे उत्पन्न होनेवाली ज्ञानप्राप्ति तो सिद्धि है और उससे विपरीत ( ज्ञानप्राप्तिका न होना ) असिद्धि है, ऐसी सिद्धि और असिद्धिमें भी सम होकर अर्थात् दोनोंको तुल्य समझकर कर्म कर । वह कौन - सा योग है, जिसमें स्थित होकर कर्म करनेके लिये कहा है? यही जो सिद्धि और असिद्धिमें समत्व है, इसीको योग कहते हैं ॥४८ ॥

यत् पुनः समत्वबुद्धियुक्तम् ईश्वराराधनार्थं जो समत्वबुद्धिसे ईश्वराराधनार्थ किये जानेवाले कर्म हैं उनकी अपेक्षा ( सकाम कर्म निकृष्ट हैं, यह कर्म एतस्मात् कर्मणः । दिखलाते हैं ) — दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः कृपणाः फलहेतवः ॥ ४ ९ ॥

पृष्ठ 62

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 62 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६२ * श्रीमद्भगवद्गीता * दूरेण अतिविप्रकर्षेण हि अवरं निकृष्टं कर्म फलार्थिना क्रियमाणं बुद्धियोगात् समत्वबुद्धि -युक्तात् कर्मणो जन्ममरणादिहेतुत्वाद् धनञ्जय! यत एवं योगविषयायां बुद्धौ तत्परि-पाकजायां वा साङ्ख्यबुद्धौ शरणम् आश्रयम् अभयप्राप्तिकारणम् अन्विच्छ प्रार्थयस्व परमार्थ -ज्ञानशरणो भव इत्यर्थः । यतः अवरं कर्म कुर्वाणाः कृपणा दीनाः फलहेतवः फलतृष्णाप्रयुक्ताः सन्तः ' यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रेति स कृपण: '

( बृ ० ३। ८ । १० ) इति श्रुतेः ॥ ४ ९ ॥

हे धनंजय! बुद्धियोगकी अपेक्षा, अर्थात् समत्व-बुद्धिसे युक्त होकर किये जानेवाले कर्मोंकी अपेक्षा, कर्मफल चाहनेवाले सकामी मनुष्योंद्वारा किये हुए कर्म, जन्म - मरण आदिके हेतु होनेके कारण अत्यन्त ही निकृष्ट हैं । इसलिये तू योगविषयक बुद्धिमें या उसके परिपाकसे उत्पन्न होनेवाली सांख्यबुद्धिमें, शरण– आश्रय अर्थात् अभयप्राप्तिके हेतुको पानेकी इच्छा कर । अभिप्राय यह कि परमार्थज्ञानकी शरणमें जा । क्योंकि फलतृष्णासे प्रेरित होकर सकाम कर्म करनेवाले कृपण हैं – दीन हैं । श्रुतिमें भी कहा है — ‘ हे गार्गी! जो इस अक्षर ब्रह्मको न जानकर इस लोकसे जाता है वह कृपण है ' ॥ ४ ९ ॥ समत्वबुद्धियुक्तः सन् स्वधर्मम् अनुतिष्ठन् समत्वबुद्धिसे युक्त होकर स्वधर्माचरण करनेवाला यत् फलं प्राप्नोति तत् शृणु– पुरुष, जिस फलको पाता है वह सुन— बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः बुद्धियुक्तः समत्वविषयया बुद्धया युक्तो बुद्धियुक्तो जहाति परित्यजति इह अस्मिन् लोके उभे सुकृतदुष्कृते पुण्यपापे सत्त्वशुद्धि-ज्ञानप्राप्तिद्वारेण यतः, तस्मात् समत्वबुद्धियोगाय युज्यस्व घटस्व । योगो हि कर्मसु कौशलं स्वधर्माख्येषु कर्मसु वर्तमानस्य या सिद्ध्यसिद्धयोः समत्वबुद्धिः ईश्वरार्पितचेतस्तया तत् कौशलं कुशलभावः । तद् हि कौशलं यद् बन्धस्वभावानि अपि

कर्माणि समत्वबुद्ध्या स्वभावाद् निवर्तन्ते ।

तस्मात् समत्वबुद्धियुक्तो भव त्वम् ॥ ५० ॥

कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥

समत्वयोगविषयक बुद्धिसे युक्त हुआ पुरुष, अन्तःकरणकी शुद्धिके और ज्ञानप्राप्तिके द्वारा सुकृत-दुष्कृतको – पुण्य - पाप दोनोंको यहीं त्याग देता है, इसी लोकमें कर्मबन्धनसे मुक्त हो जाता है । इसलिये तू समत्वबुद्धिरूप योगकी प्राप्तिके लिये यत्न कर- चेष्टा कर । क्योंकि योग ही तो कर्मोंमें कुशलता है अर्थात् स्वधर्मरूप कर्ममें लगे हुए पुरुषका जो ईश्वरसमर्पित बुद्धिसे उत्पन्न हुआ, सिद्धि - असिद्धिविषयक समत्वभाव है, वही कुशलता है । यही इसमें कौशल है कि स्वभावसे ही बन्धन करनेवाले जो कर्म हैं वे भी समत्वबुद्धिके प्रभावसे अपने स्वभावको छोड़ देते हैं, अतः तू समत्वबुद्धिसे युक्त हो ॥ ५० ॥

