श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 301–310
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 301–310
पृष्ठ 301
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६ ९ ] चन्द्रवंश - वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा कृष्णचरितका वर्णन २ ९९
येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि ।
यज्वा दानमतिर्वीरो ब्रह्मण्यस्तु दृढव्रतः ॥
कीर्तिमांश्च महातेजाः सात्त्वतानां महारथः ।
तस्यान्ववाये सम्भूता भोजा वै दैवतोपमाः ॥
गान्धारी चैव माद्री च वृष्णिभार्ये बभूवतुः ।
गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम् ॥
माद्री लेभे च तं पुत्रं ततः सा देवमीढुषम् ।
अनमित्रं शिनिं चैव तावुभौ पुरुषोत्तमौ ॥
अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः ।
प्रसेनश्च महाभागः सत्राजिच्च सुतावुभौ ॥
तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमोऽभवत् ।
स्यमन्तको नाम मणिर्दत्तस्तस्मै विवस्वता ॥
पृथिव्यां सर्वरत्नानामसौ राजाभवन्मणिः ।
कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनेन सहैव सः ॥
वधं प्राप्तोऽसहायश्च सिंहादेव सुदारुणात् ।
अथ पुत्रः शिनेर्जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात् ॥
सत्यवाक् सत्यसम्पन्नः सत्यकस्तस्य चात्मजः ।
सात्यकिर्युयुधानस्तु शिनेर्नप्ता प्रतापवान् ॥
असङ्गो युयुधानस्य कुणिस्तस्य सुतोऽभवत् ।
कुणेर्युगन्धरः पुत्रः शैनेया इति कीर्तिताः ॥
माद्र्याः सुतस्य संजज्ञे सुतो वाणिर्युधाजितः ।
श्वफल्क इति विख्यातस्त्रैलोक्यहितकारकः ॥
श्वफल्कश्च महाराजो धर्मात्मा यत्र वर्तते ।
नास्ति व्याधिभयं तत्र नावृष्टिभयमप्युत ॥
श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामवाप सः ।
गान्दिनी नाम काश्यो हि ददौ तस्मै स्वकन्यकाम् ॥
सा मातुरुदरस्था वै बहून् वर्षगणान् किल ।
वसन्ती न च संजज्ञे गर्भस्थां तां पिताब्रवीत् ॥
श्रेष्ठ है । चौदह हजार पैंसठ [ ऐसे ] पुरुष थे, जिन्होंने ८ देवावृधके पुत्र बभ्रुसे अमृतत्व प्राप्त किया था । वह यज्ञ करनेवाला, दानबुद्धिवाला, पराक्रमी, ब्राह्मणोंकी रक्षा करनेवाला, दृढव्रतसे युक्त, कीर्तिशाली, महातेजस्वी तथा ९ सात्त्वतोंमें महारथी था । उसके वंशमें देवतुल्य भोजलोग उत्पन्न हुए ॥ ४ – ९ ॥ १० गान्धारी तथा माद्री - ये वृष्णिकी भार्याएँ थीं । गान्धारीने सुमित्र तथा मित्रनन्दनको जन्म दिया । माद्रीने देवमीढुष नामक पुत्रको उत्पन्न किया, उसके बाद उसने ११ अनमित्र तथा शिनि नामक पुत्रोंको उत्पन्न किया; वे दोनों उत्तम पुरुष थे ॥ १०-११ ॥ १२ अनमित्रका पुत्र निघ्न हुआ । निघ्नके दो पुत्र हुए - प्रसेन तथा महाभाग्यशाली सत्राजित् । सूर्य उस सत्राजित्का प्राणतुल्य मित्र था । सूर्यने उसे स्यमन्तक १३ नामक मणि दी थी । वह मणि पृथ्वीपर सभी रत्नोंमें श्रेष्ठ थी । किसी समय वह प्रसेन मणिसे युक्त होकर १४ आखेटके लिये गया हुआ था; एक महाभयंकर सिंहने उसका वध कर दिया, उस समय वह असहाय था ॥ १२-१४२ ॥ १५ वृष्णिके कनिष्ठ पुत्र शिनिसे सत्यक नामक सत्यवादी तथा सत्यनिष्ठ पुत्र उत्पन्न हुआ । उसका पुत्र १६ युयुधान था; जो सात्यकि नामसे प्रसिद्ध था । वह शिनिका प्रतापशाली नप्ता ( नाती ) था । युयुधानका पुत्र असंग तथा उस [ असंग ] - का पुत्र कुणि हुआ । १७ । कुणिका पुत्र युगन्धर हुआ । ये शिनिके वंशज कहे गये हैं ॥ १५–१७ ॥ माद्री तथा वृष्णिसे पुत्र युधाजित् उत्पन्न हुआ; १८ वह श्वफल्क नामसे विख्यात हुआ । वह तीनों लोकोंका हित करनेवाला था । धर्मात्मा महाराज श्वफल्क जहाँ १ ९ रहते थे, वहाँ न व्याधिभय रहता था और न अनावृष्टिभय रहता था । उन श्वफल्कने काशिराजकी पुत्रीको भार्याके रूपमें प्राप्त किया था । काशिराजने अपनी गान्दिनी २० नामक कन्याको उन्हें प्रदान किया था ॥ १८–२० ॥ वह अपनी माताके गर्भमें बहुत वर्षोंतक स्थित रही २१ | और जब वहाँ निवास करती हुई उसने जन्म नहीं लिया,
पृष्ठ 302
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३०० जायस्व शीघ्रं भद्रं ते किमर्थं चाभितिष्ठसि प्रोवाच चैनं गर्भस्था सा कन्या गान्दिनी तदा वर्षत्रयं प्रतिदिनं गामेकां ब्राह्मणाय तु यदि दद्यास्ततः कुक्षेर्निर्गमिष्याम्यहं पितः तथेत्युवाच तस्या वै पिता काममपूरयत् । दाता शूरश्च यज्वा च श्रुतवानतिथिप्रियः
तस्याः पुत्रः स्मृतोऽक्रूरः श्वफल्काद्भूरिदक्षिणः ।
रत्ना कन्या च शैवस्य ह्यक्रूरस्तामवाप्तवान् ॥
अस्यामुत्पादयामास तनयांस्तान्निबोधत ।
उपमन्युस्तथा मागुर्वृतस्तु जनमेजयः ॥
गिरिरक्षस्तथोपेक्षः शत्रुघ्नो योऽरिमर्दनः । धर्मभृद् दृष्टधर्मा च गोधनोऽथ वरस्तथा
आवाहप्रतिवाहौ च सुधारा च वराङ्गना ।
