श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 271–280
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 271–280
पृष्ठ 271
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६४ ] वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान
तथापि भर्तृरहिता दीना नारी भवेदिह ।
पाहि मां तत आर्येन्द्र परिभूता भविष्यति ॥ ३८
पिता माता च पुत्राश्च पौत्राः श्वशुर एव च ।
एते न बान्धवाः स्त्रीणां भर्ता बन्धुः परा गतिः ॥ ३ ९ ।
आत्मनो यद्धि कथितमप्यर्धमिति पण्डितैः ।
तदप्यत्र मृषा ह्यासीद् गतः शक्तिरहं स्थिता ॥ ४०
अहो ममात्र काठिन्यं मनसो मुनिपुङ्गव ।
पतिं प्राणसमं त्यक्त्वा स्थिता यत्र क्षणं यतः ॥ ४१
वसिष्ठाश्वत्थमाश्रित्य ह्यमृता तु यथा लता ।
निर्मूलाप्यमृता भर्त्रा त्यक्ता दीना स्थिताप्यहम् ॥ ४२
स्नुषावाक्यं निशम्यैव वसिष्ठो भार्यया सह ।
तदा चक्रे मतिं धीमान् यातुं स्वाश्रममाश्रमी ॥ ४३
कृच्छ्रात्सभार्यो भगवान् वसिष्ठः स्वाश्रमं क्षणात् ।
अदृश्यन्त्या च पुण्यात्मा संविवेश स चिन्तयन् ॥४४
सा गर्भं पालयामास कथञ्चिन्मुनिपुङ्गवाः ।
कुलसन्धारणार्थाय शक्तिपत्नी पतिव्रता ॥ ४५
ततः सासूत तनयं दशमे मासि सुप्रभम् ।
शक्तिपत्नी यथा शक्तिं शक्तिमन्तमरुन्धती ॥ ४६
असूत सादितिर्विष्णुं यथा स्वाहा गुहं सुतम् ।
अग्निं यथारणिः पत्नी शक्तेः साक्षात्पराशरम् ॥ ४७
यदा तदा शक्तिसूनुरवतीर्णो महीतले ।
शक्तिस्त्यक्त्वा तदा दुःखं पितॄणां समतां ययौ ॥ ४८
भ्रातृभिः सह पुण्यात्मा आदित्यैरिव भास्करः ।
रराज पितृलोकस्थो वासिष्ठो मुनिपुङ्गवाः ॥ ४ ९
तथा महर्षि पराशरकी कथा २६ ९ । ब्रह्मपुत्र! हे जगद्गुरो! इस दुःखसे मेरी रक्षा कीजिये । पतिरहित स्त्री इस लोकमें दीन तथा असहाय होती है, अतः हे आर्येन्द्र! मेरी रक्षा कीजिये । पिता, माता, पुत्र, पौत्र, श्वशुर - ये स्त्रियोंके बन्धु नहीं होते हैं; अर्थात् ये सब उसका सदाके लिये सम्पूर्ण हितसम्पादन करनेमें समर्थ नहीं होते, केवल पति ही उनका बन्धु तथा परम गति होता है ॥ ३५ –३ ९ ॥ विद्वानोंने जो कहा है कि पत्नी पतिका आधा अंग होती है, वह भी इसमें मिथ्या हो गया; [ मेरे पति ] शक्ति तो चले गये, किन्तु मैं [ जीवित ] रह गयी । हे मुनिश्रेष्ठ! मेरे मनकी यह कठोरता है, जो प्राणतुल्य [ अपने ] पतिको छोड़कर मैं क्षणभरके लिये भी जीवित हूँ । हे वसिष्ठ! जैसे पीपल वृक्षपर चढ़ी हुई लता जड़को काट देनेपर भी जीवित रहती है, वैसे ही अपने पतिसे परित्यक्त हुई मैं भी दीन होकर जीवित हूँ ॥ ४०-४२ ॥ तब पुत्रवधूका वचन सुनकर गृहस्थाश्रमवाले बुद्धिमान् वसिष्ठने [ अपनी ] भार्याके साथ अपने आश्रमको जानेका विचार किया । चिन्ता करते हुए उन भगवान् वसिष्ठने बड़े कष्टसे अपनी भार्या तथा [ पुत्रवधू ] अदृश्यन्तीके साथ क्षणभरमें अपने आश्रममें प्रवेश किया ॥ ४३-४४ ॥ हे श्रेष्ठ मुनियो! उस पतिव्रता शक्तिभार्याने [ अपनी ] वंशपरम्पराको सुरक्षित रखनेके लिये किसी प्रकार [ अपने ] गर्भकी रक्षा की । तदनन्तर दसवें महीनेमें उस शक्तिपत्नीने अत्यन्त तेजस्वी पुत्रको जन्म दिया, जैसे अरुन्धतीने शक्तिशाली शक्तिको जन्म दिया था । उस शक्तिपत्नीने साक्षात् पराशरको उसी तरह जन्म दिया, जैसे अदितिने विष्णुको, स्वाहाने गुहको और अरणिने अग्निको पुत्ररूपमें जन्म दिया था॥४५–४७ ॥ जब शक्तिके पुत्र पृथ्वीतलपर अवतार लिया, तब शक्तिने दुःख त्यागकर पितरोंकी समताको प्राप्त किया । हे श्रेष्ठ मुनियो! वे पुण्यात्मा वसिष्ठपुत्र [ शक्ति ] पितृलोकमें स्थित होकर [ अपने ] भाइयोंके साथ उसी प्रकार सुशोभित हुए, जैसे सूर्य आदित्योंके । साथ सुशोभित होते हैं ॥ ४८-४९ ॥
पृष्ठ 272
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२७० श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
जगुस्तदा च पितरो ननृतुश्च पितामहाः ।
प्रपितामहाश्च विप्रेन्द्रा ह्यवतीर्णे पराशरे ॥ ५०
ये ब्रह्मवादिनो भूमौ ननृतुर्दिवि देवताः ।
पुष्कराद्याश्च ससृजुः पुष्पवर्षं च खेचराः ॥ ५१
पुरेषु राक्षसानां च प्रणादं विषमं द्विजाः ।
आश्रमस्थाश्च मुनयः समूहुर्हर्षसन्ततिम् ॥ ५२
अवतीर्णो यथा ह्यण्डाद्भानुः सोऽपि पराशरः ।
अदृश्यन्त्याश्चतुर्वक्त्रो मेघजालाद्दिवाकरः ॥ ५३
सुखं च दुःखमभवददृश्यन्त्यास्तथा द्विजाः ।
दृष्ट्वा पुत्रं पतिं स्मृत्वा अरुन्धत्या मुनेस्तथा ॥ ५४
दृष्ट्वा च तनयं बाला पराशरमतिद्युतिम् ।
ललाप विह्वला बाला सन्नकण्ठी पपात च ॥ ५५
