श्रीगणेशाय नमः।

लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 271–280

लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 271–280

पृष्ठ 271

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 271 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६४ ] वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान

तथापि भर्तृरहिता दीना नारी भवेदिह ।

पाहि मां तत आर्येन्द्र परिभूता भविष्यति ॥ ३८

पिता माता च पुत्राश्च पौत्राः श्वशुर एव च ।

एते न बान्धवाः स्त्रीणां भर्ता बन्धुः परा गतिः ॥ ३ ९ ।

आत्मनो यद्धि कथितमप्यर्धमिति पण्डितैः ।

तदप्यत्र मृषा ह्यासीद् गतः शक्तिरहं स्थिता ॥ ४०

अहो ममात्र काठिन्यं मनसो मुनिपुङ्गव ।

पतिं प्राणसमं त्यक्त्वा स्थिता यत्र क्षणं यतः ॥ ४१

वसिष्ठाश्वत्थमाश्रित्य ह्यमृता तु यथा लता ।

निर्मूलाप्यमृता भर्त्रा त्यक्ता दीना स्थिताप्यहम् ॥ ४२

स्नुषावाक्यं निशम्यैव वसिष्ठो भार्यया सह ।

तदा चक्रे मतिं धीमान् यातुं स्वाश्रममाश्रमी ॥ ४३

कृच्छ्रात्सभार्यो भगवान् वसिष्ठः स्वाश्रमं क्षणात् ।

अदृश्यन्त्या च पुण्यात्मा संविवेश स चिन्तयन् ॥४४

सा गर्भं पालयामास कथञ्चिन्मुनिपुङ्गवाः ।

कुलसन्धारणार्थाय शक्तिपत्नी पतिव्रता ॥ ४५

ततः सासूत तनयं दशमे मासि सुप्रभम् ।

शक्तिपत्नी यथा शक्तिं शक्तिमन्तमरुन्धती ॥ ४६

असूत सादितिर्विष्णुं यथा स्वाहा गुहं सुतम् ।

अग्निं यथारणिः पत्नी शक्तेः साक्षात्पराशरम् ॥ ४७

यदा तदा शक्तिसूनुरवतीर्णो महीतले ।

शक्तिस्त्यक्त्वा तदा दुःखं पितॄणां समतां ययौ ॥ ४८

भ्रातृभिः सह पुण्यात्मा आदित्यैरिव भास्करः ।

रराज पितृलोकस्थो वासिष्ठो मुनिपुङ्गवाः ॥ ४ ९

तथा महर्षि पराशरकी कथा २६ ९ । ब्रह्मपुत्र! हे जगद्गुरो! इस दुःखसे मेरी रक्षा कीजिये । पतिरहित स्त्री इस लोकमें दीन तथा असहाय होती है, अतः हे आर्येन्द्र! मेरी रक्षा कीजिये । पिता, माता, पुत्र, पौत्र, श्वशुर - ये स्त्रियोंके बन्धु नहीं होते हैं; अर्थात् ये सब उसका सदाके लिये सम्पूर्ण हितसम्पादन करनेमें समर्थ नहीं होते, केवल पति ही उनका बन्धु तथा परम गति होता है ॥ ३५ –३ ९ ॥ विद्वानोंने जो कहा है कि पत्नी पतिका आधा अंग होती है, वह भी इसमें मिथ्या हो गया; [ मेरे पति ] शक्ति तो चले गये, किन्तु मैं [ जीवित ] रह गयी । हे मुनिश्रेष्ठ! मेरे मनकी यह कठोरता है, जो प्राणतुल्य [ अपने ] पतिको छोड़कर मैं क्षणभरके लिये भी जीवित हूँ । हे वसिष्ठ! जैसे पीपल वृक्षपर चढ़ी हुई लता जड़को काट देनेपर भी जीवित रहती है, वैसे ही अपने पतिसे परित्यक्त हुई मैं भी दीन होकर जीवित हूँ ॥ ४०-४२ ॥ तब पुत्रवधूका वचन सुनकर गृहस्थाश्रमवाले बुद्धिमान् वसिष्ठने [ अपनी ] भार्याके साथ अपने आश्रमको जानेका विचार किया । चिन्ता करते हुए उन भगवान् वसिष्ठने बड़े कष्टसे अपनी भार्या तथा [ पुत्रवधू ] अदृश्यन्तीके साथ क्षणभरमें अपने आश्रममें प्रवेश किया ॥ ४३-४४ ॥ हे श्रेष्ठ मुनियो! उस पतिव्रता शक्तिभार्याने [ अपनी ] वंशपरम्पराको सुरक्षित रखनेके लिये किसी प्रकार [ अपने ] गर्भकी रक्षा की । तदनन्तर दसवें महीनेमें उस शक्तिपत्नीने अत्यन्त तेजस्वी पुत्रको जन्म दिया, जैसे अरुन्धतीने शक्तिशाली शक्तिको जन्म दिया था । उस शक्तिपत्नीने साक्षात् पराशरको उसी तरह जन्म दिया, जैसे अदितिने विष्णुको, स्वाहाने गुहको और अरणिने अग्निको पुत्ररूपमें जन्म दिया था॥४५–४७ ॥ जब शक्तिके पुत्र पृथ्वीतलपर अवतार लिया, तब शक्तिने दुःख त्यागकर पितरोंकी समताको प्राप्त किया । हे श्रेष्ठ मुनियो! वे पुण्यात्मा वसिष्ठपुत्र [ शक्ति ] पितृलोकमें स्थित होकर [ अपने ] भाइयोंके साथ उसी प्रकार सुशोभित हुए, जैसे सूर्य आदित्योंके । साथ सुशोभित होते हैं ॥ ४८-४९ ॥

पृष्ठ 272

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 272 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७० श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग

