श्रीगणेशाय नमः।

लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 291–300

लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 291–300

पृष्ठ 291

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 291 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६६ ] KKKKKKKKKKKK इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा ययातिवंश - वर्णन २८ ९

अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे च वीर्यवान् ।

राजा दशरथस्तस्माच्छ्रीमानिक्ष्वाकुवंशकृत् ॥ ३४

रामो दशरथाद्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः ।

भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः ॥३५

तेषां श्रेष्ठो महातेजा रामः परमवीर्यवान् ।

रावणं समरे हत्वा यज्ञैरिष्ट्वा च धर्मवित् ॥ ३६

दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यं चकार सः ।

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः ॥ ३७

लवश्च सुमहाभागः सत्यवानभवत्सुधीः ।

अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः ॥ ३८

नलस्तु निषधाज्जातो नभस्तस्मादजायत ।

नभसः पुण्डरीकाख्यः क्षेमधन्वा ततः स्मृतः ॥ ३ ९

तस्य पुत्रोऽभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान् ।

अहीनरः सुतस्तस्य सहस्त्राश्वस्ततः परः ॥ ४०

शुभश्चन्द्रावलोकश्च तारापीडस्ततोऽभवत् ।

तस्यात्मजश्चन्द्रगिरिर्भानुचन्द्रस्ततोऽभवत् ॥ ४१

श्रुतायुरभवत्तस्माद् बृहद्बल इति स्मृतः ।

भारते यो महातेजा सौभद्रेण निपातितः ॥ ४२

एते इक्ष्वाकुदायादा राजानः प्रायशः स्मृताः ।

वंशे प्रधाना एतस्मिन् प्राधान्येन प्रकीर्तिताः ॥ ४३

सर्वे पाशुपते ज्ञानमधीत्य परमेश्वरम् ।

समभ्यर्च्य यथाज्ञानमिष्ट्वा यज्ञैर्यथाविधि ॥ ४४

दिवं गता महात्मानः केचिन्मुक्तात्मयोगिनः ।

नृगो ब्राह्मणशापेन कृकलासत्वमागतः ॥ ४५

धृष्टस्य धृष्टकेतुश्च यमबालश्च वीर्यवान् ।

रणधृष्टस्य ते पुत्रास्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ ४६

आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या नाम दारिका ।

आनर्तस्याभवत्पुत्रो रोचमानः प्रतापवान् ॥ ४७

रोचमानस्य रेवोऽभूद्रेवाद्वैवत एव च ।

ककुद्मी चापरो ज्येष्ठपुत्रः पुत्रशतस्य तु ॥ ४८

रेवती यस्य सा कन्या पत्नी रामस्य विश्रुता ।

नरिष्यन्तस्य पुत्रोऽभूज्जितात्मा तु महाबली ॥ ४ ९

नाभागादम्बरीषस्तु विष्णुभक्तः प्रतापवान् ।

ऋतस्तस्य सुतः श्रीमान् सर्वधर्मविदां वरः ॥ ५०

********** हुए तथा उनसे रघु उत्पन्न हुए । उन रघुसे अज नामक पुत्र उत्पन्न हुए और उन [ अज ] -से पराक्रमी दशरथ उत्पन्न हुए । उन दशरथसे ऐश्वर्यशाली, इक्ष्वाकुवंशको बढ़ानेवाले, वीर, धर्मज्ञ तथा लोकप्रसिद्ध राम और लक्ष्मण, भरत तथा महाबली शत्रुघ्न उत्पन्न हुए ॥ २३–३५ ॥ उनमें राम श्रेष्ठ, महातेजस्वी तथा महान् ओजस्वी थे । उन धर्मज्ञ रामने युद्धमें रावणका वध करके तथा यज्ञोंके द्वारा यजन करके दस हजार वर्षोंतक राज्य किया था । रामके कुश नामसे एक प्रसिद्ध पुत्र उत्पन्न हुए और दूसरे लव उत्पन्न हुए, जो परम भाग्यशाली, सत्यनिष्ठ और सद्बुद्धिवाले थे । कुशसे अतिथि उत्पन्न हुए । उन [ अतिथि ] -के पुत्र निषध थे । निषधसे नल उत्पन्न हुए और उन [ नल ] से नभ उत्पन्न हुए । नभसे पुण्डरीक नामक पुत्र उत्पन्न हुए और उनसे क्षेमधन्वा उत्पन्न कहे गये हैं । उनके देवानीक नामक वीर तथा प्रतापी पुत्र हुए । उनके पुत्र अहीनर थे तथा उनके पुत्र सहस्राश्व थे । उनसे कल्याणमय चन्द्रावलोक हुए और फिर उनसे तारापीड हुए । उन [ तारापीड ] - के पुत्र चन्द्रगिरि हुए और उनसे भानुचन्द्र हुए । उनसे श्रुतायु उत्पन्न हुए, उन्हें बृहद्बल कहा गया है, जिन महा - तेजस्वीको महाभारतके युद्धमें सुभद्रापुत्र [ अभिमन्यु ] - ने मार डाला था । ये सब प्रायः । इक्ष्वाकुवंशके उत्तराधिकारी राजा कहे गये हैं । इस वंशके प्रधान राजाओंका वर्णन मुख्यरूपसे कर दिया गया । ये सब शिवका ज्ञान प्राप्त करके परमेश्वरका अर्चनकर अपने ज्ञानके अनुसार विधिपूर्वक यज्ञोंके द्वारा यजन करके स्वर्ग चले गये; इनमें कुछ महात्मा तथा मुक्त आत्मावाले योगी हुए । [ राजा ] नृग एक ब्राह्मणके शापसे गिरगिटकी योनिको प्राप्त हो गये थे ॥ ३६-४५ ॥ धृष्टके तीन पुत्र थे - धृष्टकेतु, यमबाल तथा पराक्रमी रणधृष्ट; वे सब परम धार्मिक थे ॥ ४६ ॥

शर्यातिके आनर्त नामक पुत्र हुए और सुकन्या नामक पुत्री हुई । आनर्तके प्रतापशाली पुत्र रोचमान उत्पन्न हुए । रोचमानके पुत्र रेव हुए और रेवसे रैवत हुए जो ककुद्मी इस दूसरे नामसे भी प्रसिद्ध थे, वे सौ पुत्रोंवाले रेवके ज्येष्ठ पुत्र थे, जिनकी कन्या रेवती थी; वह राम ( बलराम ) की पत्नी कही गयी है । नरिष्यन्तके एक जितात्मा तथा महाबली पुत्र था । नाभागसे अम्बरीष । हुए, वे विष्णुके भक्त एवं प्रतापशाली थे । उनके पुत्र