अक्रूरस्योग्रसेन्यां तु पुत्रौ द्वौ कुलनन्दनौ ॥
देववानुपदेवश्च जज्ञाते देवसम्मतौ ।
सुमित्रस्य सुतो जज्ञे चित्रकश्च महायशाः ॥
चित्रकस्याभवन् पुत्रा विपृथुः पृथुरेव च ।
अश्वग्रीवः सुबाहुश्च सुधासूकगवेक्षणौ ॥
अरिष्टनेमिरश्वश्च धर्मो धर्मभृदेव च ।
सुभूमिर्बहुभूमिश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ ॥
अन्धकात्काश्यदुहिता लेभे च चतुरः सुतान् ।
कुकुरं भजमानं च शुचिं कम्बलबर्हिषम् ॥
कुकुरस्य सुतो वृष्णिर्वृष्णेः शूरस्ततोऽभवत् ।
कपोतरोमातिबलस्तस्य पुत्रो विलोमकः ॥
तस्यासीत्तुम्बुरुसखो विद्वान् पुत्रो नलः किल ।
ख्यायते स सुनाम्ना तु चन्दनानकदुन्दुभिः ॥
तस्मादप्यभिजित्पुत्र उत्पन्नोऽस्य पुनर्वसुः । मः ||
तस्य मध्येऽतिरात्रस्य सदोमध्यात्समुत्थितः ।
ततस्तु विद्वान् सर्वज्ञो दाता यज्वा पुनर्वसुः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । तब पिताने गर्भमें विद्यमान उस [ कन्या ] -से कहा था-॥ २२ ' तुम शीघ्र जन्म ग्रहण करो, तुम्हारा कल्याण हो, तुम [ गर्भमें ही ] क्यों रुकी हुई हो? ' तब गर्भमें स्थित उस । । कन्या गान्दिनीने उनसे कहा- ' हे पितः! यदि आप तीन ॥ २३ वर्षोंतक प्रतिदिन एक गाय ब्राह्मणको दानमें दें, तब मैं गर्भसे बाहर निकलूंगी । ' इसपर पिताने कहा – ' वैसा ही ॥ २४ होगा । ' इसके बाद पिताने उसकी कामना पूर्ण की । उसी कन्यासे श्वफल्कके द्वारा अक्रूर उत्पन्न कहा गया है, जो २५ दानी, पराक्रमी, यज्ञ करनेवाला, विद्वान्, अतिथिप्रिय तथा विपुल दक्षिणा देनेवाला था । शैवकी रत्ना नामक कन्या थी, उसीको अक्रूरने [ भार्यारूपमें ] प्राप्त किया था । [ हे २६ ऋषियो! ] उसने इस [ कन्या ] से जिन पुत्रोंको उत्पन्न किया, उन्हें आप सुनिये - वे उपमन्यु, मागु, वृत, जनमेजय, ॥ २७ गिरिरक्ष, उपेक्ष, शत्रुघ्न, अरिमर्दन, धर्मभृत्, दृष्टधर्मा, गोधन, वर, आवाह तथा प्रतिवाह [ नामवाले ] थे और २८ सुधारा नामक एक सुन्दर कन्या भी उत्पन्न हुई थी । अक्रूरको उग्रसेनकी कन्यासे देववान् तथा उपदेव नामक दो पुत्र उत्पन्न हुए; वे कुलको आनन्द प्रदान करनेवाले २ ९ एवं देवतुल्य थे ॥२१ – २८२ ॥ सुमित्रको चित्रक नामक महायशस्वी पुत्र उत्पन्न ३० हुआ । चित्रकके विपृथु, पृथु, अश्वग्रीव, सुबाहु, सुधासूक, गवेक्षण, अरिष्टनेमि, अश्व, धर्म, धर्मभृत्, सुभूमि, ३१ बहुभूमि [ नामक ] पुत्र उत्पन्न हुए और श्रविष्ठ तथा श्रवणा [ नामक ] दो कन्याएँ उत्पन्न हुईं । काशिराजकी पुत्रीने अन्धकसे कुकुर, भजमान, शुचि तथा कम्बलबर्हि ३२ नामक चार पुत्रोंको उत्पन्न किया । कुकुरका पुत्र वृष्णि हुआ और उस वृष्णिसे शूर नामक पुत्र उत्पन्न हुआ । ३३ उसका पुत्र कपोतरोमा हुआ; वह महाबलवान् था । उस [ कपोतरोमा ] -का पुत्र विलोमक हुआ । उसका पुत्र नल
३४ हुआ; वह तुम्बुरु ( गन्धर्व ) का मित्र और विद्वान् था ।
वह चन्दनानकदुन्दुभि नामसे प्रसिद्ध हुआ ॥ २ ९ - ३४ ॥
उससे अभिजित् नामक पुत्र उत्पन्न हुआ । उस ३५ [ अभिजित् ] -का पुत्र पुनर्वसु हुआ । उस श्रेष्ठ राजाने पुत्रके लिये अश्वमेधयज्ञ किया था । उस यज्ञमें जब ३६ | मन्त्रोंका उच्चारण हो रहा था, तब पूजनकर्ताओंके मध्य
पृष्ठ 303
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६ ९ ] चन्द्रवंश - वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा कृष्णचरितका वर्णन ३०१
तस्यापि पुत्रमिथुनं बभूवाभिजितः किल ।
आहुकश्चाहुकी चैव ख्यातौ कीर्तिमतां वरौ ॥
आहुकात्काश्यदुहितुर्द्वी पुत्रौ सम्बभूवतुः ।
देवकश्चोग्रसेनश्च देवगर्भसमावुभौ ॥
देवकस्य सुता राज्ञो जज्ञिरे त्रिदशोपमाः ।
देववानुपदेवश्च सुदेव देवरक्षितः ॥
तेषां स्वसारः सप्तासन् वसुदेवाय ता ददौ ।
वृषदेवोपदेवा च तथान्या देवरक्षिता ॥
श्रीदेवा शान्तिदेवा च सहदेवा तथापरा ।
देवकी चापि तासां च वरिष्ठाऽभूत्सुमध्यमा ॥
नवोग्रसेनस्य सुतास्तेषां कंसस्तु पूर्वजः ।
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥
देवकस्य सुता पत्नी वसुदेवस्य धीमतः ।
बभूव वन्द्या पूज्या च देवैरपि पतिव्रता ॥
रोहिणी च महाभागा पत्नी चानकदुन्दुभेः ।
पौरवी बाह्लिकसुता सम्पूज्यासीत्सुरैरपि ॥
असूत रोहिणी रामं बलश्रेष्ठं हलायुधम् ।
आश्रितं कंसभीत्या च स्वात्मानं शान्ततेजसम् ॥
जाते रामेऽथ निहते षड्गर्भे चातिदक्षिणे ।
वसुदेवो हरिं धीमान् देवक्यामुदपादयत् ॥
स एव परमात्मासौ देवदेवो जनार्दनः । हलायुधश्च भगवाननन्तो रजतप्रभः भृगुशापच्छलेनैव मानयन् मानुषीं तनुम् । बभूव तस्यां देवक्यां वासुदेवो जनार्दनः
उमादेहसमुद्भूता योगनिद्रा च कौशिकी ।
नियोगाद्देवदेवस्य यशोदातनया ह्यभूत् ॥
सा चैव प्रकृतिः साक्षात्सर्वदेवनमस्कृता ।
पुरुषो भगवान् कृष्णो धर्ममोक्षफलप्रदः ॥