जगुस्तदा च पितरो ननृतुश्च पितामहाः ।

प्रपितामहाश्च विप्रेन्द्रा ह्यवतीर्णे पराशरे ॥ ५०

ये ब्रह्मवादिनो भूमौ ननृतुर्दिवि देवताः ।

पुष्कराद्याश्च ससृजुः पुष्पवर्षं च खेचराः ॥ ५१

पुरेषु राक्षसानां च प्रणादं विषमं द्विजाः ।

आश्रमस्थाश्च मुनयः समूहुर्हर्षसन्ततिम् ॥ ५२

अवतीर्णो यथा ह्यण्डाद्भानुः सोऽपि पराशरः ।

अदृश्यन्त्याश्चतुर्वक्त्रो मेघजालाद्दिवाकरः ॥ ५३

सुखं च दुःखमभवददृश्यन्त्यास्तथा द्विजाः ।

दृष्ट्वा पुत्रं पतिं स्मृत्वा अरुन्धत्या मुनेस्तथा ॥ ५४

दृष्ट्वा च तनयं बाला पराशरमतिद्युतिम् ।

ललाप विह्वला बाला सन्नकण्ठी पपात च ॥ ५५

सा पराशरमहो महामतिं देवदानवगणैश्च पूजितम् । जातमात्रमनघं शुचिस्मिता बुध्य साश्रुनयना ललाप च ॥५६ ठ कुत्रचिद् गतः पश्य पुत्रमनघं तवात्मजम् । त्यज्य दीनवदनां वनान्तरे पुत्रदर्शनपरामिमां प्रभो ॥ ५७

शक्ते स्वं च सुतं पश्य भ्रातृभिः सह षण्मुखम् ।

यथा महेश्वरोऽपश्यत्सगणो हृषिताननः ॥ ५८

अथ तस्यास्तदालापं वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।

श्रुत्वा स्नुषामुवाचेदं मा रोदीरिति दुःखितः ॥ ५ ९

आज्ञया तस्य सा शोकं वसिष्ठस्य कुलाङ्गना ।

त्यक्त्वा ह्यपालयद् बालं बाला बालमृगेक्षणा ॥ ६०

दृष्ट्वा तामबलां प्राह मङ्गलाभरणैर्विना ।

आसीनामाकुलां साध्वीं बाष्पपर्याकुलेक्षणाम् ॥ ६१ ।

हे विप्रेन्द्रो! पराशरके अवतार लेनेपर उस समय सभी पितामह प्रपितामह आदि पितृगण नाचने तथा गाने लगे । जो ब्रह्मवादी लोग थे, वे पृथ्वीपर एवं देवता लोग स्वर्गमें नृत्य करने लगे । पुष्कर आदि मेघोंने जलकी तथा अन्य आकाशचारियोंने पुष्पोंकी वर्षा की । [ उस समय ] राक्षसोंके नगरोंमें गृध्रादि अमंगल ध्वनि करने लगे और आश्रममें स्थित मुनियोंने अपार हर्ष मनाया ॥ ५०-५२ ॥ जैसे अण्डसे चतुरानन ( ब्रह्मा ) और मेघसमूहोंसे सूर्य प्रकट होते हैं, उसी प्रकार वे पराशर भी अदृश्यन्तीसे अवतरित हुए । हे द्विजो! पुत्रको देखकर तथा पतिका स्मरण करके अदृश्यन्तीको सुख तथा दुःख दोनों ही हुआ और अरुन्धती तथा मुनि [ वसिष्ठ ] -को भी सुख - दुःख हुआ । अत्यधिक कान्तिवाले पुत्र पराशरको देखकर विह्वल तथा रुँधे कण्ठवाली वह बाला विलाप करने लगी और [ भूमिपर ] गिर पड़ी ॥ ५३ - ५५ ॥ पवित्र मुसकानवाली वह [ अदृश्यन्ती ] उत्पन्न हुए उस पराशरको महाबुद्धिमान्, देवताओं तथा दानवोंसे पूजित और निष्पाप जानकर आँखोंमें आँसू भरकर विलाप करने लगी- ' हे वसिष्ठसुत [ शक्ति ]! हे प्रभो! पुत्र - दर्शनकी इच्छावाली इस दीनवदनाको तथा अपने पुत्रको वनके बीचमें छोड़कर आप कहाँ चले गये? अपने निष्पाप पुत्रका दर्शन कीजिये । हे शक्ते! आप भाइयोंके साथ अपने पुत्रको देखिये, जैसे महेश्वरने प्रसन्नमुख होकर [ अपने ] गणोंके साथ षण्मुख ( कार्तिकेय ) - को देखा था'॥५६–५८ ॥ तत्पश्चात् उसके विलापको सुनकर मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठने दुःखित होकर [ अपनी ] पुत्रवधूसे यह वचन कहा - ' मत रोओ ' ॥ ५ ९ ॥ तब बालमृगके समान नेत्रोंवाली वह कुलीन बाला वसिष्ठकी आज्ञासे शोक त्याग करके [ उस ] बालकका पालन करने लगी ॥ ६० ॥

तदनन्तर आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंवाली तथा व्याकुल उस साध्वी अबलाको आभूषणोंसे रहित होकर बैठी देखकर पराशर यह कहने लगे ॥६१ ॥

पृष्ठ 273

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 273 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६४ ] वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान 955555555555555 शाक्तेय उवाच अम्ब मङ्गलविभूषणैर्विना देहयष्टिरनघे न शोभते । वक्तुमर्हसि तवाद्य कारणं चन्द्रबिम्बरहितेव शर्वरी ॥ ६२

मातर्मातः कथं त्यक्त्वा मङ्गलाभरणानि वै ।

आसीना भर्तृहीनेव वक्तुमर्हसि शोभने ॥ ६३

अदृश्यन्ती तदा वाक्यं श्रुत्वा तस्य सुतस्य सा ।

न किञ्चिदब्रवीत्पुत्रं शुभं वा यदि वेतरत् ॥ ६४

अदृश्यन्तीं पुनः प्राह शाक्तेयो भगवान् मम ।

मातः कुत्र महातेजाः पिता वद वदेति ताम् ॥ ६५

श्रुत्वा रुरोद सा वाक्यं पुत्रस्यातीव विह्वला ।

भक्षितो रक्षसा तातस्तवेति निपपात च ॥ ६६

श्रुत्वा वसिष्ठोऽपि पपात भूमौ पौत्रस्य वाक्यं स रुदन् दयालुः । अरुन्धती चाश्रमवासिनस्तदा मुनेर्वसिष्ठस्य मुनीश्वराश्च ॥ ६७

भक्षितो रक्षसा मातुः पिता तव मुखादिति ।

श्रुत्वा पराशरो धीमान् प्राह चास्त्राविलेक्षणः ॥ ६८

पराशर उवाच

अभ्यर्च्य देवदेवेशं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।

क्षणेन मातः पितरं दर्शयामीति मे मतिः ॥ ६ ९

सा निशम्य वचनं तदा शुभं सस्मिता तनयमाह विस्मिता । तथ्यमेतदिति तं निरीक्ष्य सा पुत्र पुत्र भवमर्चयेति च ॥ ७०