पृष्ठ 63

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 63 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ६३ यस्मात्– | कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं कर्मजं फलं त्यक्त्वा इति व्यवहितेन सम्बन्धः । इष्टानिष्टदेहप्राप्तिः कर्मजं फलं कर्मभ्यो जातं बुद्धियुक्ताः समत्वबुद्धियुक्ता हि यस्मात् फलं त्यक्त्वा परित्यज्य मनीषिणो ज्ञानिनो भूत्वा जन्मबन्धविनिर्मुक्ता जन्म एव बन्धो जन्मबन्धः तेन विनिर्मुक्ता जीवन्त एव जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः सन्तः पदं परमं विष्णोः मोक्षाख्यं गच्छन्ति अनामयं सर्वोपद्रवरहितम् इत्यर्थः । अथवा ' बुद्धियोगाद्धनञ्जय ' इति आरभ्य परमार्थदर्शनलक्षणा एव सर्वतः सम्प्लुतोदक -स्थानीया कर्मयोगजसत्त्वशुद्धिजनिता बुद्धिः दर्शिता साक्षात् सुकृतदुष्कृतप्रहाणादिहेतुत्व-श्रवणात् ॥ ५१ ॥

क्योंकि—

त्यक्त्वा मनीषिणः ।

गच्छन्त्यनामयम् ॥५१ ॥

' कर्मजम् ' इस पदका ' फलं त्यक्त्वा ' इस अगले पदसे सम्बन्ध है । कर्मोंसे उत्पन्न होनेवाली जो इष्टानिष्टदेहप्राप्ति है वही कर्मज फल कहलाता है, समत्वबुद्धियुक्त पुरुष, उस कर्मफलको छोड़कर मनीषी अर्थात् ज्ञानी होकर जीवित अवस्थामें ही जन्मबन्धनसे निर्मुक्त होकर अर्थात् जन्म नामके बन्धनसे छूटकर विष्णुके मोक्ष नामक अनामय - सर्वोपद्रवरहित परमपदको पा लेते हैं । अथवा ( यों समझो कि ) ' बुद्धियोगाद्धनञ्जय ' इस

श्लोकसे लेकर ( यहाँतक बुद्धि शब्दसे ) कर्मयोगजनित

सत्त्वशुद्धिसे उत्पन्न हुई जो सर्वतः संप्लुतोदकस्थानीय परमार्थज्ञानरूपा बुद्धि है वही दिखलायी गयी है; क्योंकि ( यहाँ ) यह बुद्धि पुण्य - पापके नाशमें साक्षात् हेतुरूपसे वर्णित है ॥ ५१ ॥

योगानुष्ठानजनितसत्त्वशुद्धिजा बुद्धिः कदा योगानुष्ठानजनित सत्त्वशुद्धिसे उत्पन्न हुई बुद्धि कब प्राप्यते इति उच्यते- प्राप्त होती है? इसपर कहते हैं—

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।

तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥५२ ॥

यदा यस्मिन्काले ते तव मोहकलिलं मोहात्मकम् अविवेकरूपं कालुष्यं येन आत्मानात्मविवेकबोधं कलुषीकृत्य विषयं प्रति अन्तःकरणं प्रवर्तते तत् तव बुद्धिः व्यतितरिष्यति व्यतिक्रमिष्यति शुद्धिभावं आपत्स्यते इत्यर्थः । तदा तस्मिन्काले गन्तासि प्राप्स्यसि निर्वेदं वैराग्यं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च तदा श्रोतव्यं श्रुतं च निष्फलं प्रतिपद्यते इति अभिप्राय: ॥ ५२ ॥ ।

जब तेरी बुद्धि मोहकलिलको अर्थात् जिसके द्वारा आत्मानात्मके विवेकविज्ञानको कलुषित करके अन्त: करण विषयोंमें प्रवृत्त किया जाता है उस मोहात्मक अविवेककालिमाको उल्लङ्घन कर जायगी अर्थात् जब तेरी बुद्धि बिलकुल शुद्ध हो जायगी । तब उस समय तू सुननेयोग्यसे और सुने हुए से वैराग्यको प्राप्त हो जायगा । अर्थात् तब तेरे लिये सुनने-योग्य और सुने हुए ( सब विषय ) निष्फल हो जायँगे, यह अभिप्राय है ॥ ५२ ॥