सा पराशरमहो महामतिं देवदानवगणैश्च पूजितम् । जातमात्रमनघं शुचिस्मिता बुध्य साश्रुनयना ललाप च ॥५६ ठ कुत्रचिद् गतः पश्य पुत्रमनघं तवात्मजम् । त्यज्य दीनवदनां वनान्तरे पुत्रदर्शनपरामिमां प्रभो ॥ ५७
शक्ते स्वं च सुतं पश्य भ्रातृभिः सह षण्मुखम् ।
यथा महेश्वरोऽपश्यत्सगणो हृषिताननः ॥ ५८
अथ तस्यास्तदालापं वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
श्रुत्वा स्नुषामुवाचेदं मा रोदीरिति दुःखितः ॥ ५ ९
आज्ञया तस्य सा शोकं वसिष्ठस्य कुलाङ्गना ।
त्यक्त्वा ह्यपालयद् बालं बाला बालमृगेक्षणा ॥ ६०
दृष्ट्वा तामबलां प्राह मङ्गलाभरणैर्विना ।
आसीनामाकुलां साध्वीं बाष्पपर्याकुलेक्षणाम् ॥ ६१ ।
हे विप्रेन्द्रो! पराशरके अवतार लेनेपर उस समय सभी पितामह प्रपितामह आदि पितृगण नाचने तथा गाने लगे । जो ब्रह्मवादी लोग थे, वे पृथ्वीपर एवं देवता लोग स्वर्गमें नृत्य करने लगे । पुष्कर आदि मेघोंने जलकी तथा अन्य आकाशचारियोंने पुष्पोंकी वर्षा की । [ उस समय ] राक्षसोंके नगरोंमें गृध्रादि अमंगल ध्वनि करने लगे और आश्रममें स्थित मुनियोंने अपार हर्ष मनाया ॥ ५०-५२ ॥ जैसे अण्डसे चतुरानन ( ब्रह्मा ) और मेघसमूहोंसे सूर्य प्रकट होते हैं, उसी प्रकार वे पराशर भी अदृश्यन्तीसे अवतरित हुए । हे द्विजो! पुत्रको देखकर तथा पतिका स्मरण करके अदृश्यन्तीको सुख तथा दुःख दोनों ही हुआ और अरुन्धती तथा मुनि [ वसिष्ठ ] -को भी सुख - दुःख हुआ । अत्यधिक कान्तिवाले पुत्र पराशरको देखकर विह्वल तथा रुँधे कण्ठवाली वह बाला विलाप करने लगी और [ भूमिपर ] गिर पड़ी ॥ ५३ - ५५ ॥ पवित्र मुसकानवाली वह [ अदृश्यन्ती ] उत्पन्न हुए उस पराशरको महाबुद्धिमान्, देवताओं तथा दानवोंसे पूजित और निष्पाप जानकर आँखोंमें आँसू भरकर विलाप करने लगी- ' हे वसिष्ठसुत [ शक्ति ]! हे प्रभो! पुत्र - दर्शनकी इच्छावाली इस दीनवदनाको तथा अपने पुत्रको वनके बीचमें छोड़कर आप कहाँ चले गये? अपने निष्पाप पुत्रका दर्शन कीजिये । हे शक्ते! आप भाइयोंके साथ अपने पुत्रको देखिये, जैसे महेश्वरने प्रसन्नमुख होकर [ अपने ] गणोंके साथ षण्मुख ( कार्तिकेय ) - को देखा था'॥५६–५८ ॥ तत्पश्चात् उसके विलापको सुनकर मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठने दुःखित होकर [ अपनी ] पुत्रवधूसे यह वचन कहा - ' मत रोओ ' ॥ ५ ९ ॥ तब बालमृगके समान नेत्रोंवाली वह कुलीन बाला वसिष्ठकी आज्ञासे शोक त्याग करके [ उस ] बालकका पालन करने लगी ॥ ६० ॥
तदनन्तर आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंवाली तथा व्याकुल उस साध्वी अबलाको आभूषणोंसे रहित होकर बैठी देखकर पराशर यह कहने लगे ॥६१ ॥
पृष्ठ 273
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६४ ] वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान 955555555555555 शाक्तेय उवाच अम्ब मङ्गलविभूषणैर्विना देहयष्टिरनघे न शोभते । वक्तुमर्हसि तवाद्य कारणं चन्द्रबिम्बरहितेव शर्वरी ॥ ६२
मातर्मातः कथं त्यक्त्वा मङ्गलाभरणानि वै ।
आसीना भर्तृहीनेव वक्तुमर्हसि शोभने ॥ ६३
अदृश्यन्ती तदा वाक्यं श्रुत्वा तस्य सुतस्य सा ।
न किञ्चिदब्रवीत्पुत्रं शुभं वा यदि वेतरत् ॥ ६४
अदृश्यन्तीं पुनः प्राह शाक्तेयो भगवान् मम ।
मातः कुत्र महातेजाः पिता वद वदेति ताम् ॥ ६५
श्रुत्वा रुरोद सा वाक्यं पुत्रस्यातीव विह्वला ।
भक्षितो रक्षसा तातस्तवेति निपपात च ॥ ६६
श्रुत्वा वसिष्ठोऽपि पपात भूमौ पौत्रस्य वाक्यं स रुदन् दयालुः । अरुन्धती चाश्रमवासिनस्तदा मुनेर्वसिष्ठस्य मुनीश्वराश्च ॥ ६७
भक्षितो रक्षसा मातुः पिता तव मुखादिति ।
श्रुत्वा पराशरो धीमान् प्राह चास्त्राविलेक्षणः ॥ ६८
पराशर उवाच
अभ्यर्च्य देवदेवेशं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
क्षणेन मातः पितरं दर्शयामीति मे मतिः ॥ ६ ९
सा निशम्य वचनं तदा शुभं सस्मिता तनयमाह विस्मिता । तथ्यमेतदिति तं निरीक्ष्य सा पुत्र पुत्र भवमर्चयेति च ॥ ७०
ज्ञात्वा शक्तिसुतस्यास्य सङ्कल्पं मुनिपुङ्गवः ।
वसिष्ठो भगवान् प्राह पौत्रं धीमान् घृणानिधिः ॥ ७१
स्थाने पौत्र मुनिश्रेष्ठ सङ्कल्पस्तव सुव्रत ।
तथापि शृणु लोकस्य क्षयं कर्तुं न चार्हसि ॥ ७२
राक्षसानामभावाय कुरु सर्वेश्वरार्चनम् ।
त्रैलोक्यं शृणु शाक्तेय अपराध्यति किं तव ॥ ७३
तथा महर्षि पराशरकी कथा २७१ शाक्तेय ( शक्तिपुत्र पराशर ) बोले - हे अम्ब! हे अनघे! जैसे चन्द्रमण्डलसे रहित रात्रि सुशोभित नहीं होती है, वैसे ही आपका यह शरीर मंगल आभूषणोंके बिना सुशोभित नहीं हो रहा है; कृपा करके आज इसका कारण बताइये । हे मातः! हे मातः! मंगल आभरणोंका त्याग करके पतिविहीनाकी भाँति आप क्यों बैठी हुई हैं? हे शोभने! कृपा करके बताइये॥६२-६३ ॥ तब उस पुत्रकी बात सुनकर उस अदृश्यन्तीने पुत्रसे अच्छा अथवा बुरा कुछ भी नहीं कहा ॥६४ ॥