ज्ञात्वा शक्तिसुतस्यास्य सङ्कल्पं मुनिपुङ्गवः ।

वसिष्ठो भगवान् प्राह पौत्रं धीमान् घृणानिधिः ॥ ७१

स्थाने पौत्र मुनिश्रेष्ठ सङ्कल्पस्तव सुव्रत ।

तथापि शृणु लोकस्य क्षयं कर्तुं न चार्हसि ॥ ७२

राक्षसानामभावाय कुरु सर्वेश्वरार्चनम् ।

त्रैलोक्यं शृणु शाक्तेय अपराध्यति किं तव ॥ ७३

तथा महर्षि पराशरकी कथा २७१ शाक्तेय ( शक्तिपुत्र पराशर ) बोले - हे अम्ब! हे अनघे! जैसे चन्द्रमण्डलसे रहित रात्रि सुशोभित नहीं होती है, वैसे ही आपका यह शरीर मंगल आभूषणोंके बिना सुशोभित नहीं हो रहा है; कृपा करके आज इसका कारण बताइये । हे मातः! हे मातः! मंगल आभरणोंका त्याग करके पतिविहीनाकी भाँति आप क्यों बैठी हुई हैं? हे शोभने! कृपा करके बताइये॥६२-६३ ॥ तब उस पुत्रकी बात सुनकर उस अदृश्यन्तीने पुत्रसे अच्छा अथवा बुरा कुछ भी नहीं कहा ॥६४ ॥

भगवान् शाक्तेय ( पराशर ) - ने उस अदृश्यन्तीसे पुन: कहा - ' हे मातः! मेरे महातेजस्वी पिता कहाँ हैं; इसे बताइये, बताइये ' ॥ ६५ ॥

तब पुत्रका वचन सुनकर अत्यधिक व्याकुल होकर वह रोने लगी । ' हे तात! राक्षसने तुम्हारे पिताका भक्षण कर लिया ' – ऐसा कहकर वह [ भूमिपर ] गिर पड़ी ॥ ६६ ॥

तब पौत्रकी बात सुनकर दयालु वसिष्ठ भी रोते । हुए भूमिपर गिर पड़े । मुनि वसिष्ठके आश्रममें रहनेवाले श्रेष्ठ मुनिगण तथा अरुन्धती – ये सब भी गिर पड़े ॥ ६७ ॥

' तुम्हारे पिताको राक्षस खा गया ' - माताके मुखसे ऐसा सुनकर अश्रुपूर्ण नेत्रवाले बुद्धिमान् पराशर कहने लगे ॥ ६८ ॥

पराशर बोले - हे मातः! देवदेवेश्वर [ शिव ] -की पूजा करके तथा चराचरसहित तीनों लोकोंको दग्ध करके मैं क्षणभरमें पिताका दर्शन कराता हूँ - ऐसा मेरा विचार है ॥६ ९ ॥ तब इस शुभ वचनको सुनकर वह आश्चर्यचकित हो गयी; उसकी ओर देखकर मुसकराकर उसने पुत्रसे कहा — हे पुत्र! हे पुत्र! यह सत्य है; तुम शिवकी पूजा करो ॥ ७० ॥

तदनन्तर इस शक्तिपुत्र [ पराशर ] -के संकल्पको जानकर दयानिधि, बुद्धिमान् तथा मुनियोंमें श्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठने पौत्रसे कहा- हे पौत्र! हे मुनिश्रेष्ठ! हे सुव्रत!! सुनो; तुम्हारा संकल्प उचित है, फिर भी तुम [ सम्पूर्ण ] । लोकका विनाश मत करो । तुम राक्षसोंके नाशके लिये

पृष्ठ 274

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 274 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७२ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग

ततस्तस्य वसिष्ठस्य नियोगाच्छक्तिनन्दनः ।

राक्षसानामभावाय मतिं चक्रे महामतिः ॥ ७४

अदृश्यन्तीं वसिष्ठं च प्रणम्यारुन्धतीं ततः ।

कृत्वैकलिङ्गं क्षणिकं पांसुना मुनिसन्निधौ ॥ ७५

सम्पूज्य शिवसूक्तेन त्र्यम्बकेन शुभेन च ।

जप्त्वा त्वरितरुद्रं च शिवसङ्कल्पमेव च ॥ ७६

नीलरुद्रं च शाक्तेयस्तथा रुद्रं च शोभनम् ।

वामीयं पवमानं च पञ्चब्रह्म तथैव च ॥ ७७

होतारं लिङ्गसूक्तं च अथर्वशिर एव च ।

अष्टाङ्गमर्घ्यं रुद्राय दत्त्वाभ्यर्च्य यथाविधि ॥ ७८

पराशर उवाच भगवन् रक्षसा रुद्र भक्षितो रुधिरेण वै 1 पिता मम महातेजा भ्रातृभिः सह शङ्कर ॥ ७ ९