पृष्ठ 64

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 64 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६४ * श्रीमद्भगवद्गीता * मोहकलिलात्ययद्वारेण लब्धात्मविवेकज- यदि तू पूछे कि मोहरूप मलिनतासे पार होकर प्रज्ञः कदा कर्मयोगजं फलं परमार्थयोगम् आत्मविवेकजन्य बुद्धिको प्राप्त हुआ मैं, कर्मयोगके फलरूप परमार्थयोगको ( ज्ञानको ) कब पाऊँगा? अवाप्स्यामि इति चेत् तत् शृणु- तो सुन–

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।

समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥५३ ॥

श्रुतिविप्रतिपन्ना अनेकसाध्यसाधन-सम्बन्धप्रकाशनश्रुतिभिः श्रवणैः विप्रतिपन्ना नानाप्रतिपन्ना श्रुतिविप्रतिपन्ना विक्षिप्ता सती ते तव बुद्धिः यदा यस्मिन्काले स्थास्यति स्थिरीभूता भविष्यति निश्चला विक्षेपचलनवर्जिता सती समाधौ समाधीयते चित्तम् अस्मिन् इति समाधिः आत्मा तस्मिन् आत्मनि इति एतत् । अचला तत्रापि विकल्पवर्जिता इति एतत् । बुद्धिः अन्तःकरणम्, तदा तस्मिन्काले योगम् अवाप्स्यसि विवेकप्रज्ञां समाधिं प्राप्स्यसि ॥ ५३ ॥

अनेक साध्य, साधन और उनका सम्बन्ध बतलानेवाली श्रुतियोंसे विप्रतिपन्न अर्थात् नाना भावोंको प्राप्त हुई - विक्षिप्त हुई तेरी बुद्धि जब समाधिमें यानी जिसमें चित्तका समाधान किया जाय वह समाधि है, इस व्युत्पत्तिसे आत्माका नाम समाधि है, उसमें अचल और दृढ़ दृढ़ स्थिर हो जायगी यानी विक्षेपरूप चलनसे और विकल्पसे रहित होकर स्थिर हो जायगी । तब तू योगको प्राप्त होगा अर्थात् विवेकजनित बुद्धिरूप समाधिनिष्ठाको पावेगा ॥ ५३ ॥

प्रश्नबीजं प्रतिलभ्य अर्जुन उवाच प्रश्नके कारणको पाकर, समाधिप्रज्ञाको प्राप्त हुए लब्धसमाधिप्रज्ञस्य लक्षणबुभुत्सया- पुरुषके लक्षण जाननेकी इच्छासे अर्जुन बोला-स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ ५४ ॥

स्थिता प्रतिष्ठिता अहम् अस्मि परं ब्रह्म इति प्रज्ञा यस्य स स्थितप्रज्ञः तस्य का भाषा किं भाषणं वचनं कथम् असौ परैः भाष्यते समाधिस्थस्य समाधौ स्थितस्य केशव । स्थितधीः स्थितप्रज्ञः स्वयं वा किं प्रभाषेत । किम् आसीत व्रजेत किम् । आसनं व्रजनं वा तस्य कथम् इत्यर्थः । स्थितप्रज्ञस्य लक्षणम् अनेन श्लोकेन पृच्छति ॥ ५४ ॥

जिसकी बुद्धि इस प्रकार प्रतिष्ठित हो गयी है कि ' मैं परब्रह्म परमात्मा ही हूँ ', वह स्थितप्रज्ञ है । हे केशव! ऐसे समाधिमें स्थित हुए स्थितप्रज्ञ पुरुषकी क्या भाषा होती है? यानी वह अन्य पुरुषोंद्वारा किस प्रकार— किन लक्षणोंसे बतलाया जाता है? तथा वह स्थितप्रज्ञ पुरुष स्वयं किस तरह बोलता है? कैसे बैठता है? और कैसे चलता है? अर्थात् उसका बैठना, चलना किस तरहका होता है? इस प्रकार इस श्लोक अर्जुन स्थितप्रज्ञ पुरुषके लक्षण पूछता है ॥ ५४ ॥