भगवान् शाक्तेय ( पराशर ) - ने उस अदृश्यन्तीसे पुन: कहा - ' हे मातः! मेरे महातेजस्वी पिता कहाँ हैं; इसे बताइये, बताइये ' ॥ ६५ ॥
तब पुत्रका वचन सुनकर अत्यधिक व्याकुल होकर वह रोने लगी । ' हे तात! राक्षसने तुम्हारे पिताका भक्षण कर लिया ' – ऐसा कहकर वह [ भूमिपर ] गिर पड़ी ॥ ६६ ॥
तब पौत्रकी बात सुनकर दयालु वसिष्ठ भी रोते । हुए भूमिपर गिर पड़े । मुनि वसिष्ठके आश्रममें रहनेवाले श्रेष्ठ मुनिगण तथा अरुन्धती – ये सब भी गिर पड़े ॥ ६७ ॥
' तुम्हारे पिताको राक्षस खा गया ' - माताके मुखसे ऐसा सुनकर अश्रुपूर्ण नेत्रवाले बुद्धिमान् पराशर कहने लगे ॥ ६८ ॥
पराशर बोले - हे मातः! देवदेवेश्वर [ शिव ] -की पूजा करके तथा चराचरसहित तीनों लोकोंको दग्ध करके मैं क्षणभरमें पिताका दर्शन कराता हूँ - ऐसा मेरा विचार है ॥६ ९ ॥ तब इस शुभ वचनको सुनकर वह आश्चर्यचकित हो गयी; उसकी ओर देखकर मुसकराकर उसने पुत्रसे कहा — हे पुत्र! हे पुत्र! यह सत्य है; तुम शिवकी पूजा करो ॥ ७० ॥
तदनन्तर इस शक्तिपुत्र [ पराशर ] -के संकल्पको जानकर दयानिधि, बुद्धिमान् तथा मुनियोंमें श्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठने पौत्रसे कहा- हे पौत्र! हे मुनिश्रेष्ठ! हे सुव्रत!! सुनो; तुम्हारा संकल्प उचित है, फिर भी तुम [ सम्पूर्ण ] । लोकका विनाश मत करो । तुम राक्षसोंके नाशके लिये
पृष्ठ 274
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२७२ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
ततस्तस्य वसिष्ठस्य नियोगाच्छक्तिनन्दनः ।
राक्षसानामभावाय मतिं चक्रे महामतिः ॥ ७४
अदृश्यन्तीं वसिष्ठं च प्रणम्यारुन्धतीं ततः ।
कृत्वैकलिङ्गं क्षणिकं पांसुना मुनिसन्निधौ ॥ ७५
सम्पूज्य शिवसूक्तेन त्र्यम्बकेन शुभेन च ।
जप्त्वा त्वरितरुद्रं च शिवसङ्कल्पमेव च ॥ ७६
नीलरुद्रं च शाक्तेयस्तथा रुद्रं च शोभनम् ।
वामीयं पवमानं च पञ्चब्रह्म तथैव च ॥ ७७
होतारं लिङ्गसूक्तं च अथर्वशिर एव च ।
अष्टाङ्गमर्घ्यं रुद्राय दत्त्वाभ्यर्च्य यथाविधि ॥ ७८
पराशर उवाच भगवन् रक्षसा रुद्र भक्षितो रुधिरेण वै 1 पिता मम महातेजा भ्रातृभिः सह शङ्कर ॥ ७ ९
द्रष्टुमिच्छामि भगवन् पितरं भ्रातृभिः सह ।
एवं विज्ञापयँल्लिङ्गं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥ ८०
हा रुद्र रुद्र रुद्रेति रुरोद निपपात च ।
तं दृष्ट्वा भगवान् रुद्रो देवीमाह च शङ्करः ॥ ८१
पश्य बालं महाभागे बाष्पपर्याकुलेक्षणम् ।
ममनुस्मरणे युक्तं मदाराधनतत्परम् ॥ ८२
सा च दृष्ट्वा महादेवी पराशरमनिन्दिता ।
दुःखात्संक्लिन्नसर्वाङ्गमस्त्राकुलविलोचनम् ॥ ८३
लिङ्गार्चनविधौ सक्तं हर रुद्रेति वादिनम् ।
प्राह भर्तारमीशानं शङ्करं जगतामुमा ॥ ८४
ईप्सितं यच्छ सकलं प्रसीद परमेश्वर ।
निशम्य वचनं तस्याः शङ्करः परमेश्वरः ॥ ८५
भार्यामार्यामुमां प्राह ततो हालाहलाशनः ।
रक्षाम्येनं द्विजं बालं फुल्लेन्दीवरलोचनम् ॥८६
|
ददामि दृष्टिं मद्रूपदर्शनक्षम एष वै ।
एवमुक्त्वा गणैर्दिव्यैर्भगवान्नीललोहितः ॥ ८७ ।
सर्वेश्वरका अर्चन करो । हे शक्तिपुत्र! सुनो, त्रैलोक्यने तुम्हारे प्रति क्या अपराध किया है? ॥ ७१–७३ ॥ उसके बाद उन वसिष्ठकी आज्ञासे महाबुद्धिमान् शक्तिपुत्रने राक्षसोंके विनाशके लिये निश्चय किया । अदृश्यन्ती, वसिष्ठ तथा अरुन्धतीको प्रणाम करनेके अनन्तर मुनिके समीप मिट्टीका एक ( पार्थिवेश्वर ) क्षणिक लिङ्ग बनाकर शुभ शिवसूक्त तथा त्र्यम्बकमन्त्रसे विधिवत् पूजन करके त्वरितरुद्र, शिवसंकल्पसूक्त, नीलरुद्र, उत्तम रुद्र, वामीय, पवमान, पंचब्रह्म ( सद्योजातादि पाँच मन्त्र ), होतृसूक्त, लिङ्गसूक्त तथा अथर्वशीर्ष - इन मन्त्रोंका जप करके [ भगवान् ] रुद्रको अष्टांग अर्घ्य प्रदान करके | यथाविधि अभ्यर्चनकर वे शाक्तेय ( पराशर ) प्रार्थना करने लगे ॥ ७४ - ७८ ॥ पराशर बोले — ' हे भगवन्! हे रुद्र! हे शंकर! राक्षस रुधिरने भाइयोंसहित मेरे महातेजस्वी पिताका भक्षण कर लिया । हे भगवन्! मैं अपने पिताको उनके भाइयों सहित देखना चाहता हूँ । ' इस प्रकार प्रार्थना करते हुए उस लिङ्गको बार - बार प्रणामकर ' हा रुद्र! रुद्र! रुद्र! ’ — यह कहते हुए वे रोने लगे और गिर पड़े ॥ ७ ९ -८०१ / २ ॥ तब उन्हें देखकर कल्याणकारी भगवान् रुद्रने देवी [ पार्वती ] -से कहा- हे महाभागे! अश्रुसे भरे हुए नेत्रोंवाले, मेरे स्मरणमें लगे हुए तथा मेरी आराधनामें तत्पर [ इस ] बालकको देखो ॥ ८१-८२ ॥ तब निष्कलंक उन महादेवी उमाने दुःखसे दुर्बल अंगोंवाले, अश्रुपूरित नेत्रोंवाले, लिङ्गार्चनके कर्ममें संलग्न तथा ' हे हर! हे रुद्र ' – ऐसा उच्चारण करनेवाले पराशरको देखकर सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी अपने पति शंकरसे कहा — हे परमेश्वर! आप प्रसन्न हो जाइये और इसे सम्पूर्ण अभीष्ट वर प्रदान कीजिये ॥ ८३-८४२ ॥ तदनन्तर उनका वचन सुनकर विषपान करनेवाले परमेश्वर शंकरने [ अपनी ] भार्या साध्वी उमासे कहा— मैं खिले हुए कमलके समान नेत्रवाले इस ब्राह्मण बालककी रक्षा करूँगा । मैं इसे [ दिव्य ] दृष्टि दे रहा हूँ; [ जिससे ] यह मेरे रूपका दर्शन करनेमें समर्थ होगा ॥ ८५-८६१ / २ ॥
पृष्ठ 275
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६४ ] वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान
ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैः संवृतः परमेश्वरः ।
ददौ च दर्शनं तस्मै मुनिपुत्राय धीमते ॥ ८८
सोऽपि दृष्ट्वा महादेवमानन्दास्त्राविलेक्षणः ।
निपपात च हृष्टात्मा पादयोस्तस्य सादरम् ॥ ८ ९
पुनर्भवान्याः पादौ च नन्दिनश्च महात्मनः ।
सफलं जीवितं मेऽद्य ब्रह्माद्यांस्तांस्तदाह सः ॥ ९ ०
रक्षार्थमागतस्त्वद्य मम बालेन्दुभूषणः ।
कोन्यः समो मया लोके देवो वा दानवोऽपि वा ॥ ९ १
अथ तस्मिन् क्षणादेव ददर्श दिवि संस्थितम् ।
पितरं भ्रातृभिः सार्धं शाक्तेयस्तु पराशरः ॥ ९ २
सूर्यमण्डलसङ्काशे विमाने विश्वतोमुखे ।
भ्रातृभिः सहितं दृष्ट्वा ननाम च जहर्ष च ॥ ९ ३
तदा वृषध्वजो देवः सभार्यः सगणेश्वरः ।
वसिष्ठपुत्रं प्राहेदं पुत्रदर्शनतत्परम् ॥ ९ ४
श्रीदेव उवाच
शक्ते पश्य सुतं बालमानन्दास्त्राविलेक्षणम् ।
अदृश्यन्तीं च विप्रेन्द्र वसिष्ठं पितरं तव ॥ ९ ५
अरुन्धतीं महाभागां कल्याणीं देवतोपमाम् ।
मातरं पितरं चोभौ नमस्कुरु महामते ॥ ९ ६
तदा हरं प्रणम्याशु देवदेवमुमां तथा ।
वसिष्ठं च तदा श्रेष्ठं शक्तिर्वै शङ्कराज्ञया ॥ ९ ७
मातरं च महाभागां कल्याणीं पतिदेवताम् ।
अरुन्धतीं जगन्नाथनियोगात्प्राह शक्तिमान् ॥ ९ ८
वासिष्ठ उवाच
भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र पराशर महाद्युते ।
रक्षितोऽहं त्वया तात गर्भस्थेन महात्मना ॥ ९९
अणिमादिगुणैश्वर्यं मया वत्स पराशर ।
लब्धमद्याननं दृष्टं तव बाल ममाज्ञया ॥ १००
तथा महर्षि पराशरकी कथा २७३ ऐसा कहकर [ अपने ] दिव्य गणों तथा ब्रह्मा, इन्द्र, विष्णु, रुद्र आदिसे घिरे हुए भगवान् नीललोहित परमेश्वरने उन बुद्धिमान् मुनिपुत्र [ पराशर ] - को दर्शन दिया ॥ ८७-८८ ॥ महादेवजीको देखकर आनन्दके अश्रुसे भरे हुए | नेत्रोंवाले वे [ पराशर ] भी प्रसन्नचित्त होकर आदरपूर्वक उनके चरणोंपर गिर पड़े और पुनः भवानी [ पार्वती ] और महात्मा नन्दीके चरणोंपर गिर पड़े । तत्पश्चात् उन्होंने उन ब्रह्मा आदिसे कहा- ' मेरा जीवन आज सफल हो गया । बाल चन्द्रमाके आभूषणवाले [ साक्षात् शिवजी ] मेरी रक्षाके लिये आज उपस्थित हुए हैं; अतः देवता अथवा दानव - दूसरा कौन इस लोकमें मेरे समान [ भाग्यशाली ] है ' ॥ ८ ९ - ९ १ ॥ तदनन्तर शक्तिपुत्र पराशरने उसी क्षण [ अपने ] पिताको भाइयोंसहित अन्तरिक्षमें खड़े देखा । सूर्यमण्डलके समान [ तेजवाले ] तथा सभी ओर मुखवाले विमानमें [ अपने ] भाइयोंसहित पिताको देखकर उन्होंने प्रणाम किया और वे बहुत हर्षित हुए॥९ २ - ९ ३ ॥ तब अपनी भार्या तथा गणेश्वरोंसहित विराजमान भगवान् वृषभध्वज ( शिव ) पुत्रको देखनेमें तत्पर वसिष्ठ - पुत्र [ शक्ति ] - से यह कहने लगे ॥ ९ ४ ॥ श्रीदेव बोले- हे शक्ते! हे विप्रेन्द्र! आनन्दके आँसुओंसे सिक्त नेत्रोंवाले अपने पुत्र इस बालकको और अदृश्यन्ती, अपने पिता वसिष्ठ, महाभाग्यशालिनी-कल्याणमयी तथा देवतातुल्य [ माता ] अरुन्धतीको देखो । हे महामते! [ अपने ] माता तथा पिता — इन दोनोंको नमस्कार करो ॥ ९ ५ - ९ ६ ॥ तदनन्तर शंकरजीकी आज्ञासे देवदेव हरको, उमाको, श्रेष्ठ वसिष्ठको तथा अपने पतिको देवता महाभाग्यवती कल्याणी माता अरुन्धतीको करके शक्तिमान् शक्तिने [ पुनः ] जगन्नाथ आज्ञा पाकर कहा ॥ ९ ७ - ९ ८ ॥ वासिष्ठ ( शक्ति ) बोले- हे वत्स! विप्रेन्द्र! हे पराशर! हे महाद्युते! हे तात! । रहते हुए तुम महात्माने मेरी रक्षा की । माननेवाली शीघ्र प्रणाम [ शिव ] -की हे वत्स! हे गर्भमें स्थित हे वत्स! हे
पृष्ठ 276
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२७४ अदृश्यन्तीं महाभागां रक्ष वत्स महामते अरुन्धतीं च पितरं वसिष्ठं मम सर्वदा अन्वयः सकलो वत्स मम सन्तारितस्त्वया पुत्रेण लोकान् जयतीत्युक्तं सद्भिः सदैव हि