द्रष्टुमिच्छामि भगवन् पितरं भ्रातृभिः सह ।

एवं विज्ञापयँल्लिङ्गं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥ ८०

हा रुद्र रुद्र रुद्रेति रुरोद निपपात च ।

तं दृष्ट्वा भगवान् रुद्रो देवीमाह च शङ्करः ॥ ८१

पश्य बालं महाभागे बाष्पपर्याकुलेक्षणम् ।

ममनुस्मरणे युक्तं मदाराधनतत्परम् ॥ ८२

सा च दृष्ट्वा महादेवी पराशरमनिन्दिता ।

दुःखात्संक्लिन्नसर्वाङ्गमस्त्राकुलविलोचनम् ॥ ८३

लिङ्गार्चनविधौ सक्तं हर रुद्रेति वादिनम् ।

प्राह भर्तारमीशानं शङ्करं जगतामुमा ॥ ८४

ईप्सितं यच्छ सकलं प्रसीद परमेश्वर ।

निशम्य वचनं तस्याः शङ्करः परमेश्वरः ॥ ८५

भार्यामार्यामुमां प्राह ततो हालाहलाशनः ।

रक्षाम्येनं द्विजं बालं फुल्लेन्दीवरलोचनम् ॥८६

|

ददामि दृष्टिं मद्रूपदर्शनक्षम एष वै ।

एवमुक्त्वा गणैर्दिव्यैर्भगवान्नीललोहितः ॥ ८७ ।

सर्वेश्वरका अर्चन करो । हे शक्तिपुत्र! सुनो, त्रैलोक्यने तुम्हारे प्रति क्या अपराध किया है? ॥ ७१–७३ ॥ उसके बाद उन वसिष्ठकी आज्ञासे महाबुद्धिमान् शक्तिपुत्रने राक्षसोंके विनाशके लिये निश्चय किया । अदृश्यन्ती, वसिष्ठ तथा अरुन्धतीको प्रणाम करनेके अनन्तर मुनिके समीप मिट्टीका एक ( पार्थिवेश्वर ) क्षणिक लिङ्ग बनाकर शुभ शिवसूक्त तथा त्र्यम्बकमन्त्रसे विधिवत् पूजन करके त्वरितरुद्र, शिवसंकल्पसूक्त, नीलरुद्र, उत्तम रुद्र, वामीय, पवमान, पंचब्रह्म ( सद्योजातादि पाँच मन्त्र ), होतृसूक्त, लिङ्गसूक्त तथा अथर्वशीर्ष - इन मन्त्रोंका जप करके [ भगवान् ] रुद्रको अष्टांग अर्घ्य प्रदान करके | यथाविधि अभ्यर्चनकर वे शाक्तेय ( पराशर ) प्रार्थना करने लगे ॥ ७४ - ७८ ॥ पराशर बोले — ' हे भगवन्! हे रुद्र! हे शंकर! राक्षस रुधिरने भाइयोंसहित मेरे महातेजस्वी पिताका भक्षण कर लिया । हे भगवन्! मैं अपने पिताको उनके भाइयों सहित देखना चाहता हूँ । ' इस प्रकार प्रार्थना करते हुए उस लिङ्गको बार - बार प्रणामकर ' हा रुद्र! रुद्र! रुद्र! ’ — यह कहते हुए वे रोने लगे और गिर पड़े ॥ ७ ९ -८०१ / २ ॥ तब उन्हें देखकर कल्याणकारी भगवान् रुद्रने देवी [ पार्वती ] -से कहा- हे महाभागे! अश्रुसे भरे हुए नेत्रोंवाले, मेरे स्मरणमें लगे हुए तथा मेरी आराधनामें तत्पर [ इस ] बालकको देखो ॥ ८१-८२ ॥ तब निष्कलंक उन महादेवी उमाने दुःखसे दुर्बल अंगोंवाले, अश्रुपूरित नेत्रोंवाले, लिङ्गार्चनके कर्ममें संलग्न तथा ' हे हर! हे रुद्र ' – ऐसा उच्चारण करनेवाले पराशरको देखकर सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी अपने पति शंकरसे कहा — हे परमेश्वर! आप प्रसन्न हो जाइये और इसे सम्पूर्ण अभीष्ट वर प्रदान कीजिये ॥ ८३-८४२ ॥ तदनन्तर उनका वचन सुनकर विषपान करनेवाले परमेश्वर शंकरने [ अपनी ] भार्या साध्वी उमासे कहा— मैं खिले हुए कमलके समान नेत्रवाले इस ब्राह्मण बालककी रक्षा करूँगा । मैं इसे [ दिव्य ] दृष्टि दे रहा हूँ; [ जिससे ] यह मेरे रूपका दर्शन करनेमें समर्थ होगा ॥ ८५-८६१ / २ ॥

पृष्ठ 275

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 275 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६४ ] वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान

ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैः संवृतः परमेश्वरः ।

ददौ च दर्शनं तस्मै मुनिपुत्राय धीमते ॥ ८८

सोऽपि दृष्ट्वा महादेवमानन्दास्त्राविलेक्षणः ।

निपपात च हृष्टात्मा पादयोस्तस्य सादरम् ॥ ८ ९

पुनर्भवान्याः पादौ च नन्दिनश्च महात्मनः ।

सफलं जीवितं मेऽद्य ब्रह्माद्यांस्तांस्तदाह सः ॥ ९ ०

रक्षार्थमागतस्त्वद्य मम बालेन्दुभूषणः ।

कोन्यः समो मया लोके देवो वा दानवोऽपि वा ॥ ९ १

अथ तस्मिन् क्षणादेव ददर्श दिवि संस्थितम् ।

पितरं भ्रातृभिः सार्धं शाक्तेयस्तु पराशरः ॥ ९ २

सूर्यमण्डलसङ्काशे विमाने विश्वतोमुखे ।

भ्रातृभिः सहितं दृष्ट्वा ननाम च जहर्ष च ॥ ९ ३

तदा वृषध्वजो देवः सभार्यः सगणेश्वरः ।

वसिष्ठपुत्रं प्राहेदं पुत्रदर्शनतत्परम् ॥ ९ ४

श्रीदेव उवाच

शक्ते पश्य सुतं बालमानन्दास्त्राविलेक्षणम् ।

अदृश्यन्तीं च विप्रेन्द्र वसिष्ठं पितरं तव ॥ ९ ५

अरुन्धतीं महाभागां कल्याणीं देवतोपमाम् ।

मातरं पितरं चोभौ नमस्कुरु महामते ॥ ९ ६

तदा हरं प्रणम्याशु देवदेवमुमां तथा ।

वसिष्ठं च तदा श्रेष्ठं शक्तिर्वै शङ्कराज्ञया ॥ ९ ७

मातरं च महाभागां कल्याणीं पतिदेवताम् ।

अरुन्धतीं जगन्नाथनियोगात्प्राह शक्तिमान् ॥ ९ ८

वासिष्ठ उवाच

भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र पराशर महाद्युते ।

रक्षितोऽहं त्वया तात गर्भस्थेन महात्मना ॥ ९९

अणिमादिगुणैश्वर्यं मया वत्स पराशर ।

लब्धमद्याननं दृष्टं तव बाल ममाज्ञया ॥ १००

तथा महर्षि पराशरकी कथा २७३ ऐसा कहकर [ अपने ] दिव्य गणों तथा ब्रह्मा, इन्द्र, विष्णु, रुद्र आदिसे घिरे हुए भगवान् नीललोहित परमेश्वरने उन बुद्धिमान् मुनिपुत्र [ पराशर ] - को दर्शन दिया ॥ ८७-८८ ॥ महादेवजीको देखकर आनन्दके अश्रुसे भरे हुए | नेत्रोंवाले वे [ पराशर ] भी प्रसन्नचित्त होकर आदरपूर्वक उनके चरणोंपर गिर पड़े और पुनः भवानी [ पार्वती ] और महात्मा नन्दीके चरणोंपर गिर पड़े । तत्पश्चात् उन्होंने उन ब्रह्मा आदिसे कहा- ' मेरा जीवन आज सफल हो गया । बाल चन्द्रमाके आभूषणवाले [ साक्षात् शिवजी ] मेरी रक्षाके लिये आज उपस्थित हुए हैं; अतः देवता अथवा दानव - दूसरा कौन इस लोकमें मेरे समान [ भाग्यशाली ] है ' ॥ ८ ९ - ९ १ ॥ तदनन्तर शक्तिपुत्र पराशरने उसी क्षण [ अपने ] पिताको भाइयोंसहित अन्तरिक्षमें खड़े देखा । सूर्यमण्डलके समान [ तेजवाले ] तथा सभी ओर मुखवाले विमानमें [ अपने ] भाइयोंसहित पिताको देखकर उन्होंने प्रणाम किया और वे बहुत हर्षित हुए॥९ २ - ९ ३ ॥ तब अपनी भार्या तथा गणेश्वरोंसहित विराजमान भगवान् वृषभध्वज ( शिव ) पुत्रको देखनेमें तत्पर वसिष्ठ - पुत्र [ शक्ति ] - से यह कहने लगे ॥ ९ ४ ॥ श्रीदेव बोले- हे शक्ते! हे विप्रेन्द्र! आनन्दके आँसुओंसे सिक्त नेत्रोंवाले अपने पुत्र इस बालकको और अदृश्यन्ती, अपने पिता वसिष्ठ, महाभाग्यशालिनी-कल्याणमयी तथा देवतातुल्य [ माता ] अरुन्धतीको देखो । हे महामते! [ अपने ] माता तथा पिता — इन दोनोंको नमस्कार करो ॥ ९ ५ - ९ ६ ॥ तदनन्तर शंकरजीकी आज्ञासे देवदेव हरको, उमाको, श्रेष्ठ वसिष्ठको तथा अपने पतिको देवता महाभाग्यवती कल्याणी माता अरुन्धतीको करके शक्तिमान् शक्तिने [ पुनः ] जगन्नाथ आज्ञा पाकर कहा ॥ ९ ७ - ९ ८ ॥ वासिष्ठ ( शक्ति ) बोले- हे वत्स! विप्रेन्द्र! हे पराशर! हे महाद्युते! हे तात! । रहते हुए तुम महात्माने मेरी रक्षा की । माननेवाली शीघ्र प्रणाम [ शिव ] -की हे वत्स! हे गर्भमें स्थित हे वत्स! हे

पृष्ठ 276

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 276 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७४ अदृश्यन्तीं महाभागां रक्ष वत्स महामते अरुन्धतीं च पितरं वसिष्ठं मम सर्वदा अन्वयः सकलो वत्स मम सन्तारितस्त्वया पुत्रेण लोकान् जयतीत्युक्तं सद्भिः सदैव हि

ईप्सितं वरयेशानं जगतां प्रभवं प्रभुम् ।

गमिष्याम्यभिवन्द्येशं भ्रातृभिः सह शङ्करम् ॥

एवं पुत्रमुपामन्त्र्य प्रणम्य च महेश्वरम् । निरीक्ष्य भार्यां सदसि जगाम पितरं वशी

गतं दृष्ट्वाथ पितरं तदाभ्यर्यैव शङ्करम् ।

तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः शाक्तेयः शशिभूषणम् ॥

ततस्तुष्टो महादेवो मन्मथान्धकमर्दनः ।

अनुगृह्याथ शाक्तेयं तत्रैवान्तरधीयत ॥

गते महेश्वरे साम्बे प्रणम्य च महेश्वरम् ।

ददाह राक्षसानां तु कुलं मन्त्रेण मन्त्रवित् ॥

तदाह पौत्रं धर्मज्ञो वसिष्ठो मुनिभिर्वृतः ।

अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि ॥

राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस्ते विहितं तथा ।

मूढानामेव भवति क्रोधो बुद्धिमतां न हि ॥

हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान् ।

सञ्चितस्यातिमहता वत्स क्लेशेन मानवैः ॥

यशसस्तपसश्चैव क्रोधो नाशकरः स्मृतः ।

अलं हि राक्षसैर्दग्धैर्दीनैरनपराधिभिः ॥

सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः ।

एवं वसिष्ठवाक्येन शाक्तेयो मुनिपुङ्गवः ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । पराशर! हे बाल! मैंने अणिमा आदि सिद्धियों तथा ॥ १०१ ऐश्वर्यको प्राप्त कर लिया, जो कि तुम्हारे मुखका आज मुझे दर्शन हुआ । हे वत्स! हे महामते! अब तुम मेरी । आज्ञासे महाभाग्यशालिनी अदृश्यन्ती, [ माता ] अरुन्धती ॥ १०२ तथा मेरे पिता वसिष्ठकी सर्वदा रक्षा करते रहो । है वत्स! तुमने मेरे समस्त कुलका उद्धार कर दिया; सज्जनोंने सदा यही कहा है कि [ मनुष्य अपने ] पुत्रके १०३ । द्वारा [ सभी ] लोकोंको जीत लेता है । अब तुम जगत्को उत्पन्न करनेवाले प्रभु महेश्वरसे अभीष्ट वर माँगो और मैं अब भगवान् शंकरको प्रणाम करके भाइयोंके साथ ॥ १०४ जाऊँगा ॥ ९९ - १०३ ॥ इस प्रकार पुत्रको परामर्श देकर महेश्वर तथा पिता वसिष्ठको प्रणाम करके सभामें [ अपनी ] भार्याकी १०५ ओर देखकर वे जितेन्द्रिय शक्ति चले गये ॥ १०४ ॥

तत्पश्चात् पिताको गया हुआ देखकर वे शक्तिपुत्र [ पराशर ] चन्द्रभूषण शंकरकी पूजा करके प्रिय शब्दोंद्वारा १०६ [ उनकी ] स्तुति करने लगे ॥ १०५ ॥

तदनन्तर कामदेव तथा अन्धकका नाश करनेवाले महादेव प्रसन्न हो गये और शक्तिपुत्र पराशरपर अनुग्रह १०७ करके वहींपर अन्तर्धान हो गये ॥१०६ ॥

तब पार्वतीसहित महेश्वरके चले जानेपर मन्त्रवेत्ता पराशर महेश्वरको प्रणाम करके मन्त्रके द्वारा राक्षसों के १०८ कुलको जलाने लगे ॥ १०७ ॥