पृष्ठ 65

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 65 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ६५ यो हि आदित एव सन्न्यस्य कर्माणि ज्ञानयोगनिष्ठायां प्रवृत्तो यः च कर्मयोगेन तयोः स्थितप्रज्ञस्य ' प्रजहाति ' इति आरभ्य अध्याय -परिसमाप्तिपर्यन्तं स्थितप्रज्ञलक्षणं साधनं च उपदिश्यते । सर्वत्र एव हि अध्यात्मशास्त्रे कृतार्थलक्षणानि यानि तानि एव साधनानि उपदिश्यन्ते यत्नसाध्यत्वात् । यानि यत्नसाध्यानि साधनानि लक्षणानि च भवन्ति तानि । श्रीभगवानुवाच -जो पहलेसे ही कर्मोंको त्यागकर ज्ञाननिष्ठामें स्थित है और जो कर्मयोगसे ( ज्ञाननिष्ठाको प्राप्त हुआ है ) उन दोनों प्रकारके स्थितप्रज्ञोंके लक्षण और साधन ' प्रजहाति ' इत्यादि श्लोकसे लेकर अध्यायकी समाप्तिपर्यन्त कहे जाते हैं । अध्यात्मशास्त्रमें सभी जगह कृतार्थ पुरुषके जो लक्षण होते हैं, वे ही यत्नद्वारा साध्य होनेके कारण ( दूसरोंके लिये ) साधनरूपसे उपदेश किये जाते हैं । जो यत्नसाध्य साधन होते हैं वे ही ( सिद्ध पुरुषके स्वाभाविक ) लक्षण होते हैं । श्रीभगवान् बोले— प्रजहाति यदा यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः प्रजहाति प्रकर्षेण जहाति परित्यजति यदा यस्मिन्काले सर्वान् समस्तान् कामान् इच्छाभेदान् । हे पार्थ मनोगतान् मनसि प्रविष्टान् हृदि प्रविष्टान् । सर्वकामपरित्यागे तुष्टिकारणाभावात् शरीरधारणनिमित्तशेषे च सति उन्मत्तप्रमत्तस्य इव प्रवृत्तिः प्राप्ता इति अत उच्यते-आत्मनि एव प्रत्यगात्मस्वरूपे एव आत्मना स्वेन एव बाह्यलाभनिरपेक्षः तुष्टः परमार्थ-दर्शनामृतरसलाभेन अन्यस्माद् अलम्प्रत्ययवान् स्थितप्रज्ञः स्थिता प्रतिष्ठिता आत्मानात्म-विवेकजा प्रज्ञा यस्य स स्थितप्रज्ञो विद्वान् तदा उच्यते । त्यक्तपुत्रवित्तलोकैषणः सन्न्यासी आत्माराम आत्मक्रीडः स्थितप्रज्ञ इत्यर्थः ॥ ५५ ॥

स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥

हे पार्थ! जब मनुष्य मनमें स्थित – हृदयमें प्रविष्ट सम्पूर्ण कामनाओंको — सारे इच्छा - भेदोंको भली प्रकार त्याग देता है — छोड़ देता है । सारी कामनाओंका त्याग कर देनेपर तुष्टि कारणोंका अभाव हो जाता है और शरीरधारणका हेतु जो प्रारब्ध है, उसका अभाव होता नहीं, अतः शरीर-स्थितिके लिये उस मनुष्यकी उन्मत्त - पूरे पागलके सदृश प्रवृत्ति होगी, ऐसी शङ्का प्राप्त होनेपर कहते हैं-तब वह अपने अन्तरात्मस्वरूपमें ही किसी बाह्य लाभकी अपेक्षा न रखकर अपने - आप संतुष्ट रहनेवाला अर्थात् परमार्थदर्शनरूप अमृतरसलाभसे तृप्त, अन्य सब अनात्मपदार्थोंसे अलंबुद्धिवाला तृष्णारहित पुरुष स्थितप्रज्ञ कहलाता है अर्थात् जिसकी आत्म - अनात्मके विवेकसे उत्पन्न हुई बुद्धि स्थित हो गयी है, वह स्थितप्रज्ञ यानी ज्ञानी कहा जाता है अभिप्राय यह कि पुत्र, धन और लोककी समस्त तृष्णाओंको त्याग देनेवाला संन्यासी ही आत्माराम, आत्मक्रीड और स्थितप्रज्ञ है ॥ ५५ ॥

पृष्ठ 66

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 66 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६६ * श्रीमद्भगवद्गीता * किं च- तथा— दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः दुःखेषु आध्यात्मिकादिषु प्राप्तेषु न उद्विग्नं न प्रक्षुभितं दुःखप्राप्तौ मनो यस्य सः अयम् अनुद्विग्नमनाः । तथा सुखेषु प्राप्तेषु विगता स्पृहा तृष्णा यस्य न अग्निः इव इन्धनाद्याधाने सुखानि अनुविवर्धते स विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधो रागः च भयं च क्रोधः च वीता विगता यस्मात् स वीतरागभयक्रोधः, स्थितधीः स्थितप्रज्ञो मुनिः सन्न्यासी तदा उच्यते ॥ ५६ ॥