ईप्सितं वरयेशानं जगतां प्रभवं प्रभुम् ।
गमिष्याम्यभिवन्द्येशं भ्रातृभिः सह शङ्करम् ॥
एवं पुत्रमुपामन्त्र्य प्रणम्य च महेश्वरम् । निरीक्ष्य भार्यां सदसि जगाम पितरं वशी
गतं दृष्ट्वाथ पितरं तदाभ्यर्यैव शङ्करम् ।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः शाक्तेयः शशिभूषणम् ॥
ततस्तुष्टो महादेवो मन्मथान्धकमर्दनः ।
अनुगृह्याथ शाक्तेयं तत्रैवान्तरधीयत ॥
गते महेश्वरे साम्बे प्रणम्य च महेश्वरम् ।
ददाह राक्षसानां तु कुलं मन्त्रेण मन्त्रवित् ॥
तदाह पौत्रं धर्मज्ञो वसिष्ठो मुनिभिर्वृतः ।
अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि ॥
राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस्ते विहितं तथा ।
मूढानामेव भवति क्रोधो बुद्धिमतां न हि ॥
हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान् ।
सञ्चितस्यातिमहता वत्स क्लेशेन मानवैः ॥
यशसस्तपसश्चैव क्रोधो नाशकरः स्मृतः ।
अलं हि राक्षसैर्दग्धैर्दीनैरनपराधिभिः ॥
सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः ।
एवं वसिष्ठवाक्येन शाक्तेयो मुनिपुङ्गवः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । पराशर! हे बाल! मैंने अणिमा आदि सिद्धियों तथा ॥ १०१ ऐश्वर्यको प्राप्त कर लिया, जो कि तुम्हारे मुखका आज मुझे दर्शन हुआ । हे वत्स! हे महामते! अब तुम मेरी । आज्ञासे महाभाग्यशालिनी अदृश्यन्ती, [ माता ] अरुन्धती ॥ १०२ तथा मेरे पिता वसिष्ठकी सर्वदा रक्षा करते रहो । है वत्स! तुमने मेरे समस्त कुलका उद्धार कर दिया; सज्जनोंने सदा यही कहा है कि [ मनुष्य अपने ] पुत्रके १०३ । द्वारा [ सभी ] लोकोंको जीत लेता है । अब तुम जगत्को उत्पन्न करनेवाले प्रभु महेश्वरसे अभीष्ट वर माँगो और मैं अब भगवान् शंकरको प्रणाम करके भाइयोंके साथ ॥ १०४ जाऊँगा ॥ ९९ - १०३ ॥ इस प्रकार पुत्रको परामर्श देकर महेश्वर तथा पिता वसिष्ठको प्रणाम करके सभामें [ अपनी ] भार्याकी १०५ ओर देखकर वे जितेन्द्रिय शक्ति चले गये ॥ १०४ ॥
तत्पश्चात् पिताको गया हुआ देखकर वे शक्तिपुत्र [ पराशर ] चन्द्रभूषण शंकरकी पूजा करके प्रिय शब्दोंद्वारा १०६ [ उनकी ] स्तुति करने लगे ॥ १०५ ॥
तदनन्तर कामदेव तथा अन्धकका नाश करनेवाले महादेव प्रसन्न हो गये और शक्तिपुत्र पराशरपर अनुग्रह १०७ करके वहींपर अन्तर्धान हो गये ॥१०६ ॥
तब पार्वतीसहित महेश्वरके चले जानेपर मन्त्रवेत्ता पराशर महेश्वरको प्रणाम करके मन्त्रके द्वारा राक्षसों के १०८ कुलको जलाने लगे ॥ १०७ ॥
उस समय मुनियोंसे घिरे हुए धर्मज्ञ वसिष्ठने पौत्र [ पराशर ] -से कहा— ' हे तात! ऐसा महाकोप मत करो; १० ९ । इस क्रोधका त्याग करो । राक्षसोंने अपराध नहीं किया है; तुम्हारे पिताके लिये वैसा ही विहित था । मूर्खोको ही क्रोध होता है; बुद्धिमानोंको नहीं । हे तात! कौन किसे ११० मारता है; मनुष्य तो अपने किये हुएका फल भोगता है । हे वत्स! क्रोध मनुष्योंके द्वारा अत्यधिक कष्टसे अर्जित किये गये यश तथा तपका नाश करनेवाला कहा गया १११ है । अत: तुम दीन तथा निरपराध राक्षसोंको मत जलाओ और अपने इस यज्ञको बन्द करो; सज्जन लोग तो क्षमाशील होते हैं'॥१०८–१११२ ॥ ११२ इस प्रकार वसिष्ठकी आज्ञासे तथा उनके वचनोंकी
पृष्ठ 277
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं
उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात् ।
ततः प्रीतश्च भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥ ११३
सम्प्राप्तश्च तदा सत्रं पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः ।
वसिष्ठेन तु दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः ॥ ११४
पराशरमुवाचेदं प्रणिपत्य स्थितं मुनिः ।
महति यद्वाक्याद् गुरोरद्याश्रिता क्षमा ॥ ११५
त्वया तस्मात्समस्तानि भवाञ्छास्त्राणि वेत्स्यति ।
सन्ततेर्मम न च्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः ॥ ११६
त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम् ।
पुराणसंहिताकर्ता भवान् वत्स भविष्यति ॥ ११७
देवतापरमार्थं च यथावद्वेत्स्यते भवान् ।
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा कर्मणस्तेऽमला मतिः ॥ ११८
मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति ।
ततश्च प्राह भगवान् वसिष्ठो वदतां वरः ॥ ११ ९
पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति ।
अथ तस्य पुलस्त्यस्य वसिष्ठस्य च धीमतः ॥ १२०
प्रसादाद्वैष्णवं चक्रे पुराणं वै पराशरः ।
