श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 281–290
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 281–290
पृष्ठ 281
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं
अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः ।
हरितो युवनाश्वस्य हरितास्तु यतः स्मृताः ॥ ४०
एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेता द्विजातयः ।
पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसद्दस्युर्महायशाः ॥ ४१
नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतिस्तस्य चात्मजः ।
विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णुवृद्धा यतः स्मृताः ॥ ४२
एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेताः समाश्रिताः ।
सम्भूतिपरं पुत्रमनरण्यमजीजनत् ॥ ४३
रावणेन हतो योऽसौ त्रैलोक्यविजये द्विजाः ।
बृहदश्वोऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः ॥ ४४
हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमना नृपः ।
तस्य पुत्रोऽभवद्राजा त्रिधन्वा भवभावितः ॥ ४५
प्रसादाद् ब्रह्मसूनोर्वै तण्डिनः प्राप्य शिष्यताम् ।
अश्वमेधसहस्त्रस्य फलं प्राप्य तदाज्ञया ॥ ४६
गणैश्वर्यमनुप्राप्तो भवभक्तः प्रतापवान् ।
कथं चैवाश्वमेधं वै करोमीति विचिन्तयन् ॥ ४७
धनहीनश्च धर्मात्मा दृष्टवान् ब्रह्मणः सुतम् ।
तण्डिसंज्ञं द्विजं तस्माल्लब्धवान् द्विजसत्तमाः ॥ ४८
नाम्नां सहस्त्रं रुद्रस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा ।
तेन नाम्नां सहस्त्रेण स्तुत्वा तण्डिर्महेश्वरम् ॥ ४ ९
लब्धवान् गाणपत्यं च ब्रह्मयोनिर्द्विजोत्तमः ।
ततस्तस्मान्नृपो लब्ध्वा तण्डिना कथितं पुरा ॥ ५०
नाम्नां सहस्रं जप्त्वा वै गाणपत्यमवाप्तवान् । ऋषय ऊचुः नाम्नां सहस्त्रं रुद्रस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना । ५१
कथितं सर्ववेदार्थसञ्चयं सूत सुव्रत ।
नाम्नां सहस्रं विप्राणां वक्तुमर्हसि शोभनम् ॥५२
सूत उवाच
सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः ।
अष्टोत्तरसहस्त्रं तु नाम्नां शृणुत सुव्रताः ॥ ५३
शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्रनाम २७ ९ ये तीनों लोकोंमें विख्यात थे । अम्बरीषके पुत्र युवनाश्व द्वितीय बताये गये हैं । युवनाश्वके पुत्र हरित थे, जिनसे । उत्पन्न सभी पुत्र ' हरित ' [ नामवाले ] कहे गये हैं । ये सब अंगिराके वंशके ब्राह्मण थे, किन्तु क्षत्रिय-स्वभाववाले थे॥३१–४०१२ ॥ पुरुकुत्सके पुत्र महायशस्वी त्रसद्दस्यु थे । उनके पुत्र सम्भूति थे, जो नर्मदाके गर्भसे उत्पन्न हुए थे । उन [ सम्भूति ] - के पुत्र विष्णुवृद्ध थे । विष्णुवृद्धके सभी वंशज विष्णुवृद्ध [ नामवाले ] कहे गये हैं । ये सब भी अंगिराके वंशमें [ ब्राह्मण ] थे, किंतु क्षत्रिय - स्वभावसे युक्त थे । हे द्विजो! सम्भूतिने अनरण्य नामक दूसरे पुत्रको उत्पन्न किया, जो त्रैलोक्य- विजयके समय रावणके द्वारा मार दिये गये । अनरण्यके पुत्र बृहदश्व और बृहदश्वके पुत्र हर्यश्व थे । हर्यश्वसे [ उनकी पत्नी ] दृषद्वतीके गर्भसे राजा ' वसुमना ' उत्पन्न हुए । उनके त्रिधन्वा नामक पुत्र हुए; वे शिवभक्त थे । उन प्रतापी तथा शिवभक्तने ब्रह्माके पुत्र तण्डीकी कृपासे उनकी शिष्यता प्राप्त करके और उनकी आज्ञासे हजार अश्वमेधका फल प्राप्तकर गणोंके स्वामीका पद ग्रहण कर लिया था । ' मैं अश्वमेध कैसे करूँ ' - [ किसी समय ] ऐसा सोचते हुए उन धनहीन धर्मात्मा [ त्रिधन्वा ] -ने ब्रह्माके पुत्र तण्डी नामक ब्राह्मणको देखा और हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! रुद्रसहस्रनामको उनसे प्राप्त कर लिया । पूर्वकालमें ब्रह्माजीने [ तण्डीको ] रुद्रसहस्रनाम बताया था; उसी सहस्रनामसे महेश्वरकी स्तुति करके ब्रह्माजीके पुत्र द्विजश्रेष्ठ तण्डीने गणाधिप पद प्राप्त किया था । तदनन्तर पूर्वकालमें तण्डीके द्वारा बताये गये रुद्र सहस्रनामको ग्रहण करके राजा [ त्रिधन्वा ] - ने भी गणाधिप पद प्राप्त किया॥४१–५०१ / २ ॥ ऋषिगण बोले – ब्रह्माके पुत्र तण्डीके द्वारा कहा गया रुद्रसहस्रनाम समग्र वेदार्थोंसे परिपूर्ण है; हे सूतजी! हे सुव्रत! उस उत्तम सहस्रनामको कृपा करके [ हम ] विप्रोंको बताइये ॥ ५१-५२ ॥ सूतजी बोले - हे सुव्रतो! हे श्रेष्ठ मुनियो! सभी | प्राणियोंके आत्मस्वरूप तथा अमित तेजवाले रुद्रके एक
पृष्ठ 282
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८० यज्जप्त्वा तु मुनिश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान् ॐस्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः जटी दण्डी शिखण्डी च सर्वगः सर्वभावनः हरिश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः स्मृतः । प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च शान्तात्मा शाश्वतो ध्रुवः श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोऽर्दनः । अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधारणः उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः महात्मा सर्वभूतश्च विरूपो वामनो नरः लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादोऽभयदो विभुः पवित्रश्च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः । स्वयम्भूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः । चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्मतः राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः । महातपा दीर्घतपा अदृश्यो धनसाधकः संवत्सरः कृतो मन्त्रः प्राणायामः परन्तपः योगी योगो महाबीजो महारेता महाबलः सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम्य एव च मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः । कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् शरी शतघ्नी खड्गी च पट्टिशी चायुधी महान् । अजश्च मृगरूपश्च तेजस्तेजस्करो विधि:
उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ।
दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च ॥
शृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः ।
सिंहशार्दूलरूपश्च गन्धकारी कपर्द्यपि ॥
ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः । त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेना पतिर्विभुः
अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः ।
गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः ॥
सिंहशार्दूलरूपाणामार्द्रचर्माम्बरन्धरः ।
कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । हजार आठ नामोंवाले स्तोत्रको सुनिये, जिसका जप करके ॥ ५४ तण्डीने गणाधिप पद प्राप्त किया था ॥५३१२ ॥
। ‘ ॐ स्थिर, स्थाणु, प्रभु, भानु, प्रवर, वरद, वर, ॥ ५५ सर्वात्मा, सर्वविख्यात, सर्व, सर्वकर, भव, जटी, दण्डी, ॥ ५६ शिखण्डी, सर्वग, सर्वभावन, हरि, हरिणाक्ष, सर्वभूतहर स्मृत, प्रवृत्ति, निवृत्ति, शान्तात्मा, शाश्वत, ध्रुव, श्मशानवासी, ॥ ५७ भगवान् खचर, गोचर, अर्दन, अभिवाद्य, महाकर्मा, । तपस्वी, भूतधारण, उन्मत्तवेष, प्रच्छन्न, सर्वलोक, प्रजापति, ॥ ५८ महारूप, महाकाय, सर्वरूप, महायश॥५४–५८ ॥ । महात्मा, सर्वभूत, विरूप, वामन, नर, लोकपाल, ॥ ५ ९ अन्तर्हितात्मा, प्रसाद, अभयद, विभु, पवित्र, महान्, ॥ ६० नियत, नियताश्रय, स्वयम्भू, सर्वकर्मा, आदि, आदिकर, निधि, सहस्राक्ष, विशालाक्ष, सोम, नक्षत्रसाधक, चन्द्र, ॥ ६१ सूर्य, शनि, केतु, ग्रह ( मंगल ), ग्रहपति ( बृहस्पति ), मत ( बुध ), राजा ( शुक्र ), राज्योदय ( राहु ), कर्ता, ॥ ६२ मृगबाणार्पण, घन, महातप, दीर्घतप, अदृश्य,
।
धनसाधक ॥ ५ ९ -६२ ॥
॥ ६३
संवत्सर, कृत, मन्त्र, प्राणायाम, परन्तप योगी, । ॥ ६४ योग, महाबीज, महारेता, महाबल, सुवर्णरेता, सर्वज्ञ, । सुबीज, वृषवाहन, दशबाहु, अनिमिष, नीलकण्ठ, ॥ ६५ उमापति, विश्वरूप, स्वयं श्रेष्ठ, बलवीर, बलाग्रणी, गणकर्ता, गणपति, दिग्वास, काम्य, ॥ ६६ मन्त्र, सर्व - भावकर, हर, कमण्डलुधर, ॥ ६७ कपालवान् ॥ ६३-६६ ॥ शरी, शतघ्नी, खड्गी, पट्टिशी, ६८ अज, मृगरूप, तेज, तेजस्कर, विधि, उदग्र, विनत, दीर्घ, हरिकेश, सुतीर्थ, मन्त्रवित्, परम, धन्वी, बाणहस्त, आयुधी, महान्, उष्णीषी, सुवक्त्र, कृष्ण, शृगालरूप, ६ ९ सर्वार्थ, मुण्ड, सर्वशुभंकर, सिंहशार्दूलरूप, गन्धकारी, कपर्दी, ऊर्ध्वरेता, ऊर्ध्वलिङ्गी, ऊर्ध्वशायी, नभ, तल, ॥ ७० त्रिजटी, चीरवासा, रुद्र, सेना, पति, विभु, अहोरात्र, ७१ नक्त, तिग्ममन्यु, सुवर्चस, गजहा, दैत्यहा, काल, लोकधाता, गुणाकर ॥ ६७–७१ ॥ ७२ सिंहशार्दूलरूपाणामार्द्रचर्मांबरंधर, कालयोगी, महा-
पृष्ठ 283
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं 36 36 36 36 36 36 36 36 35 36 6
निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः ।
बहु भूतो बहुधनः सर्वसारोऽमृतेश्वरः ॥ ७३
नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः ।
कार्मुको महाबाहुर्महाघोरो महातपाः ॥ ७४
महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरोऽमतः ।
सहस्त्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः ॥ ७५
अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः ।
दक्षहा परिचारी च प्रहसो मध्यमस्तथा ॥ ७६
तेजोऽपहारी बलवान् विदितोऽभ्युदितोऽबहुः ।
गम्भीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाशनः ॥ ७७
गम्भीररोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ।
न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो विश्वकर्मा च विश्वभुक् ॥ ७८
तीक्ष्णोपायश्च हर्यश्वः सहायः कर्म कालवित् ।
विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः ॥ ७ ९
हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ।
उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित् ॥ ८०
ज्योतिषामयनं सिद्धिः सन्धिर्विग्रह एव च ।
खड्गी शङ्खी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली ॥ ८१
वैणवी पणवी कालः कालकण्ठः कटङ्कटः ।
नक्षत्रविग्रहो भावो निभावः सर्वतोमुखः ॥ ८२
विमोचनस्तु शरणो हिरण्यकवचोद्भवः ।
मेखला कृतिरूपश्च जलाचारः स्तुतस्तथा ॥ ८३
वीणी च पणवी ताली नाली कलिकटुस्तथा ।
सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्यपरिग्रहः ॥ ८४
व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरङ्गवित् ।
वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबन्धविमोचनः ॥ ८५
बन्धनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः ।
सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः ॥ ८६
प्रस्कन्दोऽप्यविभावश्च तुल्यो यज्ञविभागवित् ।
सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः ॥ ८७
हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः ।
आकाशो निर्विरूपश्च विवासा उरगः खगः ॥ ८८
भिक्षुश्च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान् ।
वसुरेताः सुवर्चस्वी वसुवेगो महाबलः ॥ ८ ९
मनो वेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः ।
सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशक धरः ॥ ९ ०
मुनिरात्मा मुनिर्लोकः सभाग्यश्च सहस्रभुक् ।
पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो निशाकरः ॥ ९९
शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्रनाम २८१ नाद, सर्वावास, चतुष्पथ ***, निशाचर, प्रेतचारी, सर्वदर्शी, महेश्वर, बहु, भूत, बहुधन, सर्वसार, अमृतेश्वर, नृत्यप्रिय, नित्यनृत्य, नर्तन, सर्वसाधक, सकार्मुक, महाबाहु, महाघोर, महातप, महाशर, महापाश, नित्य, गिरिचर, अमत, सहस्रहस्त, विजय, व्यवसाय, अनिन्दित, अमर्षण, मर्षणात्मा, यज्ञहा, कामनाशन, दक्षहा, परिचारी, प्रहस, मध्यम॥७२–७६ ॥ तेज, अपहारी, बलवान्, विदित, अभ्युदित, अबहु, गम्भीरघोष, योगात्मा, यज्ञहा, कामना, अशन, गम्भीररोष, गम्भीर, गम्भीरबलवाहन, न्यग्रोधरूप, न्यग्रोध, विश्वकर्मा, विश्वभुक्, तीक्ष्णोपाय, हर्यश्व, सहाय, कर्म, कालवित्, विष्णु, प्रसादित, यज्ञ, समुद्र, वड़वामुख, हुताशनसहाय, प्रशान्तात्मा, हुताशन, उग्रतेज, महातेज, जय, विजय-कालवित् ॥ ७७-८० ॥ ज्योतिषामयन, सिद्धि, सन्धि, विग्रह, खड्गी, शंखी, जटी, ज्वाली, खचर, द्युचर, बली, वैणवी, पणवी, काल, कालकण्ठ, कटंकट, नक्षत्रविग्रह, भाव, निभाव, सर्वतोमुख, विमोचन, शरण, हिरण्यकवचोद्भव, मेखला, कृतिरूप, जलाचार, स्तुत, वीणी, पणवी, ताली, नाली कलिकटु, सर्वतूर्यनिनादी, सर्वव्याप्य-परिग्रह ॥ ८१ - ८४ ॥ व्यालरूपी, बिलावासी, गुहावासी, तरंगवित्, वृक्ष, श्रीमालकर्मा, सर्वबन्धविमोचन, बन्धन, सुरेन्द्राणां युधि - शत्रुविनाशन, सखा, प्रवास, दुर्वाप, सर्वसाधु-निषेवित, प्रस्कन्द, अविभाव, तुल्य, यज्ञविभागवित्, सर्ववास, सर्वचारी, दुर्वासा, वासव, मत, हैम, हेमकर, यज्ञ, सर्वधारी, धरोत्तम, आकाश, निर्विरूप, विवास, उरग, खग ॥ ८५ - ८८ ॥ भिक्षु, भिक्षुरूपी, रौद्ररूप, सुरूपवान्, वसुरेता, सुवर्चस्वी, वसुवेग, महाबल, मन, वेग, निशाचार, सर्वलोकशुभप्रद, सर्वावासी, त्रयीवासी, उपदेशकर, धर, | मुनि, आत्मा, मुनि, लोक, सभाग्य, सहस्रभुक्, पक्षी,
पृष्ठ 284
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८२ समीरो दमनाकारो ह्यर्थो ह्यर्थकरो वशः वासुदेवश्च देवश्च वामदेवश्च वामनः सिद्धियोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः अक्षुण्णः क्षुण्णरूपश्च वृषणो मृदुरव्ययः महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः चक्रहस्तस्तु विष्टम्भी मूलस्तम्भन एव च ऋतुऋतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः । वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित् । ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक् निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरः नन्दीश्वरः सुनन्दी च नन्दनो विषमर्दनः भगहारी नियन्ता च कालो लोकपितामहः । चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः जाध्यक्ष बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः इतिहासश्च कल्पश्च दमनो जगदीश्वरः दम्भो दम्भकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः ॥ लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यधोक्षजः । श्रीलिङ्गमहापुराण [ अध्याय ६५ । । पक्षरूप, अतिदीप्त, निशाकर, समीर, दमनाकार, अर्थ ॥ ९ २ अर्थकर, वश, वासुदेव, देव, वामदेव, ।, वामन ॥ ८ ९ - ९ २ ॥ ॥ ९ ३ सिद्धियोगापहारी, सिद्ध, सर्वार्थसाधक, अक्षुण्ण, । ॥ ९ ४ / क्षुण्णरूप, वृषण, मृदु, अव्यय, महासेन, विशाख, षष्टिभाग, गवांपति, चक्रहस्त, विष्टम्भी, मूलस्तम्भन, ॥ ९ ५ ऋतु, ऋतुकर, ताल, मधु, मधुकर, वर, वानस्पत्य, वाजसन, नित्य, आश्रमपूजित, ब्रह्मचारी, लोकचारी, ॥ ९ ६ सर्वचारी, सुचारवित्, ईशान, ईश्वर, काल, निशाचारी, । अनेकदृक् ॥ ९ ३ – ९ ६ ॥ ॥ ९ ७ निमित्तस्थ, निमित्त, नन्दि, नन्दिकर, हर, नन्दीश्वर, सुनन्दी, नन्दन, विषमर्दन, भगहारी, नियन्ता, ॥ ९ ८ काल, लोकपितामह, चतुर्मुख, महालिङ्ग, चारुलिङ्ग, । ॥ ९९ लिङ्गाध्यक्ष, सुराध्यक्ष, कालाध्यक्ष, युगावह, बीजाध्यक्ष, । बीजकर्ता, अध्यात्म, अनुगत, बल, इतिहास, कल्प, १०० दमन, जगदीश्वर, दम्भ, दम्भकर, दाता, वंश, वंशकर, कलि ॥ ९ ७ - १०० ॥ अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्छुक्र एव च ॥१०१ लोककर्ता, पशुपति, महाकर्ता, अधोक्षज, अक्षर, नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्धो मानो गतिर्हविः । परम, ब्रह्म, बलवान्, शुक्र, नित्य, अनीश, शुद्धात्मा, प्रासादस्तु बलो दर्पो दर्पणो हव्य इन्द्रजित् ॥ १०२ शुद्ध, मान, गति, हवि, प्रासाद, बल, दर्प, दर्पण, हव्य, वेदकारः सूत्रकारो विद्वांश्च परमर्दनः । महामेघनिवासी च महाघोरो इन्द्रजित्, वेदकार, सूत्रकार, विद्वान्, परमर्दन, महामेघ-वशी करः ॥ १०३ निवासी, महाघोर, वशी, कर, अग्निज्वाल, महाज्वाल,
अग्निज्वालो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः ।
धिषणः शङ्करोऽनित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः ॥
नीलस्तथाङ्गलुप्तश्च शोभनो नरविग्रहः ।
स्वस्ति स्वस्तिस्वभावश्च भोगी भोगकरो लघुः ॥
उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भः प्रतापवान् ।
कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः ॥
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ।
महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः ॥
महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ।
महानासो महाकण्ठो महाग्रीवः श्मशानवान् ॥
महाबलो महातेजा ह्यन्तरात्मा मृगालयः ।
लम्बितोष्ठश्च निष्ठश्च महामायः पयोनिधिः ॥
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः । महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः । १०४ परिधूम्रावृत, रवि, धिषण, शंकर, अनित्य, वर्चस्वी, धूम्रलोचन ॥ १०१ - १०४ ॥ १०५ नील, अंगलुप्त, शोभन, नरविग्रह, स्वस्ति, स्वस्तिस्वभाव, भोगी, भोगकर, लघु, उत्संग, महांग, १०६ महागर्भ, प्रतापवान्, कृष्णवर्ण, सुवर्ण, इन्द्रिय, सर्ववर्णिक, महापाद, महाहस्त, महाकाय, महायश, १०७ महामूर्धा, महामात्र, महामित्र, नगालय, महास्कन्ध, महाकर्ण, महोष्ठ, महाहनु, महानास, महाकण्ठ, महाग्रीव, १०८ श्मशानवान् ॥ १०५ - १०८ ॥ १० ९ महाबल, महातेज, अन्तरात्मा, मृगालय, लम्बितोष्ठ, निष्ठ, महामाय, पयोनिधि, महादन्त, महार्द्रष्ट्र महाजिह्व, ११० । महामुख, महानख, महारोम, महाकेश, महाजट,
पृष्ठ 285
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्त्रनाम २८३ KKKKKKKKKK ***********
असपत्नः प्रसादश्च प्रत्ययो गीतसाधकः ।
प्रस्वेदनोऽस्वहेनश्च आदिकश्च महामुनिः ॥ १११ ।
वृषको वृषकेतुश्च अनलो वायुवाहनः ।
मण्डली मेरुवासश्च देववाहन एव च ॥११२
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्त्रोर्जितेक्षणः ।
यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशौजास्तथैव च ॥ ११३
अमोघार्थप्रसादश्च अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः ।
उपहारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थितः ॥ ११४
नाभिर्नन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः ।
सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः ॥ ११५
नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः ।
सगणो गणकारश्च भूतभावनसारथिः ॥ ११६ ।
भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गणः । आगमश्च विलोपश्च महात्मा सर्वपूजितः । ११७
शुक्लः स्त्रीरूपसम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ।
आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट् ॥ ११८
विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजाल: सुनिश्चितः ।
कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमश: ॥ ११ ९
गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्यविज्ञेयः सुशारदः ।
परश्वधायुधो देवो ह्यर्थकारी सुबान्धवः ॥ १२०
तुम्बवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः ।
उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः ॥ १२१
सर्वाङ्गरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः ।
बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः ॥ १२२
राक्षसघ्नोऽथ कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ।
लम्बितो लम्बितोष्ठश्च लम्बहस्तो वरप्रदः ॥ १२३
बाहुस्त्वनिन्दितः सर्वः शङ्करोऽथाप्यकोपनः ।
अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा ॥ १२४
अहिर्बुध्न्यो निरृतिश्च चेकितानो हली तथा ।
अजैकपाच्च कापाली शं कुमारो महागिरिः ॥ १२५
धन्वन्तरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस्तथा ।
धाता विष्णुश्च शक्रश्च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः ॥ १२६
प्रभासः पर्वतो वायुरर्यमा सविता रविः ।
धृतिश्चैव विधाता च मान्धाता भूतभावनः ॥ १२७
नीरस्तीर्थश्च भीमश्च सर्वकर्मा गुणोद्वहः ।
पद्मगर्भो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रो नभोऽनघः ॥ १२८
बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यकृत्तमः ।
क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः ॥ १२ ९
असपत्न, प्रसाद, प्रत्यय, गीतसाधक, प्रस्वेदन, अस्वहेन, आदिक, महामुनि, वृषक, वृषकेतु, अनल, वायुवाहन, मण्डली, मेरुवास, देववाहन ॥ १० ९ - ११२ ॥ अथर्वशीर्ष, सामास्य, ऋक्सहस्रोर्जितेक्षण, यजुः पादभुज, गुह्य, प्रकाशौज, अमोघार्थप्रसाद, अन्तर्भाव्य, सुदर्शन, उपहार, प्रिय, सर्व, कनक, कांचनस्थित, | नाभि, नन्दिकर, हर्म्य, पुष्कर, स्थपति, स्थित, सर्वशास्त्र, धन, आद्य, यज्ञ, यज्वा समाहित, नग, नील, कवि, काल, मकर, कालपूजित, सगण, गणकार, भूतभावन-सारथि ॥ ११३ - ११६ ॥ भस्मशायी, भस्मगोप्ता, भस्मभूततनु, गण, आगम, विलोप, महात्मा, सर्वपूजित, शुक्ल, स्त्रीरूपसम्पन्न, शुचि, भूतनिषेवित, आश्रमस्थ, कपोतस्थ, विश्वकर्मा, पति, विराट्, विशालशाख, ताम्रोष्ठ, अम्बुजाल, सुनिश्चित, कपिल, कलश, स्थूल, आयुध, रोमश, गन्धर्व, अदिति, तार्क्ष्य, अविज्ञेय, सुशारद, परश्वधायुध, देव, अर्थकारी, | सुबान्धव ॥ ११७–१२० ॥ तुम्बवीण, महाकोप, ऊर्ध्वरेता, जलेशय, उग्र, वंशकर, वंश, वंशवादी, अनिन्दित, सर्वांगरूपी, मायावी, सुहृद, अनिल, बल, बन्धन, बन्धकर्ता, सुबन्धन– विमोचन, राक्षसघ्न, कामारि, महादंष्ट्र, महायुध, लम्बित, लम्बितोष्ठ, लम्बहस्त, वरप्रद, बाहु, अनिन्दित, सर्व, शंकर, अकोपन, अमरेश, महाघोर, विश्वदेव, सुरारिहा ॥ १२१ – १२४ ॥ अहिर्बुध्न्य, निर्ऋति, चेकितान, हली, अजैकपात्, कापाली, शं, कुमार, महागिरि, धन्वन्तरि, धूमकेतु सूर्य, वैश्रवण, धाता, विष्णु, शक्र, मित्र, त्वष्टा, धर, ध्रुव, प्रभास, पर्वत, वायु, अर्यमा, सविता, रवि, धृति, विधाता, मान्धाता, भूतभावन, नीर, तीर्थ, भीम, सर्वकर्मा, गुणोद्वह, पद्मगर्भ, महागर्भ, चन्द्रवक्त्र, नभ, अनघ ॥ १२५ - १२८ ॥ बलवान्, उपशान्त, पुराण, पुण्यकृत्, तम, क्रूरकर्ता,