किं च-स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५६ ॥

आध्यात्मिक आदि तीनों प्रकारके दुःखोंके प्राप्त होनेमें जिसका मन उद्विग्न नहीं होता अर्थात् क्षुभित नहीं होता उसे ‘ अनुद्विग्नमना ' कहते हैं । तथा सुखोंकी प्राप्तिमें जिसकी स्पृहा - तृष्णा नष्ट हो गयी है अर्थात् ईंधन डालनेसे जैसे अग्नि बढ़ती है वैसे ही सुखके साथ - साथ जिसकी लालसा नहीं बढ़ती वह ' विगतस्पृह ' कहलाता है । एवं आसक्ति, भय और क्रोध जिसके नष्ट हो गये हैं, वह ' वीतरागभयक्रोध ' कहलाता है, ऐसे गुणोंसे युक्त जब कोई हो जाता है तब वह स्थितधी यानी स्थितप्रज्ञ और मुनि यानी संन्यासी कहलाता है ॥५६ ॥

तथा—

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।

नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥

यो मुनिः सर्वत्र देहजीवितादिषु अपि अनभिस्नेहः अभिस्नेहवाजतः तत्तत्प्राप्य शुभाशुभं तत् तत् शुभम् अशुभं वा लब्ध्वा न अभिनन्दति न द्वेष्टि शुभं प्राप्य न तुष्यति न हृष्यति अशुभं च प्राप्य न द्वेष्टि इत्यर्थः । तस्य एवं हर्षविषादवर्जितस्य विवेकजा प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति ॥ ५७ ॥

किं च- | जो मुनि सर्वत्र अर्थात् शरीर, जीवन आदितकमें भी स्नेहसे रहित हो चुका है तथा उन - उन शुभ या अशुभको पाकर न प्रसन्न होता है और न द्वेष ही करता है अर्थात् शुभको पाकर प्रसन्न नहीं होता और अशुभको पाकर उससे द्वेष नहीं करता । जो इस प्रकार हर्ष - विषादसे रहित हो चुका है उसकी विवेकजनित बुद्धि प्रतिष्ठित होती है ॥ ५७ ॥

तथा— यदा संहरते संहरते चायं चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य यदा संहरते सम्यग् उपसंहरते च अयं । ज्ञाननिष्ठायां प्रवृत्तो यतिः कूर्मः अङ्गानि इव सर्वशो यथा कूर्मो भयात् स्वानि अङ्गानि उपसंहरति सर्वत एवं ज्ञाननिष्ठ इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वविषयेभ्य उपसंहरते । तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता इति उक्तार्थं वाक्यम् ॥ ५८ ॥

प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥

जब यह ज्ञाननिष्ठामें स्थित हुआ संन्यासी कछुएके अङ्गोंकी भाँति अर्थात् जैसे कछुआ भयके कारण सब ओरसे अपने अङ्गोंको संकुचित कर लेता है, उसी तरह सम्पूर्ण विषयोंसे सब ओरसे इन्द्रियोंको खींच लेता है- — भलीभाँति रोक लेता है तब उसकी बुद्धि प्रतिष्ठित होती है । इस वाक्यका अर्थ पहले कहा हुआ है ॥ ५८ ॥