पृष्ठ 292

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 292 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२ ९ ० कृतस्तस्य सुधर्माभूत्पृषितो नाम विश्रुतः करूषस्य तु कारूषाः सर्वे प्रख्यातकीर्तयः पृषितो हिंसयित्वा गां गुरोः प्राप सुकल्मषम् शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्येति विश्रुतः दिष्टपुत्रस्तु नाभागस्तस्मादपि भलन्दनः भलन्दनस्य विक्रान्तो राजासीदजवाहनः एते समासतः प्रोक्ता मनुपुत्रा महाभुजाः इक्ष्वाकोः पुत्रपौत्राद्या ऐलस्याथ वदामि वः सूत उवाच ऐलः पुरूरवा नाम रुद्रभक्तः प्रतापवान् चक्रे त्वकण्टकं राज्यं देशे पुण्यतमे द्विजाः उत्तरे यमुनातीरे प्रयागे मुनिसेविते प्रतिष्ठानाधिपः श्रीमान् प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठितः तस्य पुत्राः सप्त भवन्सर्वे वितततेजसः । गन्धर्वलोकविदिता भवभक्ता महाबलाः आयुर्मायुरमायुश्च विश्वायुश्चैव वीर्यवान् । श्रुतायुश्च शतायुश्च दिव्याश्चैवोर्वशीसुताः आयुषस्तनया वीराः पञ्चैवासन् महौजसः । स्वर्भानुतनयायां ते प्रभायां जज्ञिरे नृपाः नहुषः प्रथमस्तेषां धर्मज्ञो लोकविश्रुतः । नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः यतिर्ययातिः संयातिरायातिः पञ्चमोऽन्धकः विजातिश्चेति षडिमे सर्वे प्रख्यातकीर्तयः यतिर्ज्येष्ठश्च तेषां वै ययातिस्तु ततोऽवरः ज्येष्ठस्तु यतिर्मोक्षार्थी ब्रह्मभूतोऽभवत्प्रभुः तेषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमः देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप सः शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत तावुभौ शुभकर्माणौ स्तुतौ विद्याविशारदौ द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभा ॥ ऋत हुए, जो ऐश्वर्यशाली तथा धर्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ थे । ॥ ५१ उनके पुत्र कृत हुए; उनके पुत्र सुधर्मा हुए, जो पुषि नामसे विख्यात हुए । करूषके पुत्र कारूष हुए, वे सब । प्रसिद्ध कीर्तिवाले थे । पृषितने [ अपने ] गुरुकी गायका ॥ ५२ । वध करके महान् पाप किया; वे च्यवनके शापसे । शूद्रत्वको प्राप्त हुए थे- यह प्रसिद्ध है । दिष्टके पुत्र ॥ ५३ नाभाग हुए । उन [ नाभाग ] से भलंदन हुए, भलंदनकै । पुत्र अजवाहन हुए; वे पराक्रमी राजा थे । [ हे ऋषियो! ] ॥ ५४ । मैंने संक्षेपमें विशाल भुजाओंवाले मनुपुत्रोंका तथा इक्ष्वाकुके पुत्र, पौत्र आदिका वर्णन कर दिया; अब मैं । आप लोगोंसे ऐल वंशका वर्णन करता हूँ ॥ ४७-५४ ॥ ॥ ५५ हे द्विजो! इलाका पुरूरवा नामक पुत्र रुद्रभक्त तथा प्रतापी था । उसने उत्तरमें यमुनाके तटपर मुनियोंके । द्वारा सेवित अत्यन्त पवित्र देश प्रयागमें निष्कंटक राज्य ॥ ५६ किया । प्रतिष्ठानपुरका स्वामी वह पुरूरवा प्रतिष्ठानपुरमें प्रतिष्ठित हुआ । उसके सात पुत्र हुए । वे सब महान् ॥ ५७ तेजस्वी, गन्धर्वलोकमें प्रसिद्ध, शिवभक्त तथा महाबली थे । आयु, मायु, अमायु, विश्वायु, वीर्यवान्, श्रुतायु, ॥ ५८ शतायु - ये उर्वशीके दिव्य पुत्र थे । आयुके पाँच महान् ओजवाले तथा वीर पुत्र हुए; स्वर्भानुकी पुत्री प्रभासे वे ॥५ ९ राजा उत्पन्न हुए थे । उनमें पहला [ पुत्र ] नहुष था, जो धर्मज्ञ एवं लोकप्रसिद्ध था । नहुषके छः पुत्र हुए । इन्द्रके ॥ ६० समान तेजवाले तथा महान् ओजस्वी वे सब पितृकन्या विरजासे उत्पन्न हुए थे । यति, ययाति, संयाति, आयाति, । अन्धक, विजाति - ये छ: पुत्र थे; सब - के - सब प्रसिद्ध ॥ ६१ कीर्तिवाले थे । उनमें यति ज्येष्ठ था और ययाति उससे । कनिष्ठ था । ज्येष्ठ यति मोक्षका इच्छुक था और वह ॥ ६२ ब्रह्मस्वरूप हो गया । उन [ शेष ] पाँचोंमें ययाति महान् बल तथा पराक्रमसे सम्पन्न था । उसने उशना ( शुक्राचार्य ) -। की पुत्री देवयानीको और वृषपर्वाकी पुत्री आसुरी ॥ ६३ शर्मिष्ठाको भार्यारूपमें प्राप्त किया था ॥ ५५ - ६४ ॥ । देवयानीने यदु और तुर्वसुको उत्पन्न किया; वे दोनों ॥ ६४ ही उत्तम कर्मवाले, प्रशंसनीय तथा विद्यामें प्रवीण थे ॥ वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठाने द्रुह्य, अनु एवं पूरुको जन्म दिया । उन ययातिके द्वारा सन्तुष्ट किये गये प्रतापी विप्रेन्द्र ॥ ६५ शुक्रने प्रसन्न होकर उन ययातिको दो अक्षय महान् । तरकस और अत्यन्त चमकीला, सुन्दरतापूर्वक निर्मित, ययातये रथं तस्मै ददौ शुक्रः प्रतापवान् ॥ ६६ | स्वर्णमय, दिव्य तथा मनके समान वेगवाले घोड़ोंसे जुता

पृष्ठ 293

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 293 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६६ ] इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा ययातिवंश - वर्णन २ ९ १