पृष्ठ 286
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८४ सर्वाशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः । देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् कैलासस्थो गुहावासी हिमवद् गिरिसंश्रयः । कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः प्राणेशो बन्धकी वृक्षो नकुलश्चाद्रिकस्तथा । ह्रस्वग्रीवो महाजानुरलोलश्च महौषधिः
सिद्धान्तकारी सिद्धार्थश्छन्दो व्याकरणोद्भवः ।
सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः ॥
प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कम्पी तरुस्तनुः ।
सारङ्गो भूतचक्राङ्कः केतुमाली सुवेधकः ॥
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रो मलोऽमलः ।
वसुभृत्सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर्बुधः ॥
असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद् बुधः ।
अमोघः संयमो हृष्टो भोजन: प्राणधारणः ॥
धृतिमान् मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतस्तु युधांपतिः ।
गोपालो गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः ॥
हिरण्यबाहुश्च तथा गुहावासः प्रवेशनः ।
महामना महाकामो चित्तकामो जितेन्द्रियः ॥
गान्धारश्च सुरापश्च तापकर्मरतो हितः ।
महाभूतो भूतवृतो ह्यप्सरो गणसेवितः ॥
महाकेतुर्धराधाता नैकतानरतः स्वरः ।
अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश्च सुखावहः ॥
तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः ।
संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिकोऽथ गणाधिपः ॥
नित्यो धाता सहायश्च देवासुरपतिः पतिः ।
युक्तश्च युक्तबाहुश्च सुदेवोऽपि सुपर्वणः ॥
आषाढश्च सुषाढश्च स्कन्धदो हरितो हरः ।
वपुरावर्तमानोऽन्यो वपुः श्रेष्ठो महावपुः ॥
शिरो विमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः ।
अक्षयो रथगीतश्च सर्वभोगी महाबलः ॥
साम्नायोऽथ महाम्नायस्तीर्थदेवो महायशाः ।
निर्जीवो जीवनो मन्त्रः सुभगो बहुकर्कशः ॥
रत्नभूतोऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित् ।
मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥
आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महातपाः ।
महाकण्ठो महायोगी युगो युगकरो हरिः ॥
युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः ।
न्यायो निर्वापणोऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग | क्रूरवासी, तनु, आत्मा, महौषध, सर्वाशय, सर्वचारी ॥ १३० प्राणेश, प्राणिनांपति, देवदेव, सुखोत्सिक्त, सत्, असत्, सर्वरत्नवित्, कैलासस्थ, गुहावासी, हिमवद्, गिरिसंश्रय,, ॥ १३१ कुलहारी, कुलाकर्ता, बहुवित्त, बहुप्रज, प्राणेश, बन्धकी, ॥ १३२ वृक्ष, नकुल, अद्रिक, ह्रस्वग्रीव, महाजानु, अलोल महौषधि ॥ १२ ९ – १३२ ॥ १३३ सिद्धान्तकारी, सिद्धार्थ, सिंहनाद, सिंहदंष्ट्र, सिंहास्य १३४ | जगत्काल, काल, कम्पी, तरु, केतुमाली, सुवेधक, भूतालय, १३५ अमल, वसुभृत्, सर्वभूतात्मा, १३६ सर्वभूतानामसुहृत्, निश्चल, छन्द, व्याकरणोद्भव, , सिंहवाहन, प्रभावात्मा, तनु, सारंग, भूतचक्रांक, भूतपति, अहोरात्र, मल, निश्चल, सुविदु, बुध, चलविद्, बुध, अमोघ, संयम, हृष्ट, भोजन, प्राणधारण ॥ १३३ - १३६ ॥ १३७ धृतिमान्, मतिमान्, त्र्यक्ष, सुकृत, युधांपति, गोपाल, गोपति, ग्राम, गोचर्मवसन, हर, हिरण्यबाहु, गुहावास, १३८ प्रवेशन, महामना, महाकाम, चित्तकाम, जितेन्द्रिय, गान्धार, १३ ९ सुराप, तापकर्मरत, हित, महाभूत, भूतवृत, अप्सर, गणसेवित, महाकेतु, धराधाता, नैकतानरत, स्वर, अवेदनीय, १४० आवेद्य, सर्वग, सुखावह ॥ १३७–१४० ॥ तारण, चरण, धाता, परिधा, परिपूजित, १४१ संयोगी, वर्धन, वृद्ध, गणिक, गणाधिप, नित्य, धाता, सहाय, देवासुरपति, पति, युक्त, युक्तबाहु, सुदेव, १४२ सुपर्वण, आषाढ़, सुषाढ़, स्कन्धद, हरित, हर, वपु, १४३ आवर्तमान, अन्य, वपुश्रेष्ठ, महावपु, शिर, विमर्शन, सर्वलक्ष्य - लक्षण - भूषित, अक्षय, रथगीत, सर्वभोगी, १४४ | महाबल ॥ १४१–१४४ ॥ साम्नाय, महाम्नाय, तीर्थदेव, महायश, निर्जीव, १४५ जीवन, मन्त्र, सुभग, बहुकर्कश, रत्नभूत, रत्नांग, महार्णवनिपातवित्, मूल, विशाल, अमृत, व्यक्ताव्यक्त, १४६ तपोनिधि, आरोहण, अधिरोह, शीलधारी, महातप, १४७ महाकण्ठ, महायोगी, युग, युगकर, हरि, युगरूप, महारूप, वहन, गहन, नग, न्याय, निर्वापण, अपाद, १४८ | पण्डित, अचलोपम ॥ १४५–१४८ ॥
पृष्ठ 287
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं
बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः ।
विस्तारो लवणः कूपः कुसुमाङ्गः फलोदयः ॥ १४ ९
ऋषभो वृषभो भङ्गो मणिबिम्बजटाधरः ।
इन्दुर्विसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः ॥ १५०
निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः ।
गिरावासो विसर्गश्च सर्वलक्षणलक्षवित् ॥ १५१
गन्धमाली च भगवाननन्तः सर्वलक्षणः ।