पुनर्वसुने जन्म लिया था । वह विद्वान्, सर्वज्ञ, दानी ३७ तथा यज्ञ करनेवाला हुआ । उस अभिजितके जुड़वाँ पुत्र ३८ भी उत्पन्न हुए; कीर्तिमानोंमें श्रेष्ठ वे दोनों आहुक तथा आहुकि नामवाले कहे गये हैं । आहुकसे काश्यकी ३ ९ | पुत्रीको देवक एवं उग्रसेन नामक दो पुत्र उत्पन्न हुए; वे दोनों देवताओंके पुत्रोंके समान थे । राजा ४० देवकके देववान्, उपदेव, सुदेव तथा देवरक्षित — ये देवतुल्य पुत्र उत्पन्न हुए । उनकी सात बहनें थीं । राजाने ४१ उन्हें वसुदेवको दे दिया । वे वृषदेवा, उपदेवा, देव-रक्षिता, श्रीदेवा, शान्तिदेवा, सहदेवा तथा देवकी ४२ [ नामवाली ] थीं । उनमें देवकी वरिष्ठ एवं परम सुन्दरी ४३ | थी ॥ ३५–४१ ॥ उग्रसेनके नौ पुत्र थे; कंस उनमें ज्येष्ठ था । उन ४४ सबके सैकड़ों - हजारों पुत्र तथा पौत्र थे । देवककी पुत्री [ देवकी ] बुद्धिमान् वसुदेवकी भार्या हुई; वह देवताओंकी ४५ भी वन्दनीया तथा पूजनीया और पतिव्रता थी । बाह्लिकपुत्री पौरवी महाभाग्यशालिनी रोहिणी भी आनकदुन्दुभि ( वसुदेव ) की पत्नी थी; वह देवताओंके द्वारा भी पूजाके योग्य थी ॥ ४२–४४ ॥ कंसके भयसे [ स्वयं देवकीके गर्भसे निकलकर रोहिणीके गर्भका आश्रय लेनेवाले, बलशालियोंमें श्रेष्ठ, हलका आयुध धारण करनेवाले तथा शान्त तेजवाले बलरामको रोहिणीने उत्पन्न किया; परम सुन्दर छः गर्भोके [ कंसद्वारा ] वध कर दिये जानेके बाद और बलरामके जन्म लेनेके बाद बुद्धिमान् वसुदेवने देवकीसे श्रीकृष्णको उत्पन्न किया । वे ही परमात्मा, देवदेव तथा जनार्दन हैं और रजत ( चाँदी ) -के समान कान्तिवाले हलायुध ( बलराम ) भगवान् अनन्त ४६ ( शेष ) हैं । वे जनार्दन ( श्रीविष्णु ) भृगुके शापके बहाने मानवशरीर धारण करना स्वीकार करते हुए उस देवकीसे ॥४७ । वसुदेवके पुत्ररूपमें उत्पन्न हुए थे ॥ ४५–४८ ॥ उसी समय देवदेव [ श्रीविष्णु ] - की आज्ञासे उमाके ॥४८ देहसे उत्पन्न योगनिद्रा [ भगवती ] कौशिकीने यशोदाकी ४ ९ पुत्रीके रूपमें जन्म लिया था । वे ही सभी देवताओंसे नमस्कृत साक्षात् प्रकृति हैं और धर्म तथा मोक्षका फल ५० । देनेवाले भगवान् कृष्ण पुरुष हैं ॥ ४ ९ -५० ॥
पृष्ठ 304
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३०२ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग तां कन्यां जगृहे रक्षन् कंसात्स्वस्यात्मजं तदा । उस समय कंससे अपने पुत्रकी रक्षा करते हुए चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्सकृतलाञ्छनम् ॥ ५१ बुद्धिमान् वसुदेवने चार भुजाओंवाले, विशाल नेत्रोंवाल शङ्खचक्रगदापद्मं धारयन्तं जनार्दनम् यशोदायै प्रदत्त्वा तु वसुदेवश्च बुद्धिमान्
दत्त्वैनं नन्दगोपस्य रक्षतामिति चाब्रवीत् ।
रक्षकं जगतां विष्णुं स्वेच्छया धृतविग्रहम् ॥
प्रसादाच्चैव देवस्य शिवस्यामिततेजसः ।
रामेण सार्धं तं दत्त्वा वरदं परमेश्वरम् ॥
भूभारनिग्रहार्थं च ह्यवतीर्णं जगद्गुरुम् ।
अतो वै सर्वकल्याणं यादवानां भविष्यति ॥
अयं स गर्भो देवक्या यो नः क्लेश्यान् हरिष्यति ।
उग्रसेनात्मजायाथ कंसायानकदुन्दुभिः ॥
निवेदयामास तदा जातां कन्यां सुलक्षणाम् ।
अस्यास्तवाष्टमो गर्भो देवक्याः कंस सुव्रत ॥
मृत्युरेव न सन्देह इति वाणी पुरातनी ।
ततस्तां हन्तुमारेभे कंसः सोल्लङ्घ्य चाम्बरम् ॥
उवाचाष्टभुजा देवी मेघगम्भीरया गिरा ।
रक्षस्व तत्स्वकं देहमायातो मृत्युरेव ते ॥
रक्षमाणस्य देहस्य मायावी कंसरूपिणः ।
किं कृतं दुष्कृतं मूर्ख जातः खलु तवान्तकृत् ॥
देवक्या: स भयात्कंसो जघानैवाष्टमं त्विति ।
स्मरन्ति विहितो मृत्युर्देवक्यास्तनयोऽष्टमः ॥
यस्तत्प्रतिकृतौ यत्नो भोजस्यासीद् वृथा हरेः ।
प्रभावान्मुनिशार्दूलास्तया चैव जडीकृतः ॥
कंसोऽपि निहतस्तेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।
निहता बहवश्चान्ये देवब्राह्मणघातिनः ॥
। श्रीवत्सके चिह्नसे युक्त, शंख - चक्र - गदा - पद्म धारण ॥ ५२ करनेवाले जनार्दनको यशोदाको देकर उस कन्याको ले ५३ लिया । लोकोंके रक्षक तथा अपनी इच्छासे शरीर धारण करनेवाले इन विष्णुको देकर उन्होंने नन्दगोपसे कहा— ५४ ' इसकी रक्षा कीजिये । ' अमित तेजवाले देवदेव शिवको कृपासे बलरामके साथ उन वरदायक, परमेश्वर, ५५ पृथ्वीका भार दूर करनेके लिये अवतीर्ण तथा जगत्के गुरु [ श्रीकृष्ण ] - को प्रदान करके कहा था- ' इससे ५६ यादवोंका सब प्रकारका कल्याण होगा । यह ५७ देवकीका वही पुत्र है, जो हम लोगोंके कष्टोंको दूर करेगा ' ॥ ५१–५५१२ ॥ ५८ उसके बाद वसुदेवने उग्रसेनपुत्र कंससे सुन्दर लक्षणोंवाली उस उत्पन्न हुई कन्याके विषयमें बताया-हे कंस! हे सुव्रत! यह देवकीका आठवाँ गर्भ ही तुम्हारा मृत्युरूप होगा; इसमें सन्देह नहीं - यह पुरातन वाणी है । तब कंसने उसे मारना आरम्भ किया । किंतु [ उसके हाथसे छूटकर ] आकाशमें जाकर उस अष्टभुजा देवीने मेघके समान गम्भीर वाणीमें कहा - ' [ हे कंस! ] अब तुम अपने देहकी रक्षा करो । मायावी कंसके स्वरूपमें रहनेवाले इस देहकी रक्षा करते हुए तुम्हारी मृत्यु आ गयी है; अरे मूर्ख! तुमने कैसा अपराध कर डाला, तुम्हारा अन्त करनेवाला तो उत्पन्न हो चुका है'॥५६–६० ॥ उस कंसने भयसे देवकीके आठवें गर्भको मार डालनेका प्रयत्न किया था; क्योंकि उसने स्मरण कर रखा ५ ९ था कि जिससे उसकी मृत्यु निर्धारित है, वह देवकीका आठवाँ पुत्र है । हे श्रेष्ठ मुनियो! प्रतीकार करनेमें कंसका ६० जो भी प्रयास था, वह व्यर्थ हो गया और [ भगवान् ] श्रीहरिके प्रभावसे उस वाणीके द्वारा वह कंस जड़ कर ६१ दिया गया था । [ अन्तमें ] अक्लिष्ट कर्म करनेवाले उन ६२ श्रीकृष्णने कंसको भी मार डाला और देवताओं तथा ब्राह्मणोंका वध करनेवाले अन्य बहुत - से दुष्टोंको भी मार ६३ | डाला ॥ ६१-६३ ॥
पृष्ठ 305
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६ ९ ] चन्द्रवंश - वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा कृष्णचरितका वर्णन ३०३
तस्य कृष्णस्य तनयाः प्रद्युम्नप्रमुखास्तथा ।
बहवः परिसंख्याताः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ६४
कृष्णपुत्राः समाख्याताः कृष्णेन सदृशाः सुताः ।
पुत्रेष्वेतेषु सर्वेषु चारुदेष्णादयो हरेः ॥ ६५
विशिष्टा बलवन्तश्च रौक्मिणेयारिसूदनाः ।
षोडशस्त्रीसहस्त्राणि शतमेकं तथाधिकम् ॥ ६६
कृष्णस्य तासु सर्वासु प्रिया ज्येष्ठा च रुक्मिणी । तया द्वादशवर्षाणि कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । ६७
उष्यता वायुभक्षेण पुत्रार्थं पूजितो हरः ।
चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेषो यशोधरः ॥ ६८
चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः साम्ब एव च ।
एते लब्धास्तु कृष्णेन शूलपाणिप्रसादतः ॥ ६ ९
तान् दृष्ट्वा तनयान् वीरान् रौक्मिणेयांश्च रुक्मिणीम् ।
जाम्बवत्यब्रवीत्कृष्णं भार्या कृष्णस्य धीमतः ॥ ७० ।
मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टं गुणवत्तरम् ।
सुरेशसम्मितं पुत्रं प्रसन्नो दातुमर्हसि ॥७१ ।
जाम्बवत्या वचः श्रुत्वा जगन्नाथस्ततो हरिः ।
तपस्तप्तुं समारेभे तपोनिधिरनिन्दितः ॥ ७२
सोऽथ नारायणः कृष्णः शङ्खचक्रगदाधरः ।
व्याघ्रपादस्य च मुनेर्गत्वा चैवाश्रमोत्तमम् ॥ ७३
ऋषिं दृष्ट्वा त्वङ्गिरसं प्रणिपत्य जनार्दनः ।
दिव्यं पाशुपतं योगं लब्धवांस्तस्य चाज्ञया ॥ ७४
प्रलुप्तश्मश्रुकेशश्च घृताक्तो मुञ्जमेखली ।
दीक्षितो भगवान् कृष्णस्तताप च परंतपः ॥ ७५
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितः ।
फलाम्ब्वनिलभोजी च ऋतुत्रयमधोक्षजः ॥ ७६
तपसा तस्य सन्तुष्टो ददौ रुद्रौ बहून् वरान् ।
साम्बं जाम्बवतीपुत्रं कृष्णाय च महात्मने ॥ ७७
तथा जाम्बवती चैव साम्बं भार्या हरेः सुतम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे लब्ध्वादित्यं यथादितिः ॥ ७८
उन श्रीकृष्णके प्रद्युम्न आदि बहुत - से पुत्र बताये गये हैं; वे सब युद्धमें प्रवीण थे । कृष्णके पुत्र कृष्णके ही समान थे । श्रीकृष्णके इन सभी पुत्रोंमें चारुदेष्ण आदि पुत्र विशिष्ट तथा बलवान् थे; वे रुक्मिणीके पुत्र शत्रुओंका विनाश करनेवाले थे । कृष्णकी सोलह हजार एक सौ भार्याएँ थीं; उन सबमें रुक्मिणी [ उनकी ] ज्येष्ठ पत्नी थी । अक्लिष्ट कर्म करनेवाले श्रीकृष्णने उस [ रुक्मिणी ] -के साथ बारह वर्षोंतक उपवास करते हुए [ केवल ] वायुभक्षणसे पुत्रहेतु [ भगवान् ] शिवका पूजन किया था । [ परिणामस्वरूप ] श्रीकृष्णने शूलपाणि ( शिव ) - की कृपासे चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेष, यशोधर, चारुश्रवा, चारुयश, प्रद्युम्न तथा साम्ब – इन पुत्रोंको प्राप्त किया था ॥ ६४–६९ ॥ रुक्मिणीके उन वीर पुत्रोंको तथा रुक्मिणीको देखकर बुद्धिमान् कृष्णकी पत्नी जाम्बवतीने कृष्णसे कहा — ‘ हे कमलनयन! आप प्रसन्न होकर मुझे विशिष्ट, महान् गुणी तथा शिवजीको प्रिय पुत्र प्रदान कीजिये । तदनन्तर जाम्बवतीका वचन सुनकर अनिन्द्य एवं तपोनिधि जगन्नाथ श्रीहरिने तप करना प्रारम्भ किया ॥ ७०–७२ ॥ शंख, चक्र तथा गदा धारण करनेवाले उन जनार्दन नारायण श्रीकृष्णने मुनि व्याघ्रपादके श्रेष्ठ आश्रममें जाकर उन अंगिरागोत्रिय ऋषिको देखकर उन्हें प्रणाम करके उनकी आज्ञासे दिव्य पाशुपतयोग प्राप्त किया ॥ ७३-७४ ॥ दाढ़ी तथा सिरको मुण्डित कराकर, शरीरको घृतसे अनुलिप्तकर तथा मूँजकी मेखला धारण करके [ व्रतमें ] दीक्षित होकर परंतप भगवान् श्रीकृष्ण तपस्या करने लगे । उन श्रीकृष्णने हाथोंको ऊपर उठाकर, आश्रयरहित होकर तथा पैरके अँगूठेके अग्रभागपर स्थित होकर क्रमश: फल, जल एवं वायुका आहार ग्रहण करते हुए तीन ऋतुओंतक तपस्या की ॥ ७५-७६ ॥ उनकी तपस्यासे सन्तुष्ट होकर [ भगवान् ] रुद्रने महात्मा कृष्णको अनेक वर प्रदान किया तथा जाम्बवतीसे साम्ब नामक पुत्र प्राप्त होनेका वर प्रदान किया । तब | श्रीकृष्णकी भार्या जाम्बवती पुत्र साम्बको प्राप्त करके