तोषितस्तेन विप्रेन्द्रः प्रीतः परमभास्वरम् ।

सुसङ्गं काञ्चनं दिव्यमक्षये च महेषुधी ॥ ६७

युक्तं मनोजवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहन् ।

स तेन रथमुख्येन षण्मासेनाजयन्महीम् ॥ ६८

ययातिर्युधि दुर्धर्षो देवदानवमानुषैः ।

भवभक्तस्तु पुण्यात्मा धर्मनिष्ठः समञ्जसः ॥ ६ ९

यज्ञयाजी जितक्रोधः सर्वभूतानुकम्पनः ।

कौरवाणां च सर्वेषां स भवद्रथ उत्तमः ॥ ७०

यावन्नरेन्द्रप्रवरः कौरवो जनमेजयः ।

पूरोर्वंशस्य राज्ञस्तु राज्ञः पारीक्षितस्य तु ॥ ७१

जगाम स रथो नाशं शापाद् गर्गस्य धीमतः ।

गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः ॥ ७२

अक्रूरं हिंसयामास ब्रह्महत्यामवाप सः ।

स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः ॥ ७३

पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित् ।

ततः स दुःखसन्तप्तो न लेभे संविदं क्वचित् ॥ ७४

जगाम शौनकमृषिं शरण्यं व्यथितस्तदा ।

इन्द्रेतिर्नाम विख्यातो योऽसौ मुनिरुदारधीः ॥ ७५

याजयामास चेन्द्रेतिस्तं नृपं जनमेजयम् ।

अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः ॥ ७६

स लोहगन्धान्निर्मुक्त एनसा च महायशाः ।

यज्ञस्यावभृथे मध्ये यातो दिव्यो रथः शुभः ॥ ७७

तस्माद्वंशात्परिभ्रष्टो वसोश्चेदिपतेः पुनः ।

दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः ॥ ७८

ततो हत्वा जरासन्धं भीमस्तं रथमुत्तमम् ।

प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः ॥ ७ ९

सूत उवाच

अभ्यषिञ्चत्पुरुं पुत्रं ययातिर्नाहुषः प्रभुः ।

कृतोपकारस्तेनैव पुरुणा द्विजसत्तमाः ॥ ८०

अभिषेक्तुकामं च नृपं पुरुं पुत्रं कनीयसम् ।

ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ॥ ८१

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो ।

ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य कनीयान्न्राज्यमर्हति ॥८२

एते सम्बोधयामस्त्वां धर्मं च अनुपालय ॥ ८३

हुआ रथ प्रदान किया, जिससे वह कन्याको [ अपने घर ] लाया था । उसने उस रथसे छ: महीनेके भीतर ही [ सम्पूर्ण ] पृथ्वीको जीत लिया था । ययाति युद्धमें देवताओं, दानवों तथा मनुष्योंसे अजेय था । वह शिवभक्त, पुण्यात्मा, धर्मनिष्ठ, सामंजस्य रखनेवाला, यज्ञ करनेवाला, क्रोधको जीत लेनेवाला तथा सभी प्राणियोंपर दया करनेवाला था ॥ ६५ – ६ ९९ / २ ॥ वह [ रथ ] सभी कौरवोंका तबतक उत्तम रथ था, जबतक कुरुवंशी महाराज जनमेजय थे । बुद्धिमान् [ ऋषि ] गर्गके शापके कारण पुरुवंशमें उत्पन्न परीक्षित्पुत्र राजा जनमेजयका वह रथ विनाशको प्राप्त हो गया । उन राजा जनमेजयने गर्गके पुत्र बालक अक्रूरको मार डाला था, जिससे उन्हें ब्रह्महत्या लग गयी । तब रुधिरकी गन्धवाले वे राजर्षि इधर - उधर भागने लगे । नगरवासियोंने उनका परित्याग कर दिया और उन्हें कहीं भी शान्ति नहीं मिल सकी । जब दुःखसे संतप्त उनको कहीं भी ज्ञान प्राप्त नहीं हो सका, तब वे व्यथित होकर शौनक ऋषिकी शरणमें गये । उदार बुद्धिवाले वे मुनि इन्द्रेति नामसे विख्यात थे । हे श्रेष्ठ द्विजो! इन्द्रेतिने उन राजा जनमेजयको पवित्र करने के लिये उनसे अश्वमेधयज्ञका यजन कराया॥७०–७६ ॥ तदनन्तर वे महायशस्वी जनमेजय रुधिरकी गन्धसे तथा ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हो गये और उस यज्ञके अवभृथस्नानके समय वह दिव्य तथा उत्तम रथ लुप्त हो गया । तदनन्तर इन्द्रने प्रसन्न होकर उस वंशसे परिभ्रष्ट उस रथको चेदिदेशके राजा वसुको दे दिया । पुनः उनसे बृहद्रथने प्राप्त किया । उसके बाद कौरवनन्दन भीमने जरासंधको मारकर वह उत्तम रथ वासुदेवको प्रेमपूर्वक प्रदान कर दिया ॥ ७७–७९ ॥ सूतजी बोले- हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! नहुषके पुत्र ययातिने अपने पुत्र पुरुको [ राज्यपर ] अभिषिक्त किया था; क्योंकि उस पुरुने उनका उपकार किया था । कनिष्ठ पुत्र पुरुका अभिषेक करनेकी इच्छावाले उन राजासे प्रमुख ब्राह्मणों तथा अन्य नागरिकोने यह वचन कहा था- ' हे प्रभो! शुक्राचार्यके नाती तथा देवयानीके पुत्र ज्येष्ठ यदुका अतिक्रमण करके छोटा भाई [ पुरु ] राज्यका अधिकारी कैसे हो सकता है? हम लोग आपको यह समझा रहे हैं कि आप । धर्मका पालन करें ' ॥ ८०–८३ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे इक्ष्वाकुवंशवर्णनं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' इक्ष्वाकुवंशवर्णन ' नामक छाछठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६६ ॥

पृष्ठ 294

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 294 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२ ९ २ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग सड़सठवाँ अध्याय राजर्षि ययातिका ययातिरुवाच

ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः ।

ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन ॥

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ।

प्रतिकूलमतिश्चैव न स पुत्रः सतां मतः ॥

मातापित्रोर्वचनकृत्सद्भिः पुत्रः प्रशस्यते ।

स पुत्रः पुत्रवद्यस्तु वर्तते मातृपितृषु ॥

यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च ।

द्रुह्येन चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् ॥

पुरुणा च कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः ।

कनीयान् मम दायादो जरा येन धृता मम ॥

शुक्रेण मे समादिष्टा देवयान्याः कृते जरा ।

प्रार्थितेन पुनस्तेन जरा सञ्चारिणी कृता ॥

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् ।

पुत्रो यस्त्वानुवर्तेत स राज्यधरस्त्विति ॥

भवन्तोऽप्यनुजानन्तु पूरू राज्येऽभिषिच्यते । प्रकृतय ऊचुः यः पुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा ॥

सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः ।

अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतो वाक्यकृत्तव ॥

वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं कर्तुमन्यथा । सूत उवाच एवं जानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा ॥

अभिषिच्य ततो राज्ये पूरुं स सुतमात्मनः ।

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं पुत्रमादिशत् ॥

दक्षिणायामथो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् ।

प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु द्रुह्यं चानुं च तावुभौ ॥

आख्यान तथा ययातिगाथा ययाति बोले— श्रेष्ठ ब्राह्मण तथा सभी वर्णके लोग | मेरा वचन सुनें - ' मैं ज्येष्ठ पुत्रको कभी भी राज्य नहीं १ दूँगा । ज्येष्ठ पुत्र यदुने मेरी आज्ञाका पालन नहीं किया है । जो [ पिताके प्रति ] विपरीत बुद्धिवाला हो, वह सज्जनोंके द्वारा पुत्र नहीं माना गया है । सज्जन लोग २ माता - पिताके वचनको माननेवाले पुत्रकी ही प्रशंसा करते हैं । [ वास्तवमें ] वही पुत्र है, जो माता - पिताके ३ साथ पुत्रभावमें स्थित होकर व्यवहार करता है । यदुने मेरी अवज्ञा की है; उसी प्रकार तुर्वसु, द्रुह्य तथा अनुने ४ भी मेरी बहुत अवहेलना की है । पुरुने मेरे वचनका पालन किया है और विशेषरूपसे मेरा सम्मान किया है । मेरा छोटा पुत्र [ पुरु ] ही मेरा उत्तराधिकारी है, ५ जिसने मेरे बुढ़ापेको स्वीकार किया । शुक्राचार्यने देवयानीके लिये मुझे जरावस्था प्राप्त होनेकी आज्ञा दी थी । जब ६ मैंने उनसे प्रार्थना की, तब उन्होंने संचारिणी बना दिया । काव्य तथा ७ शुक्रने स्वयं मुझे वर प्रदान किया आपके अनुकूल व्यवहार करे, वही अधिकारी होगा । अतः [ हे ब्राह्मणो! भी मुझे आज्ञा दें कि यह पुरु राज्यपर ८ जाय ' ॥ १-७ १/२ ॥ पुनः बुढ़ापेको उशना नामधारी था कि जो पुत्र आपके राज्यका ] अब आपलोग अभिषिक्त किया प्रजागण बोले — जो पुत्र गुणसम्पन्न, सर्वदा माता - पिताका हित करनेवाला तथा समस्त कल्याणके ९ योग्य हो, वह छोटा होनेपर भी [ राज्यका ] उत्तराधिकारी होता है । अतः पुत्र पुरु ही राज्यके योग्य है, जिसने आपके वचनका पालन किया है; शुक्रके वरदानसे १० विपरीत [ कार्य ] नहीं किया जा सकता है ॥८ - ९९ २ ॥ सूतजी बोले- इस प्रकार जब प्रसन्न हुए नगरवासियोंने नहुषपुत्र [ ययाति ] -से कहा, तब उन्होंने ११ अपने पुत्र पुरुको राज्यपर अभिषिक्त करके तुर्वसुको दक्षिण - पूर्व दिशामें रहनेकी आज्ञा प्रदान की । उसके १२ | बाद राजा [ ययाति ] -ने ज्येष्ठ पुत्र यदुको दक्षिण दिशामें 1985 Lingamahapuran_Section_11_2_Back

पृष्ठ 295

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 295 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६७ ] राजर्षि ययातिका

सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् ।

व्यभजच्च त्रिधा राज्यं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा ॥

पुत्रसङ्क्रामितश्रीस्तु हर्षनिर्भरमानसः ।

प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु ॥

अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना ।

याभिः प्रत्याहरेत्कामान् सर्वतोऽङ्गानि कूर्मवत् ॥

ताभिरेव नरः श्रीमान्नान्यथा कर्मकोटिकृत् ।

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥

हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ।

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ॥

नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत् ।

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् ॥

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।

यदा परान्न बिभेति परे चास्मान्न बिभ्यति ॥

यदा न निन्देन्न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ॥

sit प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ।

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ॥

चक्षुः श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका निरुपद्रवा ।

जीर्यन्ति देहिनः सर्वे स्वभावादेव नान्यथा ॥

जीविताशा धनाशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यते ।

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ॥

आख्यान तथा ययातिगाथा २ ९ ३ नियोजित कर दिया और उन दोनों द्रुह्य तथा अनुको १३ । [ क्रमशः ] पश्चिम तथा उत्तर दिशामें नियुक्त कर दिया । नहुषपुत्र ययातिने सात द्वीपोंवाली सागरोंसहित पृथ्वीको जीतकर पुत्रोंमें राज्यको तीन भागों में बाँट दिया । इस १४ प्रकार पुत्रोंमें राज्य संक्रमित करनेवाले तथा हर्षपूर्ण मनवाले राजा बन्धुओंपर उनका भार सौंपकर प्रसन्न हो गये ॥ १०- १४ ॥ महाराज ययातिके द्वारा इस विषयमें पहले ये १५ गाथाएँ गायी गयी थीं, जिनके द्वारा मनुष्य जिस प्रकार कछुआ अपने सभी अंगोंको समेट लेता है, वैसे ही | अपनी समस्त कामनाओं को समेट लेता है और उन्हींसे १६ | वह श्रीमान् हो जाता है, अन्यथा नहीं; चाहे वह करोड़ों कर्म करनेवाला ही क्यों न हो । कामनाओंके उपभोगसे इच्छा शान्त नहीं होती है; जैसे हविके द्वारा अग्नि बढ़ती १७ । है, उसी प्रकार यह निरन्तर बढ़ती ही जाती है । पृथ्वीपर जो भी व्रीहि, जौ, सोना, पशु तथा स्त्रियाँ हैं, वे सब वस्तुएँ [ किसी ] एकके लिये भी पर्याप्त नहीं हैं - यह मानकर [ मनुष्यको ] कामनामुक्त हो जाना चाहिये । जब १८ मनुष्य सभी प्राणियोंके प्रति मन, वचन तथा कर्मसे पापमय भाव नहीं रखता है, तब वह ब्रह्मको प्राप्त होता है । जब वह दूसरेसे डरता नहीं, दूसरे लोग भी उससे १ ९ नहीं डरते; जब वह [ दूसरेकी ] निन्दा नहीं करता तथा उससे द्वेष नहीं करता, तब वह ब्रह्मको प्राप्त होता है । जो तृष्णा दुष्ट बुद्धिवालोंके द्वारा बड़ी कठिनाईसे २० त्यागनेयोग्य है, जो [ मनुष्यके ] जीर्ण होनेपर भी [ स्वयं ] जीर्ण नहीं होती तथा जो प्राणका अन्त करनेवाला रोग है; उस तृष्णाका त्याग कर देनेवालेको २१ सुख होता है । जीर्ण व्यक्तिके केश जीर्ण हो जाते हैं, जीर्ण व्यक्तिके दाँत जीर्ण हो जाते हैं और उसके नेत्र तथा कान भी जीर्ण हो जाते हैं; केवल तृष्णा ही [ सदा ] उपद्रवविहीन रहती है अर्थात् यह सदा तरुण बनी रहती २२ है । सभी प्राणी स्वभावत: ही जीर्ण होते हैं; इसमें सन्देह नहीं है, किंतु [ मनुष्यके ] जीर्ण हो जानेपर भी जीवनकी आशा एवं धनकी आशा जीर्ण नहीं होती है । २३ | संसारमें जो कामसुख है तथा जो स्वर्गका महान् सुख