उस समय मुनियोंसे घिरे हुए धर्मज्ञ वसिष्ठने पौत्र [ पराशर ] -से कहा— ' हे तात! ऐसा महाकोप मत करो; १० ९ । इस क्रोधका त्याग करो । राक्षसोंने अपराध नहीं किया है; तुम्हारे पिताके लिये वैसा ही विहित था । मूर्खोको ही क्रोध होता है; बुद्धिमानोंको नहीं । हे तात! कौन किसे ११० मारता है; मनुष्य तो अपने किये हुएका फल भोगता है । हे वत्स! क्रोध मनुष्योंके द्वारा अत्यधिक कष्टसे अर्जित किये गये यश तथा तपका नाश करनेवाला कहा गया १११ है । अत: तुम दीन तथा निरपराध राक्षसोंको मत जलाओ और अपने इस यज्ञको बन्द करो; सज्जन लोग तो क्षमाशील होते हैं'॥१०८–१११२ ॥ ११२ इस प्रकार वसिष्ठकी आज्ञासे तथा उनके वचनोंकी

पृष्ठ 277

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 277 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं

उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात् ।

ततः प्रीतश्च भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥ ११३

सम्प्राप्तश्च तदा सत्रं पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः ।

वसिष्ठेन तु दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः ॥ ११४

पराशरमुवाचेदं प्रणिपत्य स्थितं मुनिः ।

महति यद्वाक्याद् गुरोरद्याश्रिता क्षमा ॥ ११५

त्वया तस्मात्समस्तानि भवाञ्छास्त्राणि वेत्स्यति ।

सन्ततेर्मम न च्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः ॥ ११६

त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम् ।

पुराणसंहिताकर्ता भवान् वत्स भविष्यति ॥ ११७

देवतापरमार्थं च यथावद्वेत्स्यते भवान् ।

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा कर्मणस्तेऽमला मतिः ॥ ११८

मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति ।

ततश्च प्राह भगवान् वसिष्ठो वदतां वरः ॥ ११ ९

पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति ।

अथ तस्य पुलस्त्यस्य वसिष्ठस्य च धीमतः ॥ १२०

प्रसादाद्वैष्णवं चक्रे पुराणं वै पराशरः ।

षट्प्रकारं समस्तार्थसाधकं ज्ञानसञ्चयम् ॥ १२१

षट्साहस्रमितं सर्वं वेदार्थेन च संयुतम् ।

चतुर्थं हि पुराणानां संहितासु सुशोभनम् ॥ १२२

एष वः कथितः सर्वो वासिष्ठानां समासतः ।

प्रभवः शक्तिसूनोश्च प्रभावो मुनिपुङ्गवाः ॥ १२३

शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्त्रनाम २७५ गरिमाके कारण मुनिश्रेष्ठ पराशरने शीघ्र ही यज्ञको बन्द कर दिया । तब मुनिश्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठ प्रसन्न हो गये ॥ ११२-११३ ॥ उसी समय ब्रह्माके पुत्र [ ऋषि ] पुलस्त्य यज्ञमें आये । वसिष्ठने उन्हें अर्घ्य प्रदान किया तथा आसन देकर बैठाया; तत्पश्चात् प्रणाम करके [ सम्मुख ] खड़े पराशरसे मुनि [ पुलस्त्य ] -ने कहा — ' तुमने गुरुकी आज्ञासे आज महान् वैरमें क्षमाको आश्रित किया है, अत: तुम सभी शास्त्रोंको जान जाओगे और कुपित होनेपर भी तुमने मेरे वंशका नाश नहीं किया, अतः हे महाभाग! मैं तुम्हें अन्य महान् वर भी प्रदान करता हूँ - हे वत्स! तुम पुराणसंहिताके कर्ता होओगे और देवताओंके परम रहस्यको वास्तविकरूपमें जानोगे । हे वत्स! | मेरी कृपासे प्रवृत्ति तथा निवृत्तिके कर्मोंसे तुम्हारी बुद्धि विशुद्ध एवं सन्देहरहित होगी ' ॥ ११४ - ११८ १ / २ ॥ तदनन्तर वक्ताओंमें श्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठने कहा-' [ हे वत्स! ] ऋषि पुलस्त्यने तुम्हारे लिये जो कुछ कहा है, यह सब होकर रहेगा । ' तब उन पुलस्त्य तथा बुद्धिमान् वसिष्ठकी कृपासे पराशरने विष्णुपुराणकी रचना की । यह छः अंशोंवाला, सभी कामनाओंको सिद्ध करनेवाला, ज्ञानका भण्डार, छः हजार श्लोकोंसे युक्त, वेदार्थसे समन्वित, पुराण-संहिताओंमें चतुर्थ तथा परम सुन्दर है ॥ ११ ९ –१२२ ॥ श्रेष्ठ मुनियो! मैंने आपलोगोंसे संक्षेपमें वसिष्ठके पुत्रोंकी उत्पत्ति तथा शक्तिपुत्र [ पराशर ] के सम्पूर्ण । प्रभावका वर्णन कर दिया ॥१२३ ॥

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' वासिष्ठकथन ' नामक चौंसठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६४ ॥

पैंसठवाँ अध्याय सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्रनाम * ऋषय ऊचुः

आदित्यवंशं सोमस्य वंशं वंशविदां वर ।

वक्तुमर्हसि चास्माकं सङ्क्षेपाद्रोमहर्षण ॥ १

सूत उवाच

अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपाद् द्विजाः ।

तस्यादित्यस्य चैवासीद्भार्यात्रयमथापरम् ॥ २

संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां वदामि वः ।

संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् ॥ ३

यहाँ जो रुद्रसहस्रनामस्तोत्र दिया है, वह महाभारतके अनुशासन उसका विस्तृत माहात्म्य भी पूर्वमें वर्णित है । ऋषिगण बोले- हे वंशविदोंमें श्रेष्ठ! हे रोमहर्षण! आप संक्षेपमें सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशके विषयमें हमलोगोंको बतानेकी कृपा करें ॥१ ॥

सूतजी बोले- हे द्विजो! अदितिने कश्यपसे आदित्य नामक पुत्रको उत्पन्न किया । उस आदित्यकी ज्येष्ठ भार्याके अतिरिक्त तीन और भार्याएँ थीं । वे संज्ञा, | राज्ञी, प्रभा तथा छाया थीं- मैं उनके पुत्रोंके विषयमें पर्व अ ० १७ के अन्तर्गत आये शिवसहस्रनामस्तोत्र से साम्य रखता है, वहाँ

पृष्ठ 278

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 278 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७६