पृष्ठ 306
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३०४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
बाणस्य च तदा तेन च्छेदितं मुनिपुङ्गवाः ।
भुजानां चैव साहस्त्रं शापाद्रुद्रस्य धीमतः ॥ ७ ९
अथ दैत्यवधं चक्रे हलायुधसहायवान् ।
तथा दुष्टक्षितीशानां लीलयैव रणाजिरे ॥ ८०
स हत्वा देवसम्भूतं नरकं दैत्यपुङ्गवम् ।
ब्राह्मणस्योर्ध्वचक्रस्य वरदानान्महात्मनः ॥ ८१
स्वोपभोग्यानि कन्यानां षोडशातुलविक्रमः ।
शताधिकानि जग्राह सहस्त्राणि महाबलः ॥ ८२
शापव्याजेन विप्राणामुपसंहृतवान् कुलम् ।
संहृत्य तत्कुलं चैव प्रभासेऽतिष्ठदच्युतः ॥ ८३
तदा तस्यैव तु गतं वर्षाणामधिकं शतम् ।
कृष्णस्य द्वारकायां वै जराक्लेशापहारिणः ॥ ८४
विश्वामित्रस्य कण्वस्य नारदस्य च धीमतः ।
शापं पिण्डारकेऽरक्षद्वचो दुर्वाससस्तदा ॥ ८५
त्यक्त्वा च मानुषं रूपं जरकास्त्रच्छलेन तु ।
अनुगृह्य च कृष्णोऽपि लुब्धकं प्रययौ दिवम् ॥ ८६
अष्टावक्रस्य शापेन भार्याः कृष्णस्य धीमतः ।
चौरैश्चापहृताः सर्वास्तस्य मायाबलेन च ॥ ८७
बलभद्रोऽपि सन्त्यज्य नागो भूत्वा जगाम च ।
महिष्यस्तस्य कृष्णस्य रुक्मिणीप्रमुखाः शुभाः ॥ ८८
सहाग्निं विविशुः सर्वाः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।
रेवती च तथा देवी बलभद्रेण धीमता ॥ ८ ९
प्रविष्टा पावकं विप्राः सा च भर्तृपथं गता ।
प्रेतकार्यं हरेः कृत्वा पार्थः परमवीर्यवान् ॥ ९ ० ।
| उसी प्रकार परम हर्षित हुईं, जैसे अदिति आदित्यको प्राप्त करके हर्षित हुई थीं ॥ ७७-७८ ॥ हे मुनिश्रेष्ठो! उन श्रीकृष्णने बुद्धिमान् रुद्रके शापके कारण बाणासुरकी हजार भुजाओंको काट डाला था । इसके बाद बलरामको सहायक बनाकर उन्होंने युद्धक्षेत्रमें लीलापूर्वक [ अनेक ] दैत्योंका तथा दुष्ट राजाओंका वध किया ॥ ७ ९ -८० ॥ यज्ञवराहसे उत्पन्न दैत्यश्रेष्ठ नरकासुरका वध करके अतुलनीय पराक्रमवाले तथा महाबली उन श्रीकृष्णने ऊर्ध्वचक्रवाले वायुदेव तथा ब्रह्मापुत्र महात्मा नारदके वरदानसे अपने उपभोगके योग्य सोलह हजार एक सौ कन्याओंको ग्रहण किया था ॥ ८१-८२ ॥ उन्होंने विप्रोंके शापके बहाने अपने कुलका संहार कर डाला और उस कुलका संहरण करके वे अच्युत ( श्रीकृष्ण ) प्रभासक्षेत्रमें रहने लगे । तदनन्तर वृद्धावस्थाके कष्टका हरण करनेवाले उन श्रीकृष्णका द्वारकामें रहते हुए सौ वर्ष से अधिक समय व्यतीत हुआ ॥ ८३-८४ ॥ उन्होंने [ द्वारकाके समीपवर्ती ] पिण्डारकक्षेत्रमें निवास करनेवाले विश्वामित्र, कण्व, बुद्धिमान् नारद तथा दुर्वासा शाप तथा वचनकी रक्षा की । [ व्याधके द्वारा बनाये गये ] जरकास्त्रके बहाने अपने मानवशरीरका परित्याग करके उस व्याधपर कृपा करके वे श्रीकृष्ण द्युलोक [ अपने धाम ] -को चले गये ॥ ८५-८६ ॥ अष्टावक्रमुनिके शापसे बुद्धिमान् श्रीकृष्णकी सभी भार्याएँ उनकी मायाके प्रभावसे चोरोंद्वारा अपहृत कर ली गयीं । बलराम भी अपने शरीरका त्याग करके शेषनागका रूप धारणकर [ अपने लोक ] चले गये । उन श्रीकृष्णकी रुक्मिणी आदि प्रमुख कल्याणमयी सभी पटरानियाँ अक्लिष्ट कर्मवाले श्रीकृष्णके साथ अग्निमें प्रविष्ट हो गयीं । हे विप्रो! देवी रेवतीने भी बुद्धिमान् बलभद्रजीके साथ अग्निमें प्रवेश किया और उन्होंने अपने पतिके मार्गका अनुगमन किया ॥ ८७–८९ २ ॥ मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ( श्रीमद्भा ० ११ । ३० । ३ ९ ) निवास [ भगवान् श्रीकृष्णने कहा- ] हे जरे! तू डर मत, उठ उठ! यह तो तूने मेरे मनका काम किया है । जा, मेरी आज्ञासे तू उस स्वर्गमें कर, जिसकी प्राप्ति बड़े- बड़े पुण्यवानोंको होती है ।
पृष्ठ 307
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७० ] महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका रामस्य च तथान्येषां वृष्णीनामपि सुव्रतः कन्दमूलफलैस्तस्य बलिकार्यं चकार सः द्रव्याभावात्स्वयं पार्थो भ्रातृभिश्च दिवं गतः एवं सङ्क्षेपतः प्रोक्तः कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः प्रभावो विलयश्चैव स्वेच्छयैव महात्मनः इत्येतत्सोमवंशानां नृपाणां चरितं द्विजाः यः पठेच्छृणुयाद्वापि ब्राह्मणान् श्रावयेदपि स याति वैष्णवं लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे स्वरूप " सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ३०५ 36 36 36 35 36 36 36 36 36 36 36 36 36 । तत्पश्चात् महाशक्तिशाली तथा उत्तम व्रतवाले ॥ ९ १ उन अर्जुनने श्रीकृष्ण, बलराम तथा अन्य वृष्णिवंशियोंका और्ध्वदैहिक कृत्य करके द्रव्योंके अभावके कारण कन्द-। मूल - फलोंके द्वारा बलि - कार्य ( पिण्डदानादि श्राद्धकार्य ) ॥ ९ २ किया; इसके बाद वे अर्जुन अपने भाइयोंके साथ स्वयं स्वर्गलोक चले गये॥९ ० - ९ ११ / २ ॥ इस प्रकार मैंने अक्लिष्ट कर्मवाले महात्मा श्रीकृष्णके । प्रभाव तथा अपनी इच्छासे उनके तिरोधानका वर्णन ॥९ ३ संक्षेपमें कर दिया । हे द्विजो! जो [ मनुष्य ] सोमवंशीय राजाओंके इस चरित्रको पढ़ता है या सुनता है अथवा । ब्राह्मणोंको सुनाता है, वह विष्णुलोक प्राप्त करता है; ॥ ९ ४ । इसमें सन्देह नहीं करना चाहिये ॥ ९ २ – ९ ४ ॥ सोमवंशानुकीर्तनं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' सोमवंशानुकीर्तन ' नामक उनहत्तरवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६ ९ ॥ सत्तरवाँ महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूप, तथा भगवती सतीकी देहसे ऋषय ऊचुः
आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः ।
साम्प्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत ॥ १
सूत उवाच
महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः ॥ २
अव्यक्तं चेश्वरात्तस्मादभवत्कारणं परम् ।
प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ ३
गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ।
अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम् ॥ ४
जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् ।
विग्रहः सर्वभूतानामीश्वराज्ञाप्रचोदितम् ॥ ५
अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाव्ययम् ।
अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ ६
अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया ।
गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोमये ॥ ७
अध्याय नवविधसर्गवर्णन एवं प्राजापत्यसर्गनिरूपण अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ऋषिगण बोले - हे सूतजी! हे सुव्रत! आपने आदिसृष्टिका परिचयमात्र दिया, उसपर प्रकाश नहीं डाला; अब आप [ इसे ] विस्तारसे बतानेकी कृपा कीजिये ॥ १ ॥
सूतजी बोले- हे मुनीश्वरो! परमात्मा देव महेश्वर महादेव प्रकृति तथा पुरुषसे परे हैं । उन्हीं ईश्वरसे परम कारणस्वरूप अव्यक्त उत्पन्न हुआ, जिसे तत्त्वचिन्तक प्रधान तथा प्रकृति कहते हैं । यह गन्ध - वर्ण- रससे हीन, शब्द - स्पर्शसे रहित, अजर, स्थिर, अविनाशी, शाश्वत, अपनी आत्मामें स्थित, जगत्की उत्पत्तिका स्रोत, महाभूत, सनातन, परब्रह्म, सभी प्राणियोंका विग्रह ( शरीर ), ईश्वरकी आज्ञासे प्रेरित, आदि - अन्तसे रहित, अजन्मा, सूक्ष्म, तीनों गुणोंसे युक्त, उत्पत्तिका स्रोत तथा अव्यय है; सर्गके आदि कालमें अव्यक्त तथा अविज्ञेय यह ब्रह्मरूप ही था । उस समय तमोमय अविभागके रहनेपर | एवं गुणोंके समभावमें रहनेपर शिवकी इच्छासे इस
पृष्ठ 308
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३०६ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै ।
गुणभावाद् व्यज्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह ॥ ८
सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् ।
सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः ॥ ९
मनो महांस्तु विज्ञेयमेकं तत्कारणं स्मृतम् ।
समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत् ॥ १०
धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः ।
महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया ॥ ११
मनो महान् मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः ।
प्रज्ञा चिति: स्मृतिः संविद्विश्वेशश्चेति स स्मृतः ॥ १२
मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः ।
सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते ॥ १३
तत्त्वानामग्रजो यस्मान्महांश्च परिमाणतः ।
विशेषेभ्यो गुणेभ्योऽपि महानिति ततः स्मृतः ॥ १४
बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यतेऽपि च ।
पुरुषो भोगसम्बन्धात्तेन चासौ मतिः स्मृतः ॥ १५
बृहत्त्वात्बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् ।
यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते ॥ १६
यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान् देवाननुग्रहैः ।
नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते ॥ १७
बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा ।
यस्माद् बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते ॥ १८ ।