पृष्ठ 296

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 296 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२ ९ ४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग 36363636363636363636 36 36 96 95 96 965 96 96 96 95 96 96969696969696969696969696969696 तृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नार्हति षोडशीम् । एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद्वनम् भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः । साधयित्वा त्वनशनं सदारः स्वर्गमाप्तवान्

तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः ।

यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव मरीचिभिः ॥

धनी प्रजावानायुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेन्नरः ।

ययातिचरितं पुण्यं पठञ्छृण्वंश्च बुद्धिमान् ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥

| है, वह तृष्णाके नाशके सुखकी सोलहवीं कलाके भी ॥ २४ बराबर नहीं है ॥ १५–२३१ / २ ॥ ऐसा कहकर वे राजर्षि [ ययाति ] पत्नी के साथ वनमें चले गये । उन महायशस्वीने वहीं भृगुतुंग शिखरपर ॥ २५ निराहार रहकर [ महान् ] तपस्या करके भार्यासहित स्वर्गको प्राप्त किया । उनके ये पवित्र तथा देवर्षियोंद्वारा | सत्कृत पाँच वंश हैं, जिनके द्वारा सम्पूर्ण पृथ्वी उसी २६ प्रकार व्याप्त है, जैसे वह सूर्यकी रश्मियोंसे व्याप्त है । ययातिके पुण्यप्रद चरित्रको पढ़ने तथा सुननेवाला मनुष्य २७ धनी, सन्तानयुक्त, आयुष्मान्, कीर्तिशाली एवं बुद्धिमान् हो जाता है और सभी पापोंसे मुक्त होकर शिवलोक में २८ । प्रतिष्ठा प्राप्त करता है॥२४–२८ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशे ययातिचरितं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' सोमवंशमें ययातिचरित ' नामक सड़सठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६७ ॥

अड़सठवाँ अध्याय ययातिपुत्र सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः सङ्क्षेपेणानुपूर्व्याच्च गदतो मे निबोधत यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः । सहस्रजित्सुतो ज्येष्ठो क्रोष्टुर्नीलोऽजको लघुः

सहस्त्रजित्सुतस्तद्वच्छतजिन्नाम पार्थिवः ।

सुताः शतजितः ख्यातास्त्रयः परमकीर्तयः ॥

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयश्च यः ।

हैहयस्य तु दायादो धर्म इत्यभिविश्रुतः ॥

तस्य पुत्रोऽभवद्विप्रा धर्मनेत्र इति श्रुतः ।

धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु सञ्जयस्तस्य चात्मजः ॥

सञ्जयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम धार्मिकः ।

आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान् ॥

भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः ।

दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम विश्रुतः ॥

धनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकसम्मताः ।

कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च ॥

कृतौजाश्च चतुर्थोऽभूत्कार्तवीर्यस्ततोऽर्जुनः ।

जज्ञे बाहुसहस्त्रेण सप्तद्वीपेश्वरोत्तमः ॥

यदुके वंशका वर्णन सूतजी बोले - [ ऋषियो! ] अब मैं [ ययातिके ] । उत्तम तेजवाले ज्येष्ठ पुत्र यदुके वंशका क्रमानुसार संक्षेपमें ॥ १ वर्णन करूँगा; मुझ कहनेवालेसे [ आपलोग ] सुनें । यदुके देवपुत्रतुल्य पाँच पुत्र हुए; उनमें सहस्रजित् ज्येष्ठ पुत्र था ॥ २ । और क्रोष्टु, नील, अजक तथा लघु अन्य पुत्र थे । सहस्रजित्का पुत्र उन्हींके समान था । वह शतजित् नामक राजा हुआ । ३ शतजित्के महाकीर्तिशाली तीन पुत्र कहे गये हैं; वे हैहय, हय तथा राजा वेणुहय नामवाले थे । हैहयका जो पुत्र हुआ, ४ वह धर्म नामसे प्रसिद्ध है । हे विप्रो! उसका धर्मनेत्र ५ [ नामक ] पुत्र हुआ — ऐसा सुना गया है । धर्मनेत्रका पुत्र कीर्ति था और उस [ कीर्ति ] -का पुत्र संजय था । संजयका ६ महिष्मान् नामक धार्मिक पुत्र था और महिष्मान्का पुत्र भद्रश्रेण्य था; वह प्रतापशाली था । भद्रश्रेण्यका पुत्र दुर्दम ७ नामक राजा था । दुर्दमका बुद्धिमान् पुत्र धनक नामसे प्रसिद्ध था ॥ १-७ ॥ ८ धनकके कृतवीर्य, कृताग्नि, कृतवर्मा तथा कृतौजा— ये चार लोकमान्य पुत्र उत्पन्न हुए । उन कृतवीर्यसे ९ | कार्तवीर्यार्जुन ( सहस्रार्जुन ) उत्पन्न हुआ; वह [ अपनी ]