पृष्ठ 67

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 67 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ६७ तत्र विषयान् अनाहरत आतुरस्य अपि विषयोंको ग्रहण न करनेवाले रोगी मनुष्यकी भी इन्द्रियाणि निवर्तन्ते कूर्माङ्गानि इव संह्रियते, न इन्द्रियाँ तो विषयोंसे हट जाती हैं, यानी कछुएके अङ्गोंकी भाँति संकुचित हो जाती हैं, परंतु विषयसम्बन्धी राग तु तद्विषयो रागः, स कथं संह्रियते इति ( आसक्ति ) नष्ट नहीं होता । उसका नाश कैसे होता उच्यते- है? सो कहते हैं— विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं यद्यपि विषयोपलक्षितानि विषयशब्दवाच्यानि इन्द्रियाणि अथ वा विषया एव निराहारस्य अनाह्रियमाणविषयस्य कष्टे तपसि स्थितस्य मूर्खस्य अपि विनिवर्तन्ते देहिनो देहवतः, रसवर्जं रसो रागो विषयेषु यः तं वर्जयित्वा । रसशब्दो रागे प्रसिद्धः ' स्वरसेन प्रवृत्तो रसिको रसज्ञः ' इत्यादिदर्शनात् । सः अपि रसो रञ्जनरूपः सूक्ष्मः अस्य यतेः परं परमार्थतत्त्वं ब्रह्म दृष्ट्वा उपलभ्य अहम् एव तद् इति वर्तमानस्य निवर्तते निर्बीजं विषयविज्ञानं सम्पद्यते इत्यर्थः । न असति सम्यग्दर्शने रसस्य उच्छेदः, तस्मात् सम्यग्दर्शनात्मिकायाः प्रज्ञायाः स्थैर्यं कर्तव्यम् इति अभिप्राय: ॥ ५ ९ ॥ दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५ ९ ॥ यद्यपि विषयोंको ग्रहण न करनेवाले, कष्टकर तपमें स्थित, देहाभिमानी अज्ञानी पुरुषकी भी विषय - शब्दवाच्य इन्द्रियाँ अथवा केवल शब्दादि विषय तो निवृत्त हो जाते हैं; परंतु उन विषयोंमें रहनेवाला जो रस अर्थात् आसक्ति है उसको छोड़कर निवृत्त होते हैं अर्थात् उनमें रहनेवाली आसक्ति निवृत्त नहीं होती । रस शब्द राग ( आसक्ति ) - का वाचक प्रसिद्ध है, क्योंकि ' स्वरसेन प्रवृत्तो रसिको रसज्ञः ' इत्यादि वाक्य देखे जाते हैं वह रागात्मक सूक्ष्म आसक्ति भी इस यतिकी परमार्थतत्त्वरूप ब्रह्मका प्रत्यक्ष दर्शन होनेपर निवृत्त हो जाती है, अर्थात् ' मैं ही वह ब्रह्म हूँ ' इस प्रकारका भाव दृढ़ हो जानेपर उसका विषय - विज्ञान निर्बीज हो जाता है । अभिप्राय यह कि यथार्थ ज्ञान हुए बिना रागका मूलोच्छेद नहीं होता, अतः यथार्थ ज्ञानरूप बुद्धिकी स्थिरता कर लेनी चाहिये ॥ ५ ९ ॥ सम्यग्दर्शनलक्षणप्रज्ञास्थैर्यं चिकीर्षता आदौ यथार्थ ज्ञानरूप बुद्धिकी स्थिरता चाहनेवाले पुरुषोंको पहले इन्द्रियोंको अपने वशमें कर लेना इन्द्रियाणि स्ववशे स्थापयितव्यानि यस्मात् चाहिये; क्योंकि उनको वशमें न करनेसे दोष तदनवस्थापने दोषम् आह— बतलाते हैं—

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥६० ॥

पृष्ठ 68

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 68 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६८ * श्रीमद्भगवद्गीता * यततः प्रयत्नं कुर्वतः अपि हि यस्मात् कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितो मेधाविनः अपि इति व्यवहितेन सम्बन्धः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि प्रमथनशीलानि विषयाभिमुखं हि पुरुषं विक्षोभयन्ति आकुलीकुर्वन्ति । आकुलीकृत्य च हरन्ति प्रसभं प्रसह्य प्रकाशम् एव पश्यतो विवेकविज्ञानयुक्तं मनः ॥ ६० ॥

हे कौन्तेय! जिससे कि प्रयत्न करनेवाले विचारशील— बुद्धिमान् पुरुषकी भी प्रमथनशील इन्द्रियाँ, उस विषयाभिमुख हुए पुरुषको क्षुब्ध कर देती हैं— व्याकुल कर देती हैं और व्याकुल करके, ( उस ) केवल प्रकाशको ही देखनेवाले विद्वान्‌के विवेकविज्ञान - युक्त मनको ( भी ) बलात् विचलित कर देती हैं ॥ ६० ॥

यतः तस्मात्— जब कि यह बात है, इसलिये—

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।

वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥

तानि सर्वाणि संयम्य संयमनं वशीकरणं कृत्वा युक्तः समाहितः सन् आसीत मत्परः अहं वासुदेवः सर्वप्रत्यगात्मा परो यस्य स मत्परो न अन्यः अहं तस्माद् इति आसीत इत्यर्थः । एवम् आसीनस्य यतेः वशे हि यस्य इन्द्रियाणि वर्तन्ते अभ्यासबलात् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥

उन सब इन्द्रियोंको रोककर यानी वशमें करके और युक्त – समाहितचित्त हो मेरे परायण होकर बैठना चाहिये । अर्थात् सबका अन्तरात्मारूप मैं वासुदेव ही जिसका सबसे पर हूँ, वह मत्पर है, अर्थात् मैं उस परमात्मासे भिन्न नहीं हूँ । इस प्रकार मुझसे अपनेको अभिन्न माननेवाला होकर बैठना चाहिये । क्योंकि इस प्रकार बैठनेवाले जिस यतिकी इन्द्रियाँ अभ्यास - बलसे ( उसके ) वशमें हैं उसकी प्रज्ञा प्रतिष्ठित है ॥ ६१ ॥

अथ इदानीं पराभविष्यतः सर्वानर्थमूलम् इतना कहनेके उपरान्त अब यह पतनाभिमुख इदम् उच्यते— पुरुषके समस्त अनर्थोंका कारण बतलाया जाता है- -ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥

ध्यायतः चिन्तयतो विषयान् शब्दादिविषय- विषयोंका ध्यान — चिन्तन करनेवाले पुरुषकी अर्थात् विशेषान् आलोचयतः पुंसः पुरुषस्य सङ्ग शब्दादि विषयोंके भेदोंकी बारंबार आलोचना करनेवाले आसक्तिः प्रीतिः तेषु विषयेषु पुरुषकी उन विषयोंमें आसक्ति - प्रीति उत्पन्न हो उपजायते । सङ्गात् जाती है । आसक्तिसे कामना – तृष्णा उत्पन्न होती है प्रीतेः सञ्जायते समुत्पद्यते कामः तृष्णा । कामात् कामसे अर्थात् किसी भी कारणवश विच्छिन्न हुई कुतश्चित् प्रतिहतात् क्रोध: अभिजायते ॥ ६२ ॥ इच्छासे क्रोध उत्पन्न होता है ॥ ६२ ॥

पृष्ठ 69

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 69 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय २ * ६ ९

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।

स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६३ ॥

क्रोधाद् भवति सम्मोहः अविवेकः कार्या-कार्यविषयः । क्रुद्धो हि सम्मूढः सन् गुरुम् अपि आक्रोशति । सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः शास्त्राचार्योपदेशा-हितसंस्कारजनितायाः स्मृतेः स्याद् विभ्रमो भ्रंशः स्मृत्युत्पत्तिनिमित्तप्राप्तौ अनुत्पत्तिः । ततः स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धेः नाशः । कार्या-कार्यविषयविवेकायोग्यता अन्तःकरणस्य बुद्धेः नाश उच्यते । बुद्धिनाशात् प्रणश्यति । तावद् एव हि पुरुषो यावद् अन्तःकरणं तदीयं कार्याकार्यविषय-विवेकयोग्यं तदयोग्यत्वे नष्ट एव पुरुषो भवति । अतः तस्य अन्तःकरणस्य बुद्धेः नाशात् प्रणश्यति पुरुषार्थायोग्यो भवति इत्यर्थः ॥ ६३ ॥ ।

सर्वानर्थस्य मूलम् उक्तं विषयाभिध्यानम् अथ इदानीं मोक्षकारणम् इदम् उच्यते— रागद्वेषवियुक्तैस्तु आत्मवश्यैर्विधेयात्मा रागद्वेषवियुक्तैः रागश्च द्वेषश्च रागद्वेषौ । तत्पुरःसरा हि इन्द्रियाणां प्रवृत्तिः स्वाभाविकी । तत्र यो मुमुक्षुः भवति स ताभ्यां वियुक्तैः श्रोत्रादिभिः इन्द्रियैः विषयान् अवर्जनीयान् चरन् उपलभमान आत्मवश्यैः आत्मनो वश्यानि वशीभूतानि तै: आत्मवश्यैः विधेयात्मा इच्छातो विधेय आत्मा

अन्तःकरणं यस्य सः अयं प्रसादम् अधिगच्छति ।

प्रसादः प्रसन्नता स्वास्थ्यम् ॥ ६४ ॥

क्रोधसे संमोह अर्थात् कर्तव्य - अकर्तव्यविषयक अविवेक उत्पन्न होता है, क्योंकि क्रोधी मनुष्य मोहित होकर गुरुको ( बड़ेको ) भी गाली दे दिया करता है । मोहसे स्मृतिका विभ्रम होता है अर्थात् शास्त्र और आचार्यद्वारा सुने हुए उपदेशके संस्कारोंसे जो स्मृति उत्पन्न होती है उसके प्रकट होनेका निमित्त प्राप्त होनेपर वह प्रकट नहीं होती । इस प्रकार स्मृतिविभ्रम होनेसे बुद्धिका नाश हो जाता है । अन्तःकरणमें कार्य - अकार्यविषयक विवेचनकी योग्यताका न रहना, बुद्धिका नाश कहा जाता है । बुद्धिका नाश होनेसे ( यह मनुष्य ) नष्ट हो जाता है, क्योंकि वह तबतक ही मनुष्य है जबतक उसका अन्त: करण कार्य - अकार्यके विवेचनमें समर्थ है, ऐसी योग्यता न रहनेपर मनुष्य नष्टप्राय ( मनुष्यतासे हीन ) हो जाता है । अतः उस अन्तःकरणकी ( विवेक - शक्तिरूप ) बुद्धिका नाश होनेसे पुरुषका नाश हो जाता है । इस कथनका यह अभिप्राय है कि वह पुरुषार्थके अयोग्य हो जाता है ॥ ६३ ॥

विषयोंके चिन्तनको सब अनर्थोंका मूल बतलाया गया । अब यह मोक्षका साधन बतलाया जाता है—

विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।

प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥

आसक्ति और द्वेषको राग - द्वेष कहते हैं, इन दोनोंको लेकर ही इन्द्रियोंकी स्वाभाविक प्रवृत्ति हुआ करती है । परंतु जो मुमुक्षु होता है वह स्वाधीन अन्तःकरणवाला अर्थात् जिसका अन्तःकरण इच्छानुसार वशमें है, ऐसा पुरुष राग - द्वेषसे रहित और अपने वशमें की हुई श्रोत्रादि इन्द्रियोंद्वारा अनिवार्य विषयोंको ग्रहण करता हुआ प्रसादको प्राप्त होता है । प्रसन्नता और स्वास्थ्यको प्रसाद कहते हैं ॥ ६४ ॥

पृष्ठ 70

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 70 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७० * श्रीमद्भगवद्गीता * प्रसादे सति किं स्यात्, इति उच्यते- । प्रसन्नता होनेसे क्या होता है? सो कहते हैं—

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।

प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ ६५ ॥

प्रसादे सर्वदुःखानाम् आध्यात्मिकादीनां हानि: विनाशः अस्य यतेः उपजायते । किं च प्रसन्नचेतसः स्वस्थान्तःकरणस्य हि यस्माद् आशु शीघ्रं बुद्धिः पर्यवतिष्ठते आकाशम् इव परि समन्ताद् अवतिष्ठते आत्मस्वरूपेण एव निश्चलीभवति इत्यर्थः । एवं प्रसन्नचेतसः अवस्थितबुद्धेः कृतकृत्यता यतः तस्माद् रागद्वेषवियुक्तैः इन्द्रियैः शास्त्रा-विरुद्धेषु अवर्जनीयेषु युक्तः समाचरेद् इति वाक्यार्थः ॥ ६५ ॥

प्रसन्नता प्राप्त होनेपर इस यतिके आध्यात्मिकादि तीनों प्रकारके समस्त दुःखोंका नाश हो जाता है । क्योंकि ( उस ) प्रसन्नचित्तवालेकी अर्थात् स्वस्थ अन्तःकरणवाले पुरुषकी बुद्धि शीघ्र ही सब ओरसे आकाशकी भाँति स्थिर हो जाती है - केवल आत्मरूपसे निश्चल हो जाती है । इस वाक्यका अभिप्राय यह है कि इस प्रकार प्रसन्नचित्त और स्थिरबुद्धिवाले पुरुषको कृतकृत्यता मिलती है, इसलिये साधक पुरुषको चाहिये कि राग - द्वेषसे रहित की हुई इन्द्रियोंद्वारा शास्त्रके अविरोधी अनिवार्य विषयोंका सेवन करे ॥ ६५ ॥

सा इयं प्रसन्नता स्तूयते— | उस प्रसन्नताकी स्तुति की जाती है-नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६६ ॥

न अस्ति न विद्यते न भवति इत्यर्थः, बुद्धिः आत्मस्वरूपविषया अयुक्तस्य असमाहितान्तः-करणस्य । न च अस्ति अयुक्तस्य भावना आत्मज्ञानाभिनिवेशः । तथा न च अस्ति अभावयत आत्मज्ञानाभि-निवेशम् अकुर्वतः शान्तिः उपशमः । अशान्तस्य कुतः सुखम्, इन्द्रियाणां हि विषयसेवातृष्णातो निवृत्तिः या तत् सुखम्, न विषयविषया तृष्णा, दुःखम् एव हि सा । न तृष्णायां सत्यां सुखस्य गन्धमात्रम् अपि उपपद्यते इत्यर्थः ॥ ६६ ॥

अयुक्त पुरुषमें अर्थात् जिसका अन्तःकरण समाहित नहीं है, ऐसे पुरुषमें आत्मस्वरूपविषयक बुद्धि नहीं होती अर्थात् नहीं रहती और उस अयुक्त पुरुषमें भावना अर्थात् आत्मज्ञानमें प्रगाढ प्रवेश -अतिशय प्रीति भी नहीं होती । तथा भावना न करनेवालेको अर्थात् आत्मज्ञानके साधनमें प्रीतिपूर्वक संलग्न न होनेवालेको शान्ति अर्थात् उपशमता भी नहीं मिलती । शान्तिरहित पुरुषको भला सुख कहाँ? क्योंकि विषय - सेवनसम्बन्धी तृष्णासे जो इन्द्रियोंका निवृत्त होना है, वही सुख है, विषय - सम्बन्धी तृष्णा कदापि सुख नहीं है, वह तो दु: ख ही है । अभिप्राय यह कि तृष्णाके रहते हुए तो सुखकी गन्धमात्र भी नहीं मिलती ॥ ६६ ॥