सन्तानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः ॥ १५२
करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा ।
यन्त्रतन्त्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः ॥ १५३
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः ।
वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्ततेजाः सहस्रपात् ॥ १५४
सहस्त्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ।
सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् ॥ १५५
पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ।
ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक् ॥ १५६
कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तोऽहः क्षपा क्षणः ।
विश्वक्षेत्रप्रदो बीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्मुखः ॥ १५७
सदसद् व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः ।
स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रजाद्वारं त्रिविष्टपः ॥ १५८
निर्वाणं हृदयश्चैव ब्रह्मलोकः परागतिः ।
देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ॥ १५ ९
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः ।
देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः ॥ १६०
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः ।
देवाधिदेव देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः ॥ १६१
देवासुरेश्वरो विष्णुर्देवासुरमहेश्वरः ।
सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्मा स्वयम्भवः ॥ १६२
उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदोऽवरजोऽम्बरः ।
इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः ॥ १६३
विबुधाग्रयः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः ।
संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवोऽव्ययः ॥ १६४
गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः ।
शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ॥ १६५
अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः ।
ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः ॥ १६६
स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः ।
सिद्धार्थः सर्वभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यः शुचिव्रतः ॥ १६७
व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः ।
विमुक्तो मुक्तकेशश्च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत् ॥ १६८
शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्रनाम २८५ बहुमाल, महामाल, शिपिविष्ट, सुलोचन, विस्तार, लवण, कूप, कुसुमांग, फलोदय, ऋषभ, वृषभ, भंग, मणिबिम्बजटाधर, इन्दु विसर्ग, सुमुख, शूर, सर्वायुध, सह, निवेदन, सुधाजात, स्वर्गद्वार, महाधनु, गिरावास, विसर्ग, सर्वलक्षणलक्षवित् गन्धमाली, भगवान्, अनन्त, सर्वलक्षण, सन्तान, बहुल, बाहु, सकल, सर्वपावन ॥ १४ ९ - १५२ ॥ करस्थाली, कपाली, ऊर्ध्वसंहनन, युवा, | यन्त्रतन्त्रसुविख्यात, लोक, सर्वाश्रय, मृदु, मुण्ड, विरूप, विकृत, दण्डी, कुण्डी, विकुर्वण, वार्यक्ष, ककुभ, वज्री, दीप्ततेज, सहस्रपात् सहस्रमूर्धा, देवेन्द्र, सर्वदेवमय, गुरु, सहस्रबाहु, सर्वांग, शरण्य, सर्वलोककृत्, पवित्र, त्रिमधु, मन्त्र, कनिष्ठ, कृष्णपिंगल, ब्रह्मदण्डविनिर्माता, शतघ्न, शतपाशधृक् ॥ १५३–१५६ ॥ कला, काष्ठा, लव, मात्रा, मुहूर्त, अहः, क्षपा, क्षण, विश्वक्षेत्रप्रद, बीज, लिङ्ग, आद्य, निर्मुख, सदसद्, व्यक्त, अव्यक्त, पिता, माता, पितामह, स्वर्गद्वार, मोक्षद्वार, प्रजाद्वार, त्रिविष्टप, निर्वाण, हृदय, ब्रह्मलोक, परागति, देवासुर - विनिर्माता, देवासुरपरायण, देवासुरगुरु,
देव, देवासुरनमस्कृत, देवासुर - महामात्र, देवासुर-। गणाश्रय ॥ १५७ - १६० ॥
देवासुरगणाध्यक्ष, देवासुरगणाग्रणी, देवाधिदेव, देवर्षि, देवासुरवरप्रद, देवासुरेश्वर, विष्णु, देवासुरमहेश्वर, सर्वदेवमय, अचिन्त्य, देवतात्मा, स्वयम्भव, उद्गत, त्रिक्रम, वैद्य, वरद, अवरज, अम्बर, इज्य, हस्ती, | व्याघ्र, देवसिंह, महर्षभ, विबुधाग्र्य, सुर, श्रेष्ठ, स्वर्गदेव, उत्तम, संयुक्त, शोभन, वक्ता, आशानांप्रभव, | अव्यय ॥ १६१ - १६४ ॥ गुरु, कान्त, निज, सर्ग, पवित्र, सर्ववाहन, | शृंगी, शृंगप्रिय, बभ्रू, राजराज, निरामय, अभिराम, सुशरण, निराम, सर्वसाधन, ललाटाक्ष, विश्वदेह, हरिण, ब्रह्मवर्चस, स्थावराणां पति, नियतेन्द्रियवर्तन, सिद्धार्थ, सर्वभूतार्थ, अचिन्त्य, सत्य, शुचिव्रत, व्रताधिप, परब्रह्म, मुक्तानां परमा गति, विमुक्त, मुक्तकेश, श्रीमान्, श्रीवर्धन, | जगत् ॥ १६५–१६८ ॥
पृष्ठ 288
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८६ यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया भक्तिमेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शम्भोर्नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः अश्वमेधसहस्त्रस्य फलं प्राप्य महायशाः गणाधिपत्यं सम्प्राप्तस्तण्डिनस्तेजसा प्रभोः यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद् ब्राह्मणानपि अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति वै द्विजाः ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । शरणागतघाती च मित्रविश्वासघातकः
मातृहा पितृहा चैव वीरहा भ्रूणहा तथा ।
संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसन्ध्यं शङ्कराश्रमे ॥
देवमिष्ट्वा त्रिसन्ध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । इन नामोंकी प्रधानताके अनुसार मैंने भक्तिपूर्वक ॥ १६ ९ समाहितचित्त होकर भगवान् यज्ञपति विभु शिव स्तुति की । इस प्रकार उनसे आज्ञा पाकर मैंने भक्तोंकी । । गतिस्वरूप शिवकी स्तुति की । उन तण्डीसे शिवजीका ॥ १७० स्तोत्र प्राप्त करके तीनों लोकोंमें विख्यात तथा महायशस्वी राजा [ त्रिधन्वा ] - ने हजार अश्वमेधयज्ञका । फल प्राप्तकर प्रभु तण्डीके तेजसे गणाधिपपद प्राप्त ॥ १७१ | किया ॥ १६ ९ -१७१ ॥ हे द्विजो! जो इसे पढ़ता है, सुनता है अथवा । ब्राह्मणोंको सुनाता है, वह हजार अश्वमेधयज्ञका फल ॥ १७२ अवश्य प्राप्त करता है । ब्राह्मणका वध करनेवाला, सुरापान करनेवाला, सुवर्ण चुरानेवाला, गुरुपत्नीके साथ व्यभिचार करनेवाला, शरणमें आये हुएका वध करनेवाला, ॥ १७३ मित्रके साथ विश्वासघात करनेवाला, माता - पिताका वध करनेवाला, वीर - हत्या करनेवाला तथा भ्रूणहत्या करनेवाला भी शिवमन्दिरमें वर्षपर्यन्त तीनों सन्ध्याकालोंमें क्रमसे १७४ | [ इन नामोंका ] जप करके एवं तीनों सन्ध्याकालोंमें देव [ शिव ] - का पूजन करके समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता १७५ | है ॥ १७२–१७५ ॥ रुद्रसहस्रनामकथनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' रुद्रसहस्रनामकथन ' नामक पैंसठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६५ ॥
छाछठवाँ अध्याय इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा ययातिवंश - वर्णन सूत उवाच
त्रिधन्वा देवदेवस्य प्रसादात्तण्डिनस्तथा ।
अश्वमेधसहस्त्रस्य फलं प्राप्य प्रयत्नतः ॥ १
गाणपत्यं दृढं प्राप्तः सर्वदेवनमस्कृतः ।
आसीत्त्रिधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यारुणो नृपः ॥ २
तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबलः ।
तेन भार्या विदर्भस्य हृता हत्वामितौजसम् ॥ ३
पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्ठामप्रापितेष्विह ।
तेनाधर्मेण संयुक्तं राजा त्रय्यारुणोऽत्यजत् ॥ ४
पितरं सोऽब्रवीत्त्यक्तः क्व गच्छामीति वै द्विजाः ।
पिता त्वेनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय ॥ ५ ।
सूतजी बोले – [ हे द्विजो! ] त्रिधन्वाने देवदेव तण्डीकी कृपासे प्रयत्नपूर्वक हजार अश्वमेधयज्ञोंका फल प्राप्त करके सभी देवताओंसे नमस्कृत होकर महान् गणाधिपपद प्राप्त कर लिया । उन त्रिधन्वाके पुत्र विद्वान् राजा त्रय्यारुण थे । उन [ त्रय्यारुण ] -का सत्यव्रत नामक महाबली पुत्र हुआ । उसने अमित तेजवाले विदर्भ देशके राजाको मारकर पाणिग्रहणके मन्त्रोंके पूर्ण होनेसे पहले ही उसकी पत्नीका हरण कर लिया । तब राजा त्रय्यारुणने उस अधर्मसे युक्त [ अपने ] पुत्रका त्याग कर दिया॥१–४ ॥ हे द्विजो! तत्पश्चात् [ पिताके द्वारा ] त्यक्त उस [ सत्यव्रत ] -ने पितासे कहा- ' मैं कहाँ जाऊँ? ' तब
पृष्ठ 289
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६६ ] इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा
इत्युक्तः स विचक्राम नगराद्वचनात्पितुः ।
स तु सत्यव्रतो धीमाञ्छ्वपाकावसथान्तिके ॥
पित्रा त्यक्तोऽवसद्वीरः पिता चास्य वनं ययौ ।
सर्वलोकेषु विख्यातस्त्रिशङ्कुरिति वीर्यवान् ॥
वसिष्ठकोपात्पुण्यात्मा राजा सत्यव्रतः पुरा ।
विश्वामित्रो महातेजा वरं दत्त्वा त्रिशङ्कवे ॥
राज्येऽभिषिच्य तं पित्र्ये याजयामास तं मुनिः ।
मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः ॥
| पिताने ६ ७ ८ ९ ययातिवंश - वर्णन २८७ उससे कहा - ' तुम चाण्डालोंके साथ रहो ' ॥ ५ ॥
सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयद्विभुः ।
तस्य सत्यव्रता नाम भार्या कैकयवंशजा ॥
कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् ।
हरिश्चन्द्रस्य च सुतो रोहितो नाम वीर्यवान् ॥
हरित रोहितस्याथ धुन्धुहरित उच्यते ।
विजयश्च सुतेजाश्च धुन्धुपुत्रौ बभूवतुः ॥
जेता क्षत्रस्य सर्वत्र विजयस्तेन स स्मृतः ।
रुचकस्तस्य तनयो राजा परमधार्मिकः ॥
रुचकस्य वृकः पुत्रस्तस्माद् बाहुश्च जज्ञिवान् ।
सगरस्तस्य पुत्रोऽभूद्राजा परमधार्मिकः ॥
द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा ।
ताभ्यामाराधितः पूर्वमौर्वोऽग्निः पुत्रकाम्यया ॥
और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद्यथेष्टं वरमुत्तमम् ।
एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं परा तथा ॥
ommit इस प्रकार कहा गया वह [ सत्यव्रत ] पिताके आदेशसे नगरसे निकल गया और पिताके द्वारा त्यक्त वह बुद्धिमान् सत्यव्रत चाण्डालोंके निवासस्थानके समीप रहने लगा और उसके पिता वनमें चले गये । पूर्वकालमें वसिष्ठके कोपके कारण वह पुण्यात्मा राजा सत्यव्रत सभी लोकोंमें पराक्रमी त्रिशंकु – इस नामसे विख्यात हुआ । उसके बाद महातेजस्वी मुनि विश्वामित्रने त्रिशंकुको वर प्रदानकर उसे पिताके १० राज्यपर अभिषिक्त करके उससे यज्ञ कराया था । देवताओं तथा वसिष्ठके निषेध करनेपर भी ऐश्वर्यशाली विश्वामित्रने उसे सशरीर स्वर्ग भेज दिया था ॥ ६ - ९९ २ ॥ ११ कैकयवंशमें उत्पन्न उसकी सत्यव्रता नामक भार्याने निष्पाप हरिश्चन्द्र नामक पुत्रको जन्म दिया । १२ हरिश्चन्द्रका रोहित नामक पराक्रमी पुत्र था । रोहितका पुत्र हरित था । हरितका पुत्र धुंधु कहा जाता है । धुंधुके दो पुत्र हुए - विजय और सुतेज । उस [ विजय ] - ने समस्त १३ क्षत्रियोंको जीत लिया था, अतः उसे विजय कहा गया है । उसका पुत्र रुचक महान् धार्मिक राजा था । रुचकका १४ पुत्र वृक था । उस [ वृक ] -से बाहु उत्पन्न हुआ । उसका पुत्र सगर हुआ; वह परम धार्मिक राजा था ॥ १०-१४ ॥ सगरकी भी प्रभा तथा भानुमती [ नामक ] दो भार्याएँ १५ थीं । उन दोनोंने पूर्वकालमें पुत्रकी कामनासे अग्निसदृश और्व ऋषिकी आराधना की थी; और्वने प्रसन्न होकर उन्हें १६ । यथेष्ट उत्तम वर प्रदान किया । उनमेंसे एक [ रानी ] -ने
