श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 321–330
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 321–330
पृष्ठ 321
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७० ] महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका
तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः सङ्क्षिप्य धिष्ठितौ ।
तावुभौ मोक्षकर्माणावारोग्यात्मानमात्मनि ॥
प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ ।
यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमारः स इहोच्यते ॥
तस्मात्सनत्कुमारेति नामास्येह प्रकीर्तितम् ।
सनन्दं सनकं चैव विद्वांसं च सनातनम् ॥
विज्ञानेन निवृत्तास्ते व्यवर्तन्त महौजसः ।
सम्बुद्धाश्चैव नानात्वे अप्रवृत्ताश्च योगिनः ॥
असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः ।
ततस्तेषु व्यतीतेषु ततोऽन्यान् साधकान् सुतान् ॥
मानसानसृजद् ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः ।
आभूतसम्प्लवावस्था यैरियं विधृता मही ॥
आपोऽग्निं पृथिवीं वायुमन्तरिक्षं दिवं तथा ।
समुद्रांश्च नदीश्चैव तथा शैलवनस्पतीन् ॥
ओषधीनां तथात्मानो वल्लीनां वृक्षवीरुधाम् ।
लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः सन्धिरात्र्यहान् ॥
अर्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दयुगानि च । स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः
देवानृषींश्च महतो गदतस्तान्निबोधत ।
मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥
दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सोऽसृजन्मानसान्नव । नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः तेषां ब्रह्मात्मकानां वै सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् । स्थानानि कल्पयामास पूर्ववत्पद्मसम्भवः ततोऽसृजच्च सङ्कल्पं धर्मञ्चैव सुखावहम् । स्वरूप " सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ३१ ९ | वे दोनों वाराहकल्पमें [ अपने ] तेजको संक्षिप्त करके १७२ पृथ्वीलोकमें अधिष्ठित हुए । मोक्षके लिये कर्मपरायण वे दोनों [ मानसपुत्र ] आत्माको अपनेमें स्थिर करके प्रजा, धर्म तथा कामका त्याग करके वैराग्यमें स्थित हो १७३ गये । सनत्कुमार जिस रूपमें उत्पन्न हुए थे, वैसे ही कुमार- रूपमें विद्यमान कहे जाते हैं, इसलिये इनका १७४ । नाम ' सनत्कुमार ' प्रसिद्ध हुआ । इसी प्रकार ब्रह्माने [ जिन ] सनन्द, सनक तथा विद्वान् सनातनको उत्पन्न किया था, वे विशेष ज्ञानके द्वारा सांसारिकतासे निवृत्त १७५ रहे । महान् ओजवाले वे सब अविद्यापरिकल्पित भेदके प्रति सम्बुद्ध होकर अर्थात् उसे मिथ्या समझकर प्रवृत्तिसे १७६ रहित योगी हुए । प्रजाओंकी सृष्टि किये बिना ही वे मोक्षको प्राप्त हुए ॥ १७०–१७५१ / २ ॥ उन सबके मोक्षको प्राप्त हो जानेपर ब्रह्माने अपने १७७ स्थानके अभिमानी तथा कार्यक्षम अन्य मानस पुत्रोंका सृजन किया, जिन्होंने प्रलयपर्यन्त इस पृथ्वीको धारण किया । इसके बाद ब्रह्माने जल, अग्नि, पृथ्वी, वायु, १७८ अन्तरिक्ष, स्वर्ग, समुद्रों, नदियों, पर्वतों, वनस्पतियों, औषधियों, वल्लियों, वृक्षों, झाड़ियों, लताओं, काष्ठाओं, १७ ९ कलाओं, मुहूर्ती, सन्धियों, रात्रि, दिन, पक्षों, मासों, अयनों, वर्षों तथा युगोंका सृजन किया । अपने स्थानोंके अभिमानी वे सब अपने स्थानोंके नामवाले कहे गये ॥ १८० हैं ॥ १७६ – १८० ॥ अब मैं महान् देवताओं तथा ऋषियोंके विषयमें १८१ बता रहा हूँ; आपलोग उन्हें जान लें । उन [ ब्रह्मा ] -ने मरीचि, भृगु, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि तथा वसिष्ठ - इन नौ मानस पुत्रोंका भी सृजन किया । ॥ १८२ ये लोग पुराणमें नौ ब्रह्माके रूपमें निर्धारित किये गये हैं । ब्रह्माने पूर्वकी भाँति ब्रह्माके स्वरूपवाले तथा ॥ १८३ । ब्रह्मवादी उन सभीके लिये स्थानोंको कल्पित किया । इसके बाद उन्होंने सुख देनेवाले धर्म एवं संकल्पका भी सृजन किया । सभी लोकोंके पितामह देव महेश्वरने सोऽसृजद्व्यवसायात्तु धर्मं देवो महेश्वरः ॥१८४ व्यवसायसे धर्मका तथा संकल्पके द्वारा संकल्पका सङ्कल्पञ्चैव सङ्कल्पात्सर्वलोकपितामहः । सृजन किया । प्रभु ब्रह्माके मनसे [ प्रजापति ] रुचि मानसश्च रुचिर्नाम विजज्ञे ब्रह्मणः प्रभोः ॥ १८५ | नामक मानसपुत्र भी उत्पन्न हुआ ॥ १८१ - १८५ ॥
पृष्ठ 322
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३२० प्राणाद् ब्रह्मासृजद्दक्षं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् । भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः शिरसोऽङ्गिरसश्चैव श्रोत्रादत्रिं तथासृजत् । पुलस्त्यं च तथोदानाद्वयानाच्च पुलहं पुनः
समानजो वसिष्ठश्च अपानान्निर्ममे क्रतुम् ।
इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा दिव्या एकादश स्मृताः ॥
धर्मादयः प्रथमजाः सर्वे ते ब्रह्मणः सुताः ।
भृग्वादयस्तु ते सृष्ट नवैते ब्रह्मवादिनः ॥
गृहमेधिनः पुराणास्ते धर्मस्तैः सम्प्रवर्तितः ।
तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः ॥
क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः ।
ऋभुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ ॥
पूर्वोत्पन्नौ परं तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ ।
व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ ॥
विराजेतामुभौ लोके तेजः सङ्क्षिप्य धिष्ठितौ ।
तावुभौ योगकर्माणावारोप्यात्मानमात्मनि ॥
प्रजां धर्मं च कामञ्च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ ।
यथोत्पन्नः स एवेह कुमारः स इहोच्यते ॥
तस्मात्सनत्कुमारेति नामास्येह प्रतिष्ठितम् ।
ततोऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः ॥
तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह ।
क्षेत्रज्ञा: समवर्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः ॥
ततो देवासुरपितॄन् मानुषांश्च चतुष्टयम् ।
सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् ॥
ततस्तु युञ्जतस्तस्य तमोमात्रसमुद्भवम् ।
समभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नेन प्रजापतेः ॥
ततोऽस्य जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः ।
असुः प्राणः स्मृतो विप्रास्तज्जन्मानस्ततोऽसुराः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग ब्रह्माजीने [ अपने ] प्राणसे दक्षका तथा दोनों ॥ १८६ नेत्रोंसे मरीचिका सृजन किया । ऋषि भृगु जलमें जन्म लेनेवाले ब्रह्माके हृदयसे उत्पन हुए । उन्होंने सिरसे अंगिराको, कानसे अत्रिको, उदानवायुसे पुलस्त्यको तथा ॥ १८७ व्यानवायुसे पुलहको उत्पन्न किया । वसिष्ठ उनके समानवायुसे उत्पन्न हुए । उन्होंने अपानवायुसे क्रतुका १८८ । सृजन किया । ये [ संकल्प, धर्म, मरीचि, भृगु, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि, वसिष्ठ ] ब्रह्माके ग्यारह दिव्य पुत्र कहे गये हैं ॥ १८६-१८८ ॥ १८ ९ प्रथम उत्पन्न धर्म आदि ब्रह्माजीके पुत्र हैं, जो भृगु आदि नौ [ मानस पुत्र ] सृजित किये गये, वे १ ९ ० ब्रह्मवादी हुए । वे प्राचीन गृहस्थ थे और उन्हींके द्वारा धर्म प्रवर्तित हुआ । उनके दिव्य, देवगुणसम्पन्न, क्रियावान्, सन्तानवाले तथा महर्षियोंसे अलंकृत बारह १ ९ १ वंश हुए ॥ १८ ९ -१ ९ ०१ / २ ॥ ऋभु तथा सनत्कुमार– ये दोनों ब्रह्मचारी थे; ये १ ९ २ उनसे पहले उत्पन्न हुए थे और सभीके पूर्वज थे । आठवें कल्पके व्यतीत होनेपर प्राचीन तथा लोकोंके साक्षी वे दोनों [ अपने ] तेजको संक्षिप्त करके लोकमें १ ९ ३ प्रतिष्ठित होकर विराजमान हुए । योगकर्मपरायण वे दोनों आत्माको अपनेमें आरोपित करके प्रजा, धर्म १ ९ ४ तथा कामका त्याग करके वैराग्यमें स्थित हो गये । वे सनत् जिस रूपमें उत्पन्न हुए थे, वैसे ही सदा रहनेके कारण इस लोकमें ' कुमार ' कहे जाते हैं और १ ९ ५ इसीलिये उनका ‘ सनत्कुमार ’ – यह नाम प्रसिद्ध हो गया ॥ १ ९१- १-१९ ४२ ॥ १ ९ ६ इसके बाद ध्यान करते हुए उन ब्रह्माकी मानस प्रजाएँ ( सन्तानें ) उत्पन्न हुईं । पुनः उनके शरीरसे उत्पन्न उन कार्यों तथा कारणोंके साथ बुद्धिमान् ब्रह्माके १ ९ ७ अंगोंसे क्षेत्रज्ञ उत्पन्न हुए । इसके बाद देवता, असुर, पितर, मनुष्य — इन चार अम्भोंकी सृष्टि करनेकी १ ९ ८ इच्छावाले ब्रह्माने अपने मनको विचारयुक्त किया । तदनन्तर मनको विचारयुक्त करते हुए तथा प्रयत्नपूर्वक तमोमात्रसे उत्पन्न होनेवाले सर्गका चिन्तन करते हुए १ ९९ । उन प्रजापतिकी जंघासे सर्वप्रथम असुरपुत्र उत्पन्न हुए ।
पृष्ठ 323
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७० ] महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका
यया सृष्टासुराः सर्वे तां तनुं स व्यपोहत ।
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत ॥
सा तमबहुला यस्मात्ततो रात्रिर्नियामिका ।
आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजास्तस्मात्स्वपन्त्युत ॥
सृष्ट्वासुरांस्ततः सो वै तनुमन्यामगृह्णत ।
अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सोऽभ्यपूजयत् ॥
ततस्तां युञ्जतस्तस्य प्रियमासीत्प्रजापतेः ।
ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः ॥
तोऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्तिताः ।
धातुर्दिविति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते ॥
यस्मात्तस्य तु दीव्यन्तो जज्ञिरे तेन देवताः ।
देवान् सृष्ट्वाथ देवेशस्तनुमन्यामपद्यत ॥
उत्सृष्टा सा तनुस्तेन सद्योऽहः समजायत ।
तस्मादहो धर्मयुक्तं देवताः समुपासते ॥
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां सोऽभ्यमन्यत ।
पितृवन्मन्यमानस्य पुत्रांस्तान् ध्यायतः प्रभोः ॥
पितरो ह्युपपक्षाभ्यां रात्र्यह्नेोरन्तरेऽभवन् ।
तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेन तेषु तत् ॥
यया सृष्टास्तु पितरस्तनुं तां स व्यपोहत ।
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत ॥
यस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या सासुरी स्मृता ।
तयोर्मध्ये तु पैत्री या तनुः सा तु गरीयसी ॥
तस्माद्देवासुराः सर्वे ऋषयो मानवास्तथा ।
उपासन्ते मुदायुक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम् ॥
स्वरूप " सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ३२१ विप्रो! ' असु ' को प्राण कहा गया है; इसलिये उससे २०० । जन्म लेनेके कारण वे असुर हुए । जिस शरीरसे उन्होंने सभी असुरोंको उत्पन्न किया था, उस शरीरको छोड़ दिया । तब उनके द्वारा त्यक्त वह शरीर तत्काल रात्रि हो २०१ गयी । वह रात्रि अन्धकारकी अधिकतासे युक्त होती है, अतः वह नियामिका ( सबको शयन KKKKKKKKKKKKKKKKKKFFFFFFFFFFFFFF करानेवाली ) है । प्रजाएँ रातमें अन्धकारसे आवृत हो जाती हैं, इसलिये वे २०२ | सोती हैं ॥ १ ९ ५ – २०१ ॥ तत्पश्चात् असुरोंका सृजन करके उन्होंने अन्य अव्यक्त तथा सत्त्वबहुल शरीर धारण किया; इसलिये २०३ उन्होंने उसकी पूजा की । तब उस शरीरको धारण करनेवाले उन ब्रह्माको प्रसन्नता हुई । इसके बाद क्रीड़ा करते हुए ब्रह्माके मुखसे देवता उत्पन्न हुए । २०४ चूँकि क्रीड़ा करते हुए इन ब्रह्मासे वे उत्पन्न हुए, इसलिये वे देवता कहे गये हैं । जो ' दिव् ' धातु कही गयी है, वह क्रीड़ाके अर्थमें जानी जाती है । उन २०५ | ब्रह्मासे वे क्रीड़ा करते हुए उत्पन्न हुए, इसलिये देवता कहे जाते हैं॥२०२–२०४२ ॥ देवताओंका सृजन करके देवेशने अन्य शरीर २०६ | धारण किया और उनके द्वारा छोड़ा गया वह [ पहलेवाला ] शरीर शीघ्र ही दिन बन गया । इसलिये देवतालोग धर्मयुक्त दिनकी उपासना करते हैं । उन्होंने सत्त्वगुणमय २०७ उस अन्य शरीरकी भी पूजा की । पिताके समान मानते हुए तथा उन [ उत्पद्यमान ] पुत्रोंका ध्यान करते हुए प्रभु ( ब्रह्मा ) - के [ दाहिने - बाएँ ] दोनों पार्श्वभागसे दिन २०८ तथा रातके बीच पितर उत्पन्न हुए, इसलिये वे पितर देवता हैं और उनमें पितृत्व है ॥ २०५ - २०८ ॥ उन्होंने जिस कायासे पितरोंका सृजन किया था, २० ९ उस कायाको त्याग दिया । उनके द्वारा त्यक्त वह काया शीघ्र ही सन्ध्या हो गयी । चूँकि दिन देवताओंका होता है और जो रात है, वह आसुरी कही गयी है; अतः उन २१० दोनोंके मध्य जो पैत्री ( पितरोंकी ) काया है, वह सबसे श्रेष्ठ है । इसी कारणसे सभी देवता, असुर, ऋषि तथा मनुष्य प्रसन्नतासे युक्त होकर रात्रि तथा दिनके मध्यकी २११ । काया ( सन्ध्या ) - की उपासना करते हैं ॥ २० ९ –२११ ॥
पृष्ठ 324
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३२२ ततो ह्यन्यां पुनर्ब्रह्मा तनुं वै समगृह्णत रजोमात्रात्मिकायां तु मनसा सोऽसृजत्प्रभुः
रजःप्रियांस्ततः सोऽथ मानसानसृजत्सुतान् ।
मनस्विनस्ततस्तस्य मानवा जज्ञिरे सुताः ॥
सृष्ट्वा पुनः प्रजाश्चापि स्वां तनुं तामपोहत ।
सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत ॥
यस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः ।
इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना ॥
सद्यो रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे ।
ज्योत्स्ना सन्ध्या अहश्चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् ॥
तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्निशात्मिका ।
तस्माद्देवा दिवातन्वा तुष्ट्या सृष्टा मुखात्तु वै ॥
यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन वै दिवा ।
तन्वा ययासुरान् रात्रौ जघनादसृजत्प्रभुः ॥
प्राणेभ्यो निशिजन्मानो बलिनो निशि तेन ते ।
एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह ॥
पितॄणां मानवानां च अतीतानागतेषु वै ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि ॥
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्यम्भांसि तानि वै ।
भान्ति यस्मात्ततोऽम्भांसि शब्दोऽयं सुमनीषिभिः ॥
भातिर्दीप्तौ निगदितः पुनश्चाथ प्रजापतिः ।
सोऽम्भांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवमानुषदानवान् ॥
पितॄंश्चैवासृजत्तन्वा आत्मना विविधान् पुनः ।
तामुत्सृज्य तनुं ज्योत्स्नां ततोऽन्यां प्राप्य स प्रभुः ॥
मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्यपूजयत् ।
अन्धकारे क्षुधाविष्टांस्ततोऽन्यान् सोऽसृजत्प्रभुः ॥
तेन सृष्टाः क्षुधात्मानो अम्भांस्यादातुमुद्यताः ।
अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । इसके बाद ब्रह्माने अन्य शरीर धारण किया । उन ॥ २१२ प्रभुने उस राजस तनुसे मानसिक सृजन करना आरम्भ किया । उन्होंने रजोगुणप्रिय मानस पुत्रोंका सृजन किया । तब उनके मनस्वी मानवपुत्र उत्पन्न हुए । उन सन्तानोंकी २१३ सृष्टि करके उन्होंने पुनः उस कायाका त्याग कर दिया । तब उनके द्वारा त्यक्त वह काया तुरंत ज्योत्स्ना हो गयी; २१४ इसीलिये ज्योत्स्नाका उद्भव होनेपर प्रजाएँ प्रसन्न हो जाती हैं॥२१२–२१४२ ॥ इस प्रकार उन महात्मा [ ब्रह्मा ] -ने जब इन २१५ शरीरोंका त्याग किया, तब तुरंत रात, दिन, सन्ध्या तथा ज्योत्स्ना उत्पन्न हो गये । ज्योत्स्ना, सन्ध्या तथा दिन-२१६ | ये तीनों सत्त्वमात्रात्मक हैं । रात्रि तमोमात्रात्मिका है, इसलिये वह निशास्वरूपिणी है । अतः देवतालोग दिनके तनुसे सुखपूर्वक ब्रह्माके मुखसे सृजित हुए । चूँकि २१७ उनका जन्म दिनमें हुआ, इसलिये वे दिनमें बलशाली होते हैं । प्रभुने अपने शरीरके द्वारा जघनसे असुरोंको २१८ रातमें उत्पन्न किया था, अतः प्राणोंसे रातमें जन्म लेनेवाले वे [ असुर ] रातमें बलवान् होते हैं । ये ही समय बीते हुए तथा आगे आनेवाले समस्त मन्वन्तरोंमें २१ ९ होनेवाले देवताओं, असुरों, पितरों एवं मानवोंके निमित्त ( कारणभूत ) होते हैं ॥ २१५—२२० ॥ २२० ज्योत्स्ना, रात्रि, दिन, सन्ध्या – ये चारों अम्भस्वरूप हैं; वे भासित होते हैं, इसलिये अम्भ हैं । विद्वानोंने ' भा ' धातुको दीप्ति ( प्रकाश ) अर्थमें कहा है, उसीसे २२१ यह ' अम्भ ' शब्द व्युत्पन्न है । उन ब्रह्माने इन अम्भोंका सृजन करके पुनः अपने शरीरसे विविध देवताओं, मनुष्यों, दानवों तथा पितरोंका सृजन किया २२२ था॥२२१-२२२१ / २ ॥ इसके बाद प्रभु [ ब्रह्मा ] - ने उस ज्योत्स्नामय २२३ | शरीरका त्याग करके अन्य तमोमय तथा रजोमय शरीर धारण करके पुनः इसका पूजन किया । उन प्रभुने अन्धकारमें क्षुधापीड़ित अन्य लोगोंका सृजन किया । २२४ उनके द्वारा सृजित ये क्षुधायुक्त लोग [ उन ] अम्भोंको ग्रहण करनेके लिये उद्यत हुए । उनमें जिन्होंने कहा - ' हम २२५ | इन अम्भोंकी रक्षा करते हैं ' वे राक्षस नामवाले हुए; 1985 Lingamahapuran_Section_12_1_Back
पृष्ठ 325
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७० ] महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका
राक्षसा नाम ते यस्मात् क्षुधाविष्टा निशाचराः ।
येऽब्रुवन्यक्षमोऽम्भांसि तेषां हृष्टाः परस्परम् ॥
तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यका गूढकर्मणा ।
रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाष्यते ॥
एवं च यक्षतिर्धातुर्भक्षणे स निरुच्यते ।
तं दृष्ट्वा ह्यप्रियेणास्य केशाः शीर्णास्तु धीमतः ॥
ते शीर्णाश्चोत्थिता ह्यूर्ध्वं ते चैवारुरुधुः प्रभुम् ।
हीनास्तच्छिरसो बाला यस्माच्चैवावसर्पिणः ॥
व्यालात्मान: स्मृता बाला हीनत्वादहयः स्मृताः ।
पतत्वात्पन्नगाश्चैव सर्पाश्चैवावसर्पणात् ॥
तस्य क्रोधोद्भवो योऽसौ अग्निगर्भः सुदारुणः ।
स तु सर्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः ॥
सर्पान् सृष्ट्वा ततः क्रुद्धः क्रोधात्मानो विनिर्ममे ।
वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः ॥
भूतत्वात् स्मृता भूताः पिशाचाः पिशिताशनात् ।
प्रसन्नं गायतस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे यदा ॥
धयतीत्येष वै धातुः गानत्वे परिपठ्यते ।
धयन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः ॥
अष्टस्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः ।
ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसासृजत् ॥
स्वच्छन्दतः स्वच्छन्दांसि वयसा च वयांसि च ।
पशून् सृष्ट्वा स देवेशोऽसृजत्पक्षिगणानपि ॥
मुखतोऽजाः ससर्जाथ वक्षसश्चावयोऽसृजत् ।
गाश्चैवाथोदराद् ब्रह्मा पार्वाभ्यां च विनिर्ममे ॥
पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभानावयान् मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव तथान्याश्चैव जातयः स्वरूप " सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ३२३ क्योंकि वे क्षुधापीड़ित तथा रात्रिमें विचरण करनेवाले थे । २२६ उनमेंसे प्रसन्न होकर जिन्होंने परस्पर यह कहा — ' हम इन अम्भोंका भक्षण करते हैं ' वे अपने उस कर्मके कारण यक्ष तथा गूढ़ कर्मके कारण गुह्यक हुए । ' रक्ष ' यह धातु पालन २२७ अर्थमें जानी जाती है और इसी प्रकार ‘ यक्षति ' धातु भक्षण अर्थमें कही जाती है ॥ २२३–२२७१ / २ ॥ २२८ उस सृष्टिको देखकर अप्रसन्नतासे युक्त उन बुद्धिमान् ब्रह्माके बाल शीर्ण हो गये । वे शीर्ण बाल [ पुन: ] ऊपर उठ गये और उन्होंने प्रभुको अवरुद्ध कर २२ ९ दिया । वे बाल सिरसे हीन हो गये थे, इसलिये [ नीचेकी ओर ] अपसर्पण करनेवाले हो गये; वे बाल व्यालस्वरूप कहे गये । वे हीन होनेके कारण ' अहि ', गिरनेके कारण २३० ' पन्नग ' और अपसर्पण करनेके कारण ' सर्प ' कहे गये हैं । उनके क्रोधसे उत्पन्न जो महाभयंकर विषमय अग्निगर्भ था, वह साथमें उत्पन्न हुए सर्पोंमें प्रविष्ट हो २३१ गया ॥ २२८ - २३१ ॥ तब सर्पोंको देखकर ब्रह्माजी क्रुद्ध हुए और उन्होंने क्रोधमय स्वरूपवालोंको उत्पन्न किया । वे २३२ कपिश वर्ण, अत्यन्त उग्र तथा मांसका भक्षण करनेवाले भूत थे । वे भूतत्वके कारण ' भूत ' तथा मांसभक्षण २३३ करनेके कारण ' पिशाच ' कहे गये । प्रसन्नतापूर्वक गान करते हुए उन ब्रह्मासे गन्धर्व उत्पन्न हुए थे । ' धयति ' - यह धातु गान अर्थमें पढ़ी जाती है; वे २३४ | वाणीका गान करते हुए उत्पन्न हुए, इसलिये ' गन्धर्व ' कहे गये हैं ॥ २३२–२३४ ॥ इन आठ देवयोनियोंको सृजित करनेके अनन्तर २३५ उन प्रभुने स्वच्छन्दतापूर्वक अपनी आयुसे अन्य पक्षियोंका सृजन किया । पुनः उन्होंने स्वच्छन्दतापूर्वक स्वेच्छासे विचरण करनेवाले पक्षियोंका सृजन किया । इस प्रकार २३६ उन देवेशने पशुओंकी सृष्टि करके पक्षिसमुदायका भी सृजन किया था ॥ २३५-२३६ ॥ २३७ ब्रह्माने [ अपने ] मुखसे बकरियोंका तथा वक्ष ( छाती ) से भेड़ोंका सृजन किया । उन्होंने उदरसे तथा पार्श्वभागोंसे गायोंकी रचना की । उन्होंने [ अपने ] पैरोंसे ॥ २३८ । घोड़ों, हाथियों, गधों, आवयों, मृगों, ऊँटों और खच्चरोंका
पृष्ठ 326
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३२४ ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । एवं पश्वोषधीः सृष्ट्वायूयुजत्सोऽध्वरे प्रभुः
गौरजः पुरुषो मेषो ह्यश्वोऽश्वतरगर्दभौ ।
एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारण्यान्वै निबोधत ॥
श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानराः पक्षिपञ्चमाः ।
आदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः ॥
महिषा गवयाक्षाश्च प्लवङ्गाः शरभा वृकाः । सिंहस्तु सप्तमस्तेषामारण्याः पशवः स्मृताः
गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् ।
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ॥
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दस्तोमं पञ्चदशं तथा ।
बृहत्साम तथोक्थ्यं च दक्षिणादसृजन्मुखात् ॥
सामानि जगतीच्छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा ।
वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् ॥
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च ।
अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ॥
विद्युतो शनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च ।
तेजांसि च ससर्जादौ कल्पस्य भगवान् प्रभुः ॥
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः ॥
सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवासुरनरान् पितॄन् ।
ततोऽसृजत्स भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥
यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्त्वथैवाप्सरसां गणान् ।
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् ॥
अव्ययं च व्ययं चापि यदिदं स्थाणुजङ्गमम् ।
तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ॥
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ।
हिंस्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे नृतानृते ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग सृजन किया; इसी प्रकार अन्य जातियाँ भी उत्पन्न हुईं । ॥ २३ ९ । उनके रोमोंसे फल तथा मूलवाली औषधियाँ उत्पन्न हुईं । इस प्रकार पशुओं तथा औषधियोंका सृजन करके वे प्रभु यज्ञमें लग गये ॥ २३७–२३९ ॥ २४० गाय, अज, पुरुष ( मनुष्य ), मेष, अश्व, खच्चर तथा गधे — इन्हें ग्राम्य पशु कहा गया है । [ नरमेधमें २४१ पशुत्वकी कल्पनाके कारण मनुष्यको पशुकोटिमें माना गया है ] अब जंगली पशुओंको जान लीजिये । श्वापद ( व्याघ्र आदि ), द्विखुर ( गवय आदि ), हाथी, वानर, ॥ २४२ पाँचवाँ पक्षी, छठाँ आदक पशु तथा सातवाँ सरीसृप— ये जंगली पशु हैं । इनके अतिरिक्त महिष, गवय, हिरण, २४३ प्लवंग, शरभ, वृक तथा सातवाँ सिंह — ये जंगली पशु कहे गये हैं ॥ २४० –२४२ ॥ ब्रह्माने [ अपने ] प्रथम ( पूर्व ) मुखसे गायत्री २४४ छन्द, ऋग्वेद, [ गीयमान ] त्रिवृत् साम, रथन्तर साम तथा यज्ञोंमें मुख्य अग्निष्टोमकी रचना की । उन्होंने २४५ दक्षिण मुखसे यजुर्वेद, त्रिष्टुप् छन्द, पंचदशावृत्त साम, बृहत्साम तथा उक्थ्यकी रचना की । उन्होंने पश्चिम मुखसे साम, जगतीछन्द, सप्तदशावृत्त स्तोम, वैरूपसाम २४६ तथा अतिरात्रयज्ञकी रचना की । उन्होंने उत्तर मुखसे इक्कीस अथर्व प्रार्थना - मन्त्रों, आप्तोर्यामाण, अनुष्टुप् २४७ छन्द तथा वैराज छन्दकी रचना की । भगवान् ब्रह्माने कल्पके आरम्भमें विद्युत्, वज्र, मेघों, रोहित वर्णवाले । इन्द्रधनुषों तथा तेजोंकी रचना की । प्रजाओंकी सृष्टि २४८ करते हुए उन प्रजापति ब्रह्माके अंगोंसे उच्च तथा निम्न भूत ( प्राणी ) उत्पन्न हुए ॥ २४३–२४८ ॥ २४ ९ पहले देवता, असुर, मनुष्य तथा पितर- इन चारोंकी सृष्टि करके उन्