पृष्ठ 297

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 297 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६८ ] ययातिपुत्र यदुके वंशका वर्णन २ ९ ५ तस्य रामस्तदा त्वासीन्मृत्युर्नारायणात्मकः । हजार भुजाओंके द्वारा सातों द्वीपोंका श्रेष्ठ स्वामी हो तस्य पुत्रशतान्यासन् पञ्च तत्र महारथाः ॥ १० गया था । नारायणस्वरूपवाले परशुराम उस समय

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो मनस्विनः ।

शूरश्च शूरसेनश्च धृष्टः कृष्णस्तथैव च ॥११

जयध्वजश्च राजासीदावन्तीनां विशां पतिः ।

जयध्वजस्य पुत्रोऽभूत्तालजङ्घो महाबलः ॥ १२

शतं पुत्रास्तु तस्येह तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः ।

तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रोऽभवनृपः ॥ १३

वृषप्रभृतयश्चान्ये तत्सुताः पुण्यकर्मणः ।

वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रोऽभवन्मधुः ॥

मधोः पुत्रशतं चासीद् वृष्णिस्तस्य तु वंशभाक् ।

वृष्णेस्तु वृष्णयः सर्वे मधोर्वै माधवाः स्मृताः ।

यादवा यदुवंशेन निरुच्यन्ते तु हैहयाः ॥

तेषां पञ्चगणा ह्येते हैहयानां महात्मनाम् ॥

वीतिहोत्राश्च हर्याता भोजाश्चावन्तयस्तथा ।

शूरसेनास्तु विख्यातास्तालजङ्घास्तथैव च ॥

शूरश्च शूरसेनश्च वृषः कृष्णस्तथैव च ।

जयध्वजः पञ्चमस्तु विख्याता हैहयोत्तमाः ॥

शूरश्च शूरवीरश्च शूरसेनस्य चानघाः ।

शूरसेना इति ख्याता देशास्तेषां महात्मनाम् ॥

उसकी मृत्युका कारण बने । उसके सौ पुत्र थे; उनमेंसे १४ पाँच पुत्र महारथी, अस्त्रोंके ज्ञाता, बलशाली वीर, धर्मात्मा तथा मनस्वी थे । वे शूर, शूरसेन, धृष्ट, कृष्ण तथा जयध्वज [ नामवाले ] थे । राजा जयध्वज अवन्तीयोंका स्वामी था । जयध्वजको तालजंघ नामक महाबली पुत्र हुआ । उस [ तालजंघ ] के सौ पुत्र १५ हुए, जो इस लोकमें ' तालजंघ ' नामसे प्रसिद्ध हुए । उनमें ज्येष्ठ [ पुत्र ] वीतिहोत्र महापराक्रमी राजा १६ हुआ । वृष आदि उसके जो अन्य पुत्र थे, वे पुण्यकर्मवाले थे । उनमें वृष ही वंशको चलानेवाला हुआ । उसका पुत्र मधु हुआ । मधुके सौ पुत्र थे । उस [ मधु ] -का पुत्र वृष्णि ही वंशप्रवर्तक हुआ । वृष्णिके सभी १७ वंशज ' वृष्णि ' तथा मधुके वंशज माधव कहे गये हैं । यदुवंश से सम्बन्धित यादव हैहय कहे जाते हैं ॥ ८-१५ ॥ उन महात्मा हैहयोंके ये पाँच वंश हैं - वीतिहोत्र, १८ हर्यात, भोज, अवन्ति तथा शूरसेन; ये तालजंघ भी कहे गये हैं । शूर, शूरसेन, वृष, कृष्ण एवं पाँचवाँ जयध्वज-ये उत्तम हैहय कहे गये हैं । शूरसेनके वंशज शूर तथा १ ९ | शूरवीर नामवाले थे; हे अनघ [ ऋषियो ]! उन महात्माओंके

पृष्ठ 298

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 298 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२ ९ ६ वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतोऽनर्त इत्युत दुर्जयः कृष्णपुत्रस्तु बभूवामित्रकर्षणः क्रोष्टोश्च शृणु राजर्षेर्वंशमुत्तमपौरुषम् यस्यान्वये तु सम्भूतो विष्णुर्वृष्णिकुलोद्वहः क्रोष्टोरेकोऽभवत्पुत्रो वृजिनीवान् महायशाः तस्य पुत्रोऽभवत्स्वाती कुशंकुस्तत्सुतोऽभवत् अथ प्रसूतिमिच्छन् वै कुशंकुः सुमहाबलः । महाक्रतुभिरीजेऽसौ विविधैराप्तदक्षिणैः जज्ञे चित्ररथस्तस्य पुत्रः कर्मभिरन्वितः । अथ चैत्ररथो वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः

शशबिन्दुस्तु वै राजा अन्वयाद् व्रतमुत्तमम् ।

चक्रवर्ती महासत्त्वो महावीर्यो बहुप्रजः ॥

शशबिन्दोस्तु पुत्राणां सहस्राणामभूच्छतम् ।

शंसन्ति तस्य पुत्राणामनन्तकमनुत्तमम् ॥

अनन्तकात्सुतो यज्ञो यज्ञस्य तनयो धृतिः ।

उशनास्तस्य तनयः सम्प्राप्य तु महीमिमाम् ॥

आजहाराश्वमेधानां शतमुत्तमधार्मिकः ।

स्मृतश्चोशनसः पुत्रः सितेषुर्नाम पार्थिवः ॥

मरुतस्तस्य तनयो राजर्षिर्वंशवर्धनः ।

वीरः कम्बलबर्हिस्तु मरुतस्यात्मजः स्मृतः ॥

पुत्रस्तु रुक्मकवचो विद्वान् कम्बलबर्हिषः ।

निहत्य रुक्मकवचो वीरान् कवचिनो रणे ॥

धन्विनो निशितैर्बाणैरवाप श्रियमुत्तमाम् ।

अश्वमेधे तु धर्मात्मा ऋत्विग्भ्यः पृथिवीं ददौ ॥

जज्ञे तु रुक्मकवचात्परावृत्परवीरहा ।

जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महासत्त्वाः परावृतः ॥

रुक्मेषुः पृथुरुक्मश्च ज्यामघः परिघो हरिः ।

परिघं च हरिं चैव विदेहेषु पिता न्यसत् ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । देश भी ' शूरसेन ' – इस नामवाले कहे गये हैं । वीतिहोत्रका ॥ २० पुत्र अनर्त नामसे प्रसिद्ध हुआ । कृष्णका दुर्जय नामक । पुत्र हुआ, वह शत्रुओंका दमन करनेवाला था । अब । राजर्षि क्रोष्टुके उत्तम पौरुषवाले वंशका श्रवण कीजिये ॥ २१ । जिसके कुलमें वृष्णिवंशको चलानेवाले विष्णु ( कृष्ण, ) । उत्पन्न हुए । क्रोष्टुका एक ही वृजिनीवान् नामक ॥ २२ महायशस्वी पुत्र हुआ । उसका पुत्र स्वाती हुआ और उस [ स्वाती ] -का पुत्र कुशंकु हुआ । उसके बाद संतानकी इच्छा रखते हुए उन महाबली कुशंकुने अनेक प्रकारके ॥ २३ पर्याप्त दक्षिणावाले महायज्ञोंके द्वारा यजन किया । [ इसके परिणामस्वरूप ] उसका चित्ररथ नामक पुत्र ॥ २४ उत्पन्न हुआ, जो [ शुभ ] कर्मोंसे युक्त था । चित्ररथका पुत्र पराक्रमशाली शशबिन्दु था; उसने विपुल दक्षिणा देकर यज्ञ करके उत्तम तथा पवित्र व्रत आदि किया । २५ | [ इस प्रकार ] वह महाज्ञानी, महापराक्रमी तथा बहुत प्रजाओंवाला चक्रवर्ती राजा हो गया ॥ १६–२५ ॥ शशबिन्दुके हजार पुत्र उपन्न हुए; लोग उनके २६ पुत्रोंमें अनन्तकको सबसे उत्तम कहते हैं । अनन्तकसे यज्ञ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ । यज्ञका पुत्र धृति हुआ । २७ उस [ धृति ] का पुत्र उशना हुआ; उस परम धार्मिकने इस पृथ्वीको प्राप्त करके एक सौ अश्वमेध यज्ञ किया । २८ उशनाका पुत्र सितेषु नामक राजा कहा गया है । उसका पुत्र मरुत था; वह वंशको बढ़ानेवाला राजर्षि हुआ । पराक्रमी कम्बलबर्हि [ उस ] मरुतका पुत्र बताया गया २ ९ है । कम्बलबर्हिका पुत्र रुक्मकवच हुआ; वह विद्वान् था । रुक्मकवचने युद्धमें कवच तथा धनुष धारण करनेवाले वीरोंको [ अपने ] तीक्ष्ण बाणोंसे मारकर ३० उत्तम श्री प्राप्त कर ली थी । उस धर्मात्माने अश्वमेध-यज्ञमें [ यज्ञ करानेवाले ] ऋत्विजोंको पृथ्वीका दान ३१ | किया था ॥ २६–३१ ॥ रुक्मकवचसे शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला परावृत् उत्पन्न हुआ । [ उस ] परावृत्से पाँच महाशक्तिशाली पुत्र ३२ उत्पन्न हुए – रुक्मेषु, पृथुरुक्म, ज्यामघ, परिघ और हरि । पिताने परिघ तथा हरिको विदेहदेशोंमें स्थापित ३३ । किया । रुक्मेषु राजा हुआ और पृथुरुक्म उसके आश्रयमें

पृष्ठ 299

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 299 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६८ ] ययातिपुत्र