यमं च यमुनाञ्चैव राज्ञी रेवतमेव च ।

प्रभा प्रभातमादित्याच्छायां संज्ञाप्यकल्पयत् ॥

छाया च तस्मात्सुषुवे सावर्णिं भास्कराद् द्विजाः ।

ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यथाक्रमम् ॥

छाया स्वपुत्राभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा ।

पूर्वौ मनुर्न चक्षाम यमस्तु क्रोधमूर्च्छितः ॥

सन्ताडयामास रुषा पादमुद्यम्य दक्षिणम् ।

यमेन ताडिता सा तु छाया वै दुःखिताभवत् ॥

छायाशापात्पदं चैकं यमस्य क्लिन्नमुत्तमम् ।

पूयशोणितसम्पूर्णं कृमीणां निचयान्वितम् ॥

सोऽपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः ।

आराधयन् महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम् ॥

भवप्रसादादागत्य लोकपालत्वमुत्तमम् ।

पितॄणामाधिपत्यं तु शापमोक्षं तथैव च ॥

लब्धवान् देवदेवस्य प्रभावाच्छूलपाणिनः ।

असहन्ती पुरा भानोस्तेजोमयमनिन्दिता ॥

रूपं त्वाष्ट्री स्वदेहात्तु छायाख्यां सा त्वकल्पयत् ।

वडवारूपमास्थाय तपस्तेपे तु सुव्रता ॥

कालात्प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः ।

वडवामगमत्संज्ञामश्वरूपेण भास्करः ॥

वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात् ।

सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ ॥

लिखितो भास्करः पश्चात्संज्ञा पित्रा महात्मना ।

विष्णोश्चक्रं तु यद् घोरं मण्डलाद्भास्करस्य तु ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । आप लोगोंको बताता हूँ । त्वष्टाकी पुत्री संज्ञाने सूर्यसे ४ श्रेष्ठ मनुको उत्पन्न किया । राज्ञीने यम, यमुना तथा । रेवतको जन्म दिया । प्रभाने सूर्यसे प्रभातको जन्म दिया । संज्ञाने ही छायाको अपने स्थानपर नियोजित ५ किया ॥ २-४ ॥ हे द्विजो! छायाने उन सूर्यसे सावर्णि मनु, शनि, तपती तथा विष्टिको यथाक्रम जन्म दिया । छाया अपने ६ पुत्र सावर्णि मनुसे अधिक स्नेह करती थी । पूर्व मनु ( वैवस्वत मनु ) तो इसे सहन कर गये, पर क्र विक्षुब्ध यम इसे सहन न कर सका और उसने क्रोधसे ७ [ अपना ] दाहिना पैर उठाकर छायापर प्रहार किया । 1 [ पैरसे ] यमके द्वारा मारे जानेपर वह छाया दुःखित हुई ॥ ५-७ ॥ ८ तब छायाके शापसे यमका वह सुन्दर पैर खराब हो गया, वह मवाद तथा रक्तसे भर गया और कीड़ोंके समूहसे युक्त हो गया । तदनन्तर वह [ यम ] गोकर्ण में ९ रहकर एक फलक ( पटरे ) - पर बैठकर [ केवल ] वायु पीता हुआ दस हजार वर्षोंतक महादेवजीकी आराधना करता रहा । शिवकी कृपासे श्रेष्ठ लोकपालत्व तथा १० | पितरोंका स्वामित्व प्राप्त करके उसने देवदेव शूल-पाणि ( शिव ) - के प्रभावसे शापसे मुक्ति प्राप्त की ॥ ८–१०१ / २ ॥ ११ पूर्वकालमें सूर्यके तेजोमय रूपको सहन न करती हुई त्वष्टाकी शुभ कन्या संज्ञाने अपने शरीरसे [ दूसरी ] छाया नामक स्त्रीकी रचना की और वह सुव्रता स्वयं १२ वडवा ( घोड़ी ) -का रूप धारणकर तप करने लगी । कुछ समयके बाद प्रयत्नपूर्वक छायाको संज्ञाकी प्रतिकृति जानकर छायापति प्रभु सूर्यने घोड़ेका रूप धारणकर उस १३ । वडवारूपधारिणी संज्ञाके साथ रमण किया । तब घोड़ीके रूपवाली त्वष्टापुत्री संज्ञाने उन सूर्यसे देवस्वरूप दोनों अश्विनीकुमारोंको जन्म दिया; वे देवताओंके श्रेष्ठ वैद्य १४ | थे॥११–१४ ॥ उसके बाद महान् आत्मावाले संज्ञापिता [ त्वष्टा ] -सूर्यको खरादा । भगवान् त्वष्टाने रुद्रकी कृपासे १५ | सूर्यके मण्डलसे विष्णुके चक्रका निर्माण किया, जो

पृष्ठ 279

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 279 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं

निर्ममे भगवांस्त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम् ।

रुद्रप्रसादाच्च शुभं सुदर्शनमिति स्मृतम् ॥ १६

लब्धवान् भगवांश्चक्रं कृष्णः कालाग्निसन्निभम् ।

मनोस्तु प्रथमस्यासन्नव पुत्रास्तु तत्समाः ॥ १७

इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च ।

नरिष्यन्तश्च वै धीमान् नाभागोऽरिष्ट एव च ॥ १८

करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः ।

इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च पुंस्त्वं प्राप च या पुरा ॥ १ ९