पृष्ठ 290
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८८ 66666 अगृह्णाद्वंशकर्तारं प्रभागृह्णात्सुतान् बहून् एकं भानुमतिः पुत्रमगृह्णादसमञ्जसम् ततः षष्टिसहस्त्राणि सुषुवे सा तु वै प्रभा । खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुहुङ्कारमार्गणैः असमञ्जस्य तनयः सोऽशुमान्नाम विश्रुतः । तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता । श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । साठ हजार तथा दूसरीने वंशको बढ़ानेवाले एक पुत्रको ॥ १७ माँगा था । प्रभाने बहुत पुत्रोंको प्राप्त किया और भानुमतीने असमंजस नामक एक पुत्रको प्राप्त किया । उसके प्रभाने जिन साठ हजार पुत्रोंको जन्म दिया था, वे पृथ्वीको बाद ॥ १८ खोदते हुए कपिलरूप विष्णुके हुंकाररूपी बाणोंसे दग्ध हो गये ॥ १५–१८ ॥ ॥ १ ९ असमंजसके पुत्र अंशुमान् नामसे विख्यात हुए । उन [ अंशुमान् ] -के पुत्र दिलीप थे और दिलीपसे भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूव ह ॥ २० भगीरथ हुए, जिन्होंने तपस्या करके भागीरथी गंगाका
नाभागस्तस्य दायादो भवभक्तः प्रतापवान् ।
अम्बरीषः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्ततोऽभवत् ॥
नाभागेनाम्बरीषेण भुजाभ्यां परिपालिता ।
बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता ॥
अयुतायुः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान् ।
पुत्रोऽयुतायुषो धीमानृतुपर्णो महायशाः ॥
दिव्याक्षहृदयज्ञो वै राजा नलसखो बली ।
नलौ द्वावेव विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ ॥
वीरसेनसुतश्चान्यो यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्भवः ।
ऋतुपर्णस्य पुत्रोऽभूत्सार्वभौमः प्रजेश्वरः ॥
सुदासस्तस्य तनयो राजा त्विन्द्रसमोऽभवत् ।
सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः ॥
ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहश्च सः ।
वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके ॥
अश्मकं जनयामास इक्ष्वाकुकुलवर्धनम् ।
अश्मकस्योत्तरायां तु मूलकस्तु सुतोऽभवत् ॥
स हि रामभयाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतो वने ।
बिभर्ति त्राणमिच्छन् वै नारीकवचमुत्तमम् ॥
मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः सुतः ।
तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विलविलो बली ॥
आसीत्त्वैलविलिः श्रीमान् वृद्धशर्मा प्रतापवान् ।
पुत्रो विश्वसहस्तस्य पितृकन्या व्यजीजनत् ॥
दिलीपस्तस्य पुत्रोऽभूत्खट्वाङ्ग इति विश्रुतः ।
येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् ॥
त्रयोऽग्नयस्त्रयो लोका बुद्ध्या सत्येन वै जिताः ।
दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत ॥
अवतरण कराया । भगीरथके श्रुत नामक पुत्र हुए । उन [ श्रुत ] -के - पुत्र नाभाग हुए, जो शिवभक्त तथा प्रतापशाली २१ थे । उन [ नाभाग ] -के अम्बरीष नामक पुत्र हुए । उन [ अम्बरीष ] - से सिन्धुद्वीप उत्पन्न हुए । नाभागपुत्र २२ अम्बरीषके द्वारा भुजाओंसे भली - भाँति पालित की | गयी पृथ्वी [ दैहिक, दैविक, भौतिक ] तीनों प्रकारके २३ तापोंसे पूर्णरूपसे विहीन हो गयी थी ॥ १ ९ –२२ ॥ उन सिन्धुद्वीपके अयुतायु नामक पराक्रमी पुत्र हुए । २४ अयुतायुके ऋतुपर्ण नामक पुत्र हुए; वे बुद्धिमान् तथा महायशस्वी थे । वे बलवान् राजा [ ऋतुपर्ण ] नलके सखा और दिव्य द्यूतक्रीड़ाके मर्मज्ञ थे । पुराणोंमें दृढव्रतवाले दो २५ नल प्रसिद्ध हैं । एक तो वीरसेनका पुत्र था और दूसरा इक्ष्वाकुकुलमें उत्पन्न हुआ था, ऋतुपर्णके पुत्र राजा सार्वभौम २६ हुए और उनके पुत्र सुदास हुए, वे इन्द्रके समान थे । सुदासके पुत्र राजा सौदास कहे गये हैं । उनका नाम मित्रसह २७ था, किंतु वे कल्माषपाद नामसे प्रसिद्ध हुए । महातेजस्वी वसिष्ठने कल्माषपादके क्षेत्रमें इक्ष्वाकुकुलकी वृद्धि करनेवाले २८ अश्मकको उत्पन्न किया । उत्तराके गर्भसे अश्मकके मूलक नामक पुत्र उत्पन्न हुए । वे परशुरामके भयसे २ ९ स्त्रियोंसे घिरे रहते थे और वनमें अपनी रक्षाकी इच्छा करते हुए उत्तम नारीकवच धारण किये रहते थे । मूलकके ३० शतरथ नामक पुत्र हुए, वे धर्मात्मा राजा थे । उन शतरथसे बलशाली राजा इलविल उत्पन्न हुए । इलविलके पुत्र वृद्धशर्मा थे, जो ऐश्वर्यसम्पन्न तथा प्रतापशाली थे । उनके ३१ पुत्र विश्वसह थे, जिन्हें पितृकन्याने जन्म दिया था । उनके पुत्र दिलीप हुए; वे खट्वांग नामसे प्रसिद्ध हुए, जिन्होंने ३२ एक मुहूर्तका जीवन प्राप्त करके स्वर्गसे इस लोकमें आकर [ अपनी ] बुद्धि एवं सत्यके द्वारा तीनों अग्नियों ३३ । तथा तीनों लोकोंको जीत लिया था । उनके पुत्र दीर्घबाहु