षट्प्रकारं समस्तार्थसाधकं ज्ञानसञ्चयम् ॥ १२१
षट्साहस्रमितं सर्वं वेदार्थेन च संयुतम् ।
चतुर्थं हि पुराणानां संहितासु सुशोभनम् ॥ १२२
एष वः कथितः सर्वो वासिष्ठानां समासतः ।
प्रभवः शक्तिसूनोश्च प्रभावो मुनिपुङ्गवाः ॥ १२३
शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्त्रनाम २७५ गरिमाके कारण मुनिश्रेष्ठ पराशरने शीघ्र ही यज्ञको बन्द कर दिया । तब मुनिश्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठ प्रसन्न हो गये ॥ ११२-११३ ॥ उसी समय ब्रह्माके पुत्र [ ऋषि ] पुलस्त्य यज्ञमें आये । वसिष्ठने उन्हें अर्घ्य प्रदान किया तथा आसन देकर बैठाया; तत्पश्चात् प्रणाम करके [ सम्मुख ] खड़े पराशरसे मुनि [ पुलस्त्य ] -ने कहा — ' तुमने गुरुकी आज्ञासे आज महान् वैरमें क्षमाको आश्रित किया है, अत: तुम सभी शास्त्रोंको जान जाओगे और कुपित होनेपर भी तुमने मेरे वंशका नाश नहीं किया, अतः हे महाभाग! मैं तुम्हें अन्य महान् वर भी प्रदान करता हूँ - हे वत्स! तुम पुराणसंहिताके कर्ता होओगे और देवताओंके परम रहस्यको वास्तविकरूपमें जानोगे । हे वत्स! | मेरी कृपासे प्रवृत्ति तथा निवृत्तिके कर्मोंसे तुम्हारी बुद्धि विशुद्ध एवं सन्देहरहित होगी ' ॥ ११४ - ११८ १ / २ ॥ तदनन्तर वक्ताओंमें श्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठने कहा-' [ हे वत्स! ] ऋषि पुलस्त्यने तुम्हारे लिये जो कुछ कहा है, यह सब होकर रहेगा । ' तब उन पुलस्त्य तथा बुद्धिमान् वसिष्ठकी कृपासे पराशरने विष्णुपुराणकी रचना की । यह छः अंशोंवाला, सभी कामनाओंको सिद्ध करनेवाला, ज्ञानका भण्डार, छः हजार श्लोकोंसे युक्त, वेदार्थसे समन्वित, पुराण-संहिताओंमें चतुर्थ तथा परम सुन्दर है ॥ ११ ९ –१२२ ॥ श्रेष्ठ मुनियो! मैंने आपलोगोंसे संक्षेपमें वसिष्ठके पुत्रोंकी उत्पत्ति तथा शक्तिपुत्र [ पराशर ] के सम्पूर्ण । प्रभावका वर्णन कर दिया ॥१२३ ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' वासिष्ठकथन ' नामक चौंसठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६४ ॥
पैंसठवाँ अध्याय सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्रनाम * ऋषय ऊचुः
आदित्यवंशं सोमस्य वंशं वंशविदां वर ।
वक्तुमर्हसि चास्माकं सङ्क्षेपाद्रोमहर्षण ॥ १
सूत उवाच
अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपाद् द्विजाः ।
तस्यादित्यस्य चैवासीद्भार्यात्रयमथापरम् ॥ २
संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां वदामि वः ।
संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् ॥ ३
यहाँ जो रुद्रसहस्रनामस्तोत्र दिया है, वह महाभारतके अनुशासन उसका विस्तृत माहात्म्य भी पूर्वमें वर्णित है । ऋषिगण बोले- हे वंशविदोंमें श्रेष्ठ! हे रोमहर्षण! आप संक्षेपमें सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशके विषयमें हमलोगोंको बतानेकी कृपा करें ॥१ ॥
सूतजी बोले- हे द्विजो! अदितिने कश्यपसे आदित्य नामक पुत्रको उत्पन्न किया । उस आदित्यकी ज्येष्ठ भार्याके अतिरिक्त तीन और भार्याएँ थीं । वे संज्ञा, | राज्ञी, प्रभा तथा छाया थीं- मैं उनके पुत्रोंके विषयमें पर्व अ ० १७ के अन्तर्गत आये शिवसहस्रनामस्तोत्र से साम्य रखता है, वहाँ
पृष्ठ 278
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२७६
यमं च यमुनाञ्चैव राज्ञी रेवतमेव च ।
प्रभा प्रभातमादित्याच्छायां संज्ञाप्यकल्पयत् ॥
छाया च तस्मात्सुषुवे सावर्णिं भास्कराद् द्विजाः ।
ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यथाक्रमम् ॥
छाया स्वपुत्राभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा ।
पूर्वौ मनुर्न चक्षाम यमस्तु क्रोधमूर्च्छितः ॥
सन्ताडयामास रुषा पादमुद्यम्य दक्षिणम् ।
यमेन ताडिता सा तु छाया वै दुःखिताभवत् ॥
छायाशापात्पदं चैकं यमस्य क्लिन्नमुत्तमम् ।
पूयशोणितसम्पूर्णं कृमीणां निचयान्वितम् ॥
सोऽपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः ।
आराधयन् महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम् ॥
भवप्रसादादागत्य लोकपालत्वमुत्तमम् ।
पितॄणामाधिपत्यं तु शापमोक्षं तथैव च ॥
लब्धवान् देवदेवस्य प्रभावाच्छूलपाणिनः ।
असहन्ती पुरा भानोस्तेजोमयमनिन्दिता ॥
रूपं त्वाष्ट्री स्वदेहात्तु छायाख्यां सा त्वकल्पयत् ।
वडवारूपमास्थाय तपस्तेपे तु सुव्रता ॥
कालात्प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः ।
वडवामगमत्संज्ञामश्वरूपेण भास्करः ॥
वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात् ।
सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ ॥
लिखितो भास्करः पश्चात्संज्ञा पित्रा महात्मना ।
विष्णोश्चक्रं तु यद् घोरं मण्डलाद्भास्करस्य तु ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । आप लोगोंको बताता हूँ । त्वष्टाकी पुत्री संज्ञाने सूर्यसे ४ श्रेष्ठ मनुको उत्पन्न किया । राज्ञीने यम, यमुना तथा । रेवतको जन्म दिया । प्रभाने सूर्यसे प्रभातको जन्म दिया । संज्ञाने ही छायाको अपने स्थानपर नियोजित ५ किया ॥ २-४ ॥ हे द्विजो! छायाने उन सूर्यसे सावर्णि मनु, शनि, तपती तथा विष्टिको यथाक्रम जन्म दिया । छाया अपने ६ पुत्र सावर्णि मनुसे अधिक स्नेह करती थी । पूर्व मनु ( वैवस्वत मनु ) तो इसे सहन कर गये, पर क्र विक्षुब्ध यम इसे सहन न कर सका और उसने क्रोधसे ७ [ अपना ] दाहिना पैर उठाकर छायापर प्रहार किया । 1 [ पैरसे ] यमके द्वारा मारे जानेपर वह छाया दुःखित हुई ॥ ५-७ ॥ ८ तब छायाके शापसे यमका वह सुन्दर पैर खराब हो गया, वह मवाद तथा रक्तसे भर गया और कीड़ोंके समूहसे युक्त हो गया । तदनन्तर वह [ यम ] गोकर्ण में ९ रहकर एक फलक ( पटरे ) - पर बैठकर [ केवल ] वायु पीता हुआ दस हजार वर्षोंतक महादेवजीकी आराधना करता रहा । शिवकी कृपासे श्रेष्ठ लोकपालत्व तथा १० | पितरोंका स्वामित्व प्राप्त करके उसने देवदेव शूल-पाणि ( शिव ) - के प्रभावसे शापसे मुक्ति प्राप्त की ॥ ८–१०१ / २ ॥ ११ पूर्वकालमें सूर्यके तेजोमय रूपको सहन न करती हुई त्वष्टाकी शुभ कन्या संज्ञाने अपने शरीरसे [ दूसरी ] छाया नामक स्त्रीकी रचना की और वह सुव्रता स्वयं १२ वडवा ( घोड़ी ) -का रूप धारणकर तप करने लगी । कुछ समयके बाद प्रयत्नपूर्वक छायाको संज्ञाकी प्रतिकृति जानकर छायापति प्रभु सूर्यने घोड़ेका रूप धारणकर उस १३ । वडवारूपधारिणी संज्ञाके साथ रमण किया । तब घोड़ीके रूपवाली त्वष्टापुत्री संज्ञाने उन सूर्यसे देवस्वरूप दोनों अश्विनीकुमारोंको जन्म दिया; वे देवताओंके श्रेष्ठ वैद्य १४ | थे॥११–१४ ॥ उसके बाद महान् आत्मावाले संज्ञापिता [ त्वष्टा ] -सूर्यको खरादा । भगवान् त्वष्टाने रुद्रकी कृपासे १५ | सूर्यके मण्डलसे विष्णुके चक्रका निर्माण किया, जो
पृष्ठ 279
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं
निर्ममे भगवांस्त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम् ।
रुद्रप्रसादाच्च शुभं सुदर्शनमिति स्मृतम् ॥ १६
लब्धवान् भगवांश्चक्रं कृष्णः कालाग्निसन्निभम् ।
मनोस्तु प्रथमस्यासन्नव पुत्रास्तु तत्समाः ॥ १७
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च ।
नरिष्यन्तश्च वै धीमान् नाभागोऽरिष्ट एव च ॥ १८
करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः ।
इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च पुंस्त्वं प्राप च या पुरा ॥ १ ९
सुन इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा ।
मित्रावरुणयोस्त्वत्र प्रसादान्मुनिपुङ्गवाः ॥ २०
पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया ।
सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये ॥ २१
इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किम्पुरुषोऽभवत् ।
इला किम्पुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते ॥ २२
मासमेकं पुमान् वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः ।
इला बुधस्य भवनं सोमपुत्रस्य चाश्रिता ॥ २३
बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनाय प्रवर्तिता ।
सोमपुत्राद् बुधाच्चापि ऐलो जज्ञे पुरूरवाः ॥ २४
सोमवंशाग्रजो धीमान् भवभक्तः प्रतापवान् ।
इक्ष्वाकोर्वंशविस्तारं पश्चाद्वक्ष्ये तपोधनाः ॥ २५
पुत्रत्रयमभूत्तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः ।
उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च ॥२६
उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् ।
गया गयस्य चाख्याता पुरी परमशोभना ॥ २७
सुराणां संस्थितिर्यस्यां पितॄणां च सदा स्थितिः ।
इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् ॥ २८
कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् ।
वसिष्ठवचनात्त्वासीत्प्रतिष्ठाने महाद्युतिः ॥ २ ९
प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः ।
तत्पुरूरवसे प्रादाद्राज्यं प्राप्य महायशाः ॥ ३०
शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्त्रनाम २७७ बड़ा भयानक था; वह उनका प्रधान तथा दिव्य अस्त्र था, जिसे शुभ सुदर्शन [ चक्र ] कहा गया है । भगवान् कृष्णने कालाग्निसदृश उस चक्रको प्राप्त किया था ॥ १५-१६२ ॥ प्रथम मनु [ वैवस्वत ] - के नौ पुत्र हुए, जो उन्हींके समान थे । इक्ष्वाकु, नभग, धृष्णु, शर्याति, नरिष्यन्त, बुद्धिमान् नाभाग, अरिष्ट, करूष तथा पृषध्र– ये नौ मनुपुत्र कहे गये हैं । उनकी ज्येष्ठ तथा वरिष्ठ | पुत्री इला जो पूर्वकालमें पुरुष हो गयी थी, वह सुद्युम्न नामसे प्रसिद्ध हुई । हे श्रेष्ठ मुनियो! मित्र तथा वरुणकी कृपासे वह इला पूर्वकालमें पुरुषत्वको प्राप्त हुई थी; पुनः शिवकी आज्ञासे सोमवंशकी वृद्धिके स्त्रीत्वको प्राप्त हुए । इला किंपुरुष ( पुरुष किंपुरुष हो जानेपर ' थी ॥ १७ - २२ ॥ वह इला एक शरवण [ नामक वन ] को प्राप्तकर लिये वे मनुपुत्र श्रीमान् सुद्युम्न इक्ष्वाकुके अश्वमेधके समय वह रूपवाली ) हो गयी थी । वह इला सुद्युम्न ' – इस नामसे कही जाती महीनेतक वीर पुरुषके रूपमें और पुनः एक महीनेतक स्त्रीके रूपमें रहती थी । वह चन्द्रमाके पुत्र बुधके भवनमें रहने लगी । अवसर पाकर वह बुधके साथ मैथुनके लिये तत्पर हुई । तब सोमपुत्र बुध और इलासे पुरूरवा उत्पन्न हुए; जो सोमवंशमें प्रथम उत्पन्न होने वाले, बुद्धिमान्, शिवभक्त तथा प्रतापी थे । हे तपोधनो! अब इसके बाद मैं इक्ष्वाकुवंशके विस्तारका वर्णन करूँगा ॥ २३ - २५ ॥ हे उत्तम द्विजो! उन सुद्युम्नके तीन पुत्र हुए-उत्कल, गय तथा विनताश्व । उत्कलका उत्कल [ नामक ] राष्ट्र था और विनताश्वका पश्चिमी प्रदेश था । गयकी गया [ नामक ] परम सुन्दर पुरी कही गयी है, जिसमें देवताओं तथा पितरोंकी स्थिति सर्वदा रहती है ॥ २६-२७१ / २ ॥ इक्ष्वाकुके ज्येष्ठ पुत्रने मध्यदेश प्राप्त किया । कन्या प्रकृतिवाले होनेके कारण महातेजस्वी सुद्युम्न [ अपना ] भाग नहीं पा सके; किंतु वसिष्ठके कहने से | प्रतिष्ठानपुरमें धर्मराज महात्मा सुद्युम्नकी प्रतिष्ठा स्थापित
पृष्ठ 280
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२७८ मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद्दश पञ्च च तत्सुताः अभूज्येष्ठः ककुत्स्थश्च ककुत्स्थात्तु सुयोधनः ॥
ततः पृथुर्मुनिश्रेष्ठा विश्वकः पार्थिवस्तथा ।
विश्वकस्यार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः ॥
शाबस्तिश्च महातेजा वंशकस्तु ततोऽभवत् ।
निर्मिता येन शाबस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । हुई और स्त्री - पुरुषके लक्षणोंसे युक्त, महायशस्वी तथा ॥ ३१ महाभाग्यशाली मनुपुत्र [ सुद्युम्न ] ने राज्य प्राप्त करके उसे पुरूरवाको दे दिया ॥ २८-३०१ / २ ॥ सौ पुत्रोंवाले इक्ष्वाकुके ज्येष्ठ पुत्र विकुक्षि थे; वे । महान् धर्मज्ञ थे । उनके पचास पुत्र हुए; उनमें ककुत्स्थ ३२ । सबसे बड़े थे । ककुत्स्थसे सुयोधन उत्पन्न हुए । हे श्रेष्ठ मुनियो! उन [ सुयोधन ] - से पृथु और पृथुसे विश्वक उत्पन्न हुए । विश्वकके पुत्र बुद्धिमान् आर्द्रक थे और उनके पुत्र युवनाश्व थे । हे श्रेष्ठ द्विजो! उनके पुत्र ३३ महातेजस्वी शाबस्ति थे, जिन्होंने गौड़देशमें शाबस्ती नगरीका निर्माण किया । उनसे वंशक [ नामक पुत्र ] उत्पन्न हुए और वंश [ वंशक ] - से बृहदश्व हुए । कुवलाश्व उन [ बृहदश्वके ] पुत्र थे; उन्होंने महाबली ३४
वंशाच्च बृहदश्वोऽभूत्कुवलाश्वस्तु तत्सुतः ।
धुन्धुमारत्वमापन्नो धुन्धुं हत्वा महाबलम् ॥ ३५
धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः ।
दृढाश्वश्चैव चण्डाश्वः कपिलाश्वश्च ते स्मृताः ॥ ३६
दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य वै सुतः हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु संहताश्वस्तु तत्सुतः
कृशाश्वोऽथ रणाश्वश्च संहताश्वात्मजावुभौ ।
युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता तस्य वै सुतः ॥
मान्धातुः पुरुकुत्सोऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् ।
मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः ॥
। ॥ ३७ ' धुन्धु ' को मारकर धुन्धुमार नाम प्राप्त कियाथा । धुन्धुमारके तीन पुत्र हुए, जो तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध थे; वे दृढाश्व, चण्डाश्व तथा कपिलाश्व [ नामवाले ] कहे गये हैं । दृढाश्वके पुत्र प्रमोद और उनके पुत्र हर्यश्व ३८ थे । हर्यश्वके पुत्र निकुम्भ और उन [ निकुम्भ ] -के पुत्र । संहताश्व थे । संहताश्वके कृशाश्व तथा रणाश्व [ नामक ] दो पुत्र । रणाश्वके पुत्र युवनाश्व थे और उन [ युवनाश्व ] - के पुत्र मान्धाता थे । मान्धाताके तीन पुत्र ३ ९ | हुए - पुरुकुत्स, पराक्रमी अम्बरीष तथा पुण्यात्मा मुचुकुन्द;