[ [ अव्यक्त ] - के स्वरूपसे यह सम्पूर्ण [ उत्पद्यमान] जगत् व्याप्त था ॥ २- ७ ॥ सृष्टिकालमें क्षेत्रज्ञ ( पुरुष ) -के द्वारा अधिष्ठित प्रधानके गुणभावसे प्रेरित होता हुआ महत्तत्त्व उत्पन्न हुआ । पहले यह जगत् सूक्ष्म तथा महान् अव्यक्तम आच्छादित था । इसके बाद सत्तामात्रका प्रकाशक सत्त्वगुण - प्रधान महत्तत्त्व प्रकट हुआ । महत्तत्त्वको मनके रूपमें जानना चाहिये; यह सृष्टिका कारण कहा गया है । लिङ्ग - मात्र यह [ महत्तत्त्व ] जीवोंसे अधिष्ठित होकर उत्पन्न हुआ ॥ ८–१० ॥ यह महान् ( महत्तत्त्व ) सृष्टिकी इच्छासे ईश्वरके द्वारा प्रेरित होकर सृष्टिको तथा सृष्ट जीवोंके परमार्थ कारणभूत वेदों, धर्म आदि रूपोंको विस्तारित करता है ॥ ११ ॥
वे महेश्वर ही मन, महान्, मति, ब्रह्म, पूः, बुद्धि, ख्याति, ईश्वर, प्रज्ञा, चिति, स्मृति, संविद् तथा विश्वेश कहे गये हैं ॥१२ ॥
वे समस्त जीवोंका कर्मफल जानते हैं और इस मनके द्वारा सूक्ष्मता के कारण उस कर्मफलसे जगत् विभक्त है, इसलिये इन्हें ' मन ' कहा जाता है ॥ १३ ॥
ये सभी तत्त्वोंसे पहले उत्पन्न हुए हैं और | परिमाणमें सत्त्व आदि गुणोंसे भी अधिक महान् हैं, इसलिये वे ' महान् ' कहे गये हैं ॥१४ ॥
वे पुरुष [ ईश्वर ] भोगसम्बन्धके कारण सबका पोषण करते हैं, सम्पूर्ण प्रमाणको जानते हैं तथा समस्त भेद मानते हैं, इसलिये वे ' मति ' कहे गये हैं ॥ १५ ॥
वे [ महेश्वर ] बृहत् होने, सबके पोषक होने तथा भावोंका सम्पूर्ण आश्रय होनेके कारण [ समस्त ] भावोंको धारण करते हैं, इसलिये उन्हें ' ब्रह्म ' कहा जाता है ॥ १६ ॥
वे [ महेश्वर ] सभी देवताओंको [ अपने ] अनुग्रहोंसे परिपूर्ण करते हैं तथा उन्हें तत्त्वभाव प्राप्त कराते हैं, इसलिये वे ‘ पूः ' कहे जाते हैं ॥१७ ॥
वे ईश्वर इस ब्रह्माण्डमें समस्त भावों तथा हित ( धर्म ) को [ स्वयं ] जानते हैं एवं [ जीवोंको ] बोध
पृष्ठ 309
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७० ] महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूप "
ख्यातिः प्रत्युपभोगश्च यस्मात्संवर्तते ततः ।
भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात्तेन ख्यातिरिति स्मृतः ॥ १ ९
ख्यायते तद्गुणैर्वापि ज्ञानादिभिरनेकशः ।
तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते ॥ २०
साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः ।
यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते ॥ २१
ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च ।
चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते ॥ २२
वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि ।
स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते ॥ २३
कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् ।
तस्माद्विन्देर्विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते ॥ २४
विद्यतेऽपि च सर्वत्र तस्मिन् सर्वं च विन्दति ।
तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर्मुनिसत्तमाः ॥ २५
जानातेर्ज्ञानमित्याहुर्भगवान् ज्ञानसन्निधिः ।
बन्धनादिपरीभावादीश्वरः प्रोच्यते बुधैः ॥ २६
पर्यायवाचकैः शब्दैस्तत्त्वमाद्यमनुत्तमम् ।
व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर्देवसद्भावचिन्तकैः ॥ २७
महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया ।
सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् ॥ २८
त्रिगुणाद्रजसोद्रिक्तादहङ्कारस्ततोऽभवत् I महता च वृतः सर्गो भूतादिर्बाह्यतस्तु सः ॥ २ ९ सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ३०७ कराते हैं, इसलिये उन्हें ' बुद्धि ' कहा जाता है ॥ १८ ॥
ज्ञाननिष्ठाके कारण [ विषय - सम्बन्धी ] सुखकी ख्याति ( प्रशंसा ) तथा भोगकी प्राप्ति उन्हीं ईश्वरसे प्रवर्तित होती है, इसलिये वे ' ख्याति ' कहे गये हैं । [ आकाश आदिके शब्द आदि ] गुणोंके द्वारा तथा ज्ञान आदिके द्वारा सत्पुरुष उनकी प्रशंसा करते हैं, इसलिये भी उन महान् ( पूज्य ) ईश्वरका नाम ' ख्याति ' कहा जाता है ॥ १ ९ -२० ॥ वे महात्मा शिव सम्पूर्ण जगत्को प्रत्यक्ष रूपसे जानते हैं, इसलिये ' ईश्वर ' कहे जाते हैं और [ स्वयं ] ज्ञानरूप हैं, इसलिये ' प्रज्ञा ' कहे जाते हैं ॥ २१ ॥
[ जीवोंको ] भोगोंकी प्राप्तिके लिये ज्ञान आदि रूपों तथा अनेकविध कर्मफलोंका विस्तार करते हैं, इसलिये वे ' चिति ' कहे जाते हैं ॥ २२ ॥
वे [ महेश्वर ] वर्तमान, भूत तथा भविष्यके भी समस्त कार्योंका स्मरण करते हैं अर्थात् उनका ज्ञान रखते हैं, इसलिये वे ' स्मृति ' कहे जाते हैं ॥ २३ ॥