सुन इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा ।

मित्रावरुणयोस्त्वत्र प्रसादान्मुनिपुङ्गवाः ॥ २०

पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया ।

सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये ॥ २१

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किम्पुरुषोऽभवत् ।

इला किम्पुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते ॥ २२

मासमेकं पुमान् वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः ।

इला बुधस्य भवनं सोमपुत्रस्य चाश्रिता ॥ २३

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनाय प्रवर्तिता ।

सोमपुत्राद् बुधाच्चापि ऐलो जज्ञे पुरूरवाः ॥ २४

सोमवंशाग्रजो धीमान् भवभक्तः प्रतापवान् ।

इक्ष्वाकोर्वंशविस्तारं पश्चाद्वक्ष्ये तपोधनाः ॥ २५

पुत्रत्रयमभूत्तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः ।

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च ॥२६

उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् ।

गया गयस्य चाख्याता पुरी परमशोभना ॥ २७

सुराणां संस्थितिर्यस्यां पितॄणां च सदा स्थितिः ।

इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् ॥ २८

कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् ।

वसिष्ठवचनात्त्वासीत्प्रतिष्ठाने महाद्युतिः ॥ २ ९

प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः ।

तत्पुरूरवसे प्रादाद्राज्यं प्राप्य महायशाः ॥ ३०

शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्त्रनाम २७७ बड़ा भयानक था; वह उनका प्रधान तथा दिव्य अस्त्र था, जिसे शुभ सुदर्शन [ चक्र ] कहा गया है । भगवान् कृष्णने कालाग्निसदृश उस चक्रको प्राप्त किया था ॥ १५-१६२ ॥ प्रथम मनु [ वैवस्वत ] - के नौ पुत्र हुए, जो उन्हींके समान थे । इक्ष्वाकु, नभग, धृष्णु, शर्याति, नरिष्यन्त, बुद्धिमान् नाभाग, अरिष्ट, करूष तथा पृषध्र– ये नौ मनुपुत्र कहे गये हैं । उनकी ज्येष्ठ तथा वरिष्ठ | पुत्री इला जो पूर्वकालमें पुरुष हो गयी थी, वह सुद्युम्न नामसे प्रसिद्ध हुई । हे श्रेष्ठ मुनियो! मित्र तथा वरुणकी कृपासे वह इला पूर्वकालमें पुरुषत्वको प्राप्त हुई थी; पुनः शिवकी आज्ञासे सोमवंशकी वृद्धिके स्त्रीत्वको प्राप्त हुए । इला किंपुरुष ( पुरुष किंपुरुष हो जानेपर ' थी ॥ १७ - २२ ॥ वह इला एक शरवण [ नामक वन ] को प्राप्तकर लिये वे मनुपुत्र श्रीमान् सुद्युम्न इक्ष्वाकुके अश्वमेधके समय वह रूपवाली ) हो गयी थी । वह इला सुद्युम्न ' – इस नामसे कही जाती महीनेतक वीर पुरुषके रूपमें और पुनः एक महीनेतक स्त्रीके रूपमें रहती थी । वह चन्द्रमाके पुत्र बुधके भवनमें रहने लगी । अवसर पाकर वह बुधके साथ मैथुनके लिये तत्पर हुई । तब सोमपुत्र बुध और इलासे पुरूरवा उत्पन्न हुए; जो सोमवंशमें प्रथम उत्पन्न होने वाले, बुद्धिमान्, शिवभक्त तथा प्रतापी थे । हे तपोधनो! अब इसके बाद मैं इक्ष्वाकुवंशके विस्तारका वर्णन करूँगा ॥ २३ - २५ ॥ हे उत्तम द्विजो! उन सुद्युम्नके तीन पुत्र हुए-उत्कल, गय तथा विनताश्व । उत्कलका उत्कल [ नामक ] राष्ट्र था और विनताश्वका पश्चिमी प्रदेश था । गयकी गया [ नामक ] परम सुन्दर पुरी कही गयी है, जिसमें देवताओं तथा पितरोंकी स्थिति सर्वदा रहती है ॥ २६-२७१ / २ ॥ इक्ष्वाकुके ज्येष्ठ पुत्रने मध्यदेश प्राप्त किया । कन्या प्रकृतिवाले होनेके कारण महातेजस्वी सुद्युम्न [ अपना ] भाग नहीं पा सके; किंतु वसिष्ठके कहने से | प्रतिष्ठानपुरमें धर्मराज महात्मा सुद्युम्नकी प्रतिष्ठा स्थापित

पृष्ठ 280

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 280 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७८ मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद्दश पञ्च च तत्सुताः अभूज्येष्ठः ककुत्स्थश्च ककुत्स्थात्तु सुयोधनः ॥

ततः पृथुर्मुनिश्रेष्ठा विश्वकः पार्थिवस्तथा ।

विश्वकस्यार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः ॥

शाबस्तिश्च महातेजा वंशकस्तु ततोऽभवत् ।

निर्मिता येन शाबस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । हुई और स्त्री - पुरुषके लक्षणोंसे युक्त, महायशस्वी तथा ॥ ३१ महाभाग्यशाली मनुपुत्र [ सुद्युम्न ] ने राज्य प्राप्त करके उसे पुरूरवाको दे दिया ॥ २८-३०१ / २ ॥ सौ पुत्रोंवाले इक्ष्वाकुके ज्येष्ठ पुत्र विकुक्षि थे; वे । महान् धर्मज्ञ थे । उनके पचास पुत्र हुए; उनमें ककुत्स्थ ३२ । सबसे बड़े थे । ककुत्स्थसे सुयोधन उत्पन्न हुए । हे श्रेष्ठ मुनियो! उन [ सुयोधन ] - से पृथु और पृथुसे विश्वक उत्पन्न हुए । विश्वकके पुत्र बुद्धिमान् आर्द्रक थे और उनके पुत्र युवनाश्व थे । हे श्रेष्ठ द्विजो! उनके पुत्र ३३ महातेजस्वी शाबस्ति थे, जिन्होंने गौड़देशमें शाबस्ती नगरीका निर्माण किया । उनसे वंशक [ नामक पुत्र ] उत्पन्न हुए और वंश [ वंशक ] - से बृहदश्व हुए । कुवलाश्व उन [ बृहदश्वके ] पुत्र थे; उन्होंने महाबली ३४

वंशाच्च बृहदश्वोऽभूत्कुवलाश्वस्तु तत्सुतः ।

धुन्धुमारत्वमापन्नो धुन्धुं हत्वा महाबलम् ॥ ३५

धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः ।

दृढाश्वश्चैव चण्डाश्वः कपिलाश्वश्च ते स्मृताः ॥ ३६

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य वै सुतः हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु संहताश्वस्तु तत्सुतः

कृशाश्वोऽथ रणाश्वश्च संहताश्वात्मजावुभौ ।

युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता तस्य वै सुतः ॥

मान्धातुः पुरुकुत्सोऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् ।

मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः ॥

। ॥ ३७ ' धुन्धु ' को मारकर धुन्धुमार नाम प्राप्त कियाथा । धुन्धुमारके तीन पुत्र हुए, जो तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध थे; वे दृढाश्व, चण्डाश्व तथा कपिलाश्व [ नामवाले ] कहे गये हैं । दृढाश्वके पुत्र प्रमोद और उनके पुत्र हर्यश्व ३८ थे । हर्यश्वके पुत्र निकुम्भ और उन [ निकुम्भ ] -के पुत्र । संहताश्व थे । संहताश्वके कृशाश्व तथा रणाश्व [ नामक ] दो पुत्र । रणाश्वके पुत्र युवनाश्व थे और उन [ युवनाश्व ] - के पुत्र मान्धाता थे । मान्धाताके तीन पुत्र ३ ९ | हुए - पुरुकुत्स, पराक्रमी अम्बरीष तथा पुण्यात्मा मुचुकुन्द;