रुक्मेषुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तदाश्रयात् ।

तैस्तु प्रव्राजितो राजा ज्यामघोऽवसदाश्रमे ॥

प्रशान्तः स वनस्थोऽपि ब्राह्मणैरेव बोधितः ।

जगाम धनुरादाय देशमन्यं ध्वजी रथी ॥

नर्मदातीरमेकाकी केवलं भार्यया युतः ।

ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा त्यक्तमन्यैरुवास सः ॥

ज्यामघस्याभवद्भार्या शैब्या शीलवती सती ।

सा चैव तपसोऽग्रेण शैब्या वै सम्प्रसूयत ॥

सुतं विदर्भं सुभगा वयः परिणता सती ।

राजपुत्रसुतायां तु विद्वांसौ क्रथकैशिकौ ॥

पुत्रौ विदर्भराजस्य शूरौ रणविशारदौ ।

रोमपादस्तृतीयश्च बभ्रुस्तस्यात्मजः स्मृतः ॥

सुधृतिस्तनयस्तस्य विद्वान् परमधार्मिकः ।

कैशिकस्तनयस्तस्मात्तस्माच्चैद्यान्वयः स्मृतः ॥

क्रथो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजोऽभवत् ।

कुन्तेर्वृतस्ततो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान् ॥

रणधृष्टस्य च सुतो निधृतिः परवीरहा ।

दशार्हो नैधृतो नाम्ना महारिगणसूदनः ॥

दशार्हस्य सुतो व्याप्तो जीमूत इति तत्सुतः ।

जीमूतपुत्रो विकृतिस्तस्य भीमरथः सुतः ॥

अथ भीमरथस्यासीत्पुत्रो नवरथः किल ।

दानधर्मरतो नित्यं सत्यशीलपरायणः ॥

तस्य चासीद् दृढरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः ।

तस्मात्करम्भः सम्भूतो देवरातोऽभवत्ततः ॥

देवरातादभूद्राजा देवरातिर्महायशाः ।

देवगर्भोपमो जज्ञे यो देवक्षत्रनामकः ॥

देवक्षत्रसुतः श्रीमान् मधुर्नाम महायशाः ।

मधूनां वंशकृद्राजा मधोस्तु कुरुवंशकः ॥

यदुके वंशका वर्णन २ ९ ७ YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA रहने लगा । उन सबके द्वारा [ राज्यसे ] हटा दिया गया ३४ राजा ज्यामघ आश्रममें निवास करने लगा । ब्राह्मणोंने शान्त होकर वनमें निवास करनेवाले उस ज्यामघको ज्ञान प्रदान किया और ध्वजा तथा रथ धारण करनेवाला ३५ वह [ अपना ] धनुष लेकर दूसरे देशमें चला गया । अन्य लोगोंद्वारा त्यक्त वह ऋक्षवान् पर्वतपर जाकर अपनी ३६ भार्याके साथ नर्मदा नदीके तटपर अकेला निवास करने लगा । ३२ - ३६ ॥ ज्यामघकी पत्नी शैब्या शीलसम्पन्न तथा पतिव्रता ३७ थी । उस सौभाग्यशालिनी एवं पतिव्रता शैब्याने कठोर तपस्याके द्वारा [ अपनी ] वृद्धावस्थामें विदर्भ नामक ३८ पुत्रको जन्म दिया । राजकुमारीके गर्भसे राजा विदर्भके क्रथ तथा कैशिक नामक दो पुत्र उत्पन्न हुए; वे विद्वान्, पराक्रमी एवं युद्धमें प्रवीण थे । उसका तीसरा पुत्र ३ ९ रोमपाद भी था; उसका पुत्र बभ्रु कहा गया । उस [ बभ्रु ] - का पुत्र सुधृति था; वह विद्वान् तथा परम ४० धार्मिक था । उस विदर्भसे जो कैशिक नामक पुत्र था, उसीसे चैद्यवंश कहा गया है । विदर्भका जो पुत्र क्रथ था, उसका पुत्र कुन्ति हुआ । कुन्तिसे वृत उत्पन्न ४१ हुआ और उस [ वृत ] - से प्रतापी रणधृष्ट उत्पन्न हुआ ॥ ३७–४१ ॥ रणधृष्टका पुत्र निधृति था; वह शत्रुवीरोंका संहार ४२ करनेवाला था । निधृतिका दशार्ह नामक पुत्र था, जो बड़े - बड़े शत्रुओंका वध करनेवाला था । दशार्हका पुत्र ४३ । व्याप्त था और उसका पुत्र जीमूत था । जीमूतका पुत्र विकृति था और उस [ विकृति ] - का पुत्र भीमरथ था । उसके बाद भीमरथके नवरथ [ नामक ] पुत्र उत्पन्न ४४ हुआ; वह सदा दान तथा धर्ममें लगा रहता था और सत्य तथा सदाचारके प्रति परायण था । उसका पुत्र ४५ दृढ़रथ था और उस [ दृढ़रथ ] -का पुत्र शकुनि था । उस शकुनिसे करम्भ उत्पन्न हुआ और उस [ करम्भ ] -से देवरात उत्पन्न हुआ ॥ ४२-४५ ॥ ४६ देवरातसे देवराति उत्पन्न हुआ; वह महायशस्वी राजा था । उससे देवपुत्रतुल्य देवक्षत्र नामक पुत्र उत्पन्न ४७ । हुआ । देवक्षत्रको मधु नामक पुत्र हुआ; जो ऐश्वर्यशाली,

पृष्ठ 300

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 300 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२ ९ ८ कुरुवंशादनुस्तस्मात्पुरुत्वान् पुरुषोत्तमः अंशुर्जज्ञे च वैदर्भ्यां भद्रवत्यां पुरुत्वतः ऐक्ष्वाकीमवहच्चांशुः सत्त्वस्तस्मादजायत सत्त्वात्सर्वगुणोपेतः सात्त्वतः कुलवर्धनः ज्यामघस्य मया प्रोक्ता सृष्टिर्वै विस्तरेण वः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि निसृष्टिं ज्यामघस्य तु प्रजीवत्येति वै स्वर्गं राज्यं सौख्यं च विन्दति श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । महायशस्वी तथा मधुवंशकी वृद्धि करनेवाला राजा ॥ ४८ हुआ । मधुसे कुरुवंश नामक पुत्र हुआ । कुरुवंशसे अन हुआ और उस [ अनु ] - से पुरुषश्रेष्ठ पुरुत्वान् उत्पन्न हुआ । पुरुत्वान्से वैदर्भी भद्रवतीके गर्भसे अंशुने जन्म लिया । अंशुने ऐक्ष्वाकीसे विवाह किया; उस [ अंशु ] -। से सत्त्व उत्पन्न हुआ । सत्त्वसे सात्त्वत उत्पन्न हुआ; वह ॥ ४ ९ समस्त गुणोंसे सम्पन्न तथा कुलकी वृद्धि करनेवाला था ॥ ४६–४९ ॥ [ हे ऋषियो! ] मैंने आपलोगोंसे ज्यामघकी सृष्टिका विस्तारपूर्वक वर्णन कर दिया । जो [ व्यक्ति ] ॥ ५० ज्यामघकी सृष्टिको पढ़ता अथवा सुनता है; वह दीर्घकालतक जीवित रहता है, राज्य तथा सुख प्राप्त करता है और [ अन्तमें ] स्वर्गकी प्राप्ति करता ॥ ५१ | है | ५० - ५१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वंशानुवर्णनं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६८ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' वंशानुवर्णन ' नामक अड़सठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६८ ॥

उनहत्तरवाँ अध्याय चन्द्रवंश - वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा तथा संक्षेपमें कृष्णचरितका वर्णन सूत उवाच

सात्त्वतः सत्यसम्पन्नः प्रजज्ञे चतुरः सुतान् ।

भजनं भ्राजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम् ॥ १

अन्धकं च महाभागं वृष्णिं च यदुनन्दनम् ।

तेषां निसर्गांश्चतुरः शृणुध्वं विस्तरेण वै ॥ २

सृञ्जय्यां भजनाच्चैव भ्राजमानाद्विजज्ञिरे ।

अयुतायुः शतायुश्च बलवान् हर्षकृत्स्मृतः ॥ ३

तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः ।

पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्मरन् ॥ ४

तस्य बभ्रुरिति ख्यातः पुण्यश्लोको नृपोत्तमः ।

अनुवंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् ॥५

गुणान् देवावृधस्याथ कीर्तयन्तो महात्मनः ।

यथैव शृणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात् ॥ ६

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः ।

पुरुषाः पञ्चषष्टिस्तु षट् सहस्राणि चाष्ट च ॥ ७ ।

सूतजी बोले- [ हे ऋषियो! ] सत्यसम्पन्न सात्त्वतने तेजस्वी भजन, दिव्य राजा देवावृध, महाभाग्यशाली अन्धक तथा यदुनन्दन वृष्णि – इन चार पुत्रोंको उत्पन्न किया । अब उनके चारों वंशोंको विस्तारपूर्वक सुनिये ॥ १-२ ॥ तेजस्वी भजनके द्वारा सृजयीसे अयुतायु, शतायु तथा बलवान् हर्षकृत् उत्पन्न हुए बताये गये हैं ॥ ३ ॥

[ सात्त्वतके ] उन पुत्रोंमें राजा देवावृधने ‘ मेरे सर्वगुणसम्पन्न पुत्र उत्पन्न हो ' – ऐसा स्मरण करते हुए घोर तपस्या की । तब उसे बभ्रु नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो पवित्र यशवाला उत्तम राजा था । वंशपरम्पराके प्राचीन ज्ञाता महान् आत्मावाले देवावृधके गुणोंकी प्रशंसा करते हुए यह गाथा गाते हैं — बभ्रुके विषयमें हमलोग जैसा दूरसे सुनते हैं, वैसा ही समीपसे देखते हैं । देवताओंके समान देवावृधकी तरह बभ्रु मनुष्योंमें