वे सम्पूर्ण ज्ञान तथा उत्तम माहात्म्यको जानते हैं, इसलिये वे ‘ विन्द् ' तथा ' विद् ' धातुसे व्युत्पन्न ' संविद् ' रूप भी कहे जाते हैं । हे श्रेष्ठ मुनियो! वे सर्वत्र विद्यमान हैं और भक्त उन [ प्राप्त करता है, इसलिये वे
कहे गये हैं । २४-२५ ॥
' ज्ञा ' धातुसे ' ज्ञान ' शब्द | भगवान् शिव बन्धन आदिका विद्वानोंद्वारा ' ईश्वर ' कहे गये इस प्रकार महेश्वरके शिव ] - में ही सब कुछ महात्माओंद्वारा ' संविद् ' कहा गया है । ज्ञानसमुद्र तिरस्कार करनेके कारण हैं ॥ २६ ॥
उत्तम भावोंका चिन्तन करनेवाले तत्त्ववेत्ताओंने अनेक अर्थोंका प्रतिपादन करनेवाले शब्दोंके द्वारा आदि ( सबसे पहले उत्पन्न ) सर्वोत्तम ' शिव ' नामक तत्त्वका वर्णन किया है ॥। २७ ॥ सृष्टि करनेकी इच्छासे प्रेरित होकर ' महत् ' सृष्टिकार्यको विस्तारित करता है । संकल्प तथा अध्यवसाय - ये उसकी दो वृत्तियाँ कही गयी हैं ॥ २८ ॥
रजोगुणप्रधान त्रिगुणके कारण वह [ उत्पद्यमान ] | सर्ग, भूत आदि तथा अहंकार महत्के द्वारा बाहरसे ढके
पृष्ठ 310
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३०८ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग 55555 तस्मादेव तमोद्रिक्तादहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम् आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् । वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते । स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह । सम्भवन्ति ततो ह्यापस्ता वै सर्वरसात्मिकाः
रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रोऽग्निरावृणोत् ।
आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे ॥
सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः ।
तस्मिंस्तस्मिंश्च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता ॥
अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततस्तु ते ।
प्रशान्तघोरमूढत्वादविशेषास्ततः पुनः ॥
भूततन्मात्रसर्गोऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् ।
वैकारिकादहङ्कारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् ॥
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्सम्प्रवर्तते ।
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च ॥
साधकानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् ॥
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै ॥
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ।
गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् ॥
। हुए थे । उसी तमोगुणप्रधान अहंकारसे शब्द - स्पर्श आदि ॥ ३० तन्मात्राओंका आकाश आदि तामस सर्ग हुआ । सृष्टिका विस्तार करते हुए भूतादिने शब्दमात्र आकाशका सृजन । किया; उससे शब्दलक्षणवाला सुषिर ( पुष्कर नामक ) ॥ ३१ आकाश उत्पन्न हुआ । शब्दतन्मात्रावाले आकाशने स्पर्शतन्मात्रावाले वायुको आच्छादित किया । सृष्टिको आगे बढ़ाते हुए वायुने रूपतन्मात्रावाले अग्निको उत्पन्न ॥ ३२ किया । वायुसे जो ज्योति [ अग्नि ] उत्पन्न होती है, वह वायुके ही रूप तथा गुणवाली कही जाती है । इस प्रकार ॥ ३३ स्पर्शतन्मात्रावाले वायुने रूपतन्मात्रावाली अग्निको आच्छादित किया । सृष्टिको विस्तारित करती हुई ज्योति [ अग्नि ] -ने रसतन्मात्राको उत्पन्न किया; उससे सर्वरसमय जल ॥ ३४ उत्पन्न हुआ । रूपतन्मात्रावाली अग्निने उस रसतन्मात्रात्मक जलको आच्छादित किया । पुनः सृष्टिको आगे बढ़ाते हुए जलने गन्धतन्मात्राका सृजन किया, उससे पृथ्वी ३५ उत्पन्न हुई; उसका गुण गन्ध माना गया है । वे शब्द
आदि गुण अपने - अपने धर्मियोंमात्रमें ही स्थित रहते हैं ।
अतः उनमें तन्मात्रता कही गयी है । २ ९ –३६ ॥
३६ वे [ शब्द आदि ] अविशेषके वाचक होनेके कारण तन्मात्र शब्दका प्रतिपादक होनेके कारण तथा ३७ | प्रशान्त ( सात्त्विक ), घोर ( राजस ) और मूढ़ ( तामस ) होनेके कारण अविशेष कहे गये हैं । इसे परस्पर ( पंच ) भूतोंकी तन्मात्राओंका सर्ग ( सृष्टि ) जानना ३८ चाहिये । वैकारिक [ राजस ] अहंकारसे और सत्त्वप्रधान सात्त्विक अहंकारसे वह वैकारिक सर्ग एक साथ प्रवर्तित होता है॥३७-३८१ / २ ॥ ३ ९ पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ तथा पाँच कर्मेन्द्रियाँ – ये इन्द्रियाँ साधनस्वरूप हैं और उनके दस राजस अधिष्ठाता देवता हैं । जो ग्यारहवाँ मन है, वह अपने गुणसे उभयात्मक ( ज्ञान-४० कर्मेन्द्रियात्मक ) है । कान, त्वचा, नेत्र, जिह्वा तथा पाँचवीं नासिका — ये इन्द्रियाँ शब्द आदिकी प्राप्तिके ४१ लिये ज्ञानयुक्त होती हैं । दोनों पैर, गुदा, जननेन्द्रिय, दोनों हाथ तथा दसवीं वाणी है; क्रमशः गति, विसर्ग ( मलत्याग ), आनन्द, शिल्प तथा बोलना उनका कार्य ४२ | है ॥ ३ ९ –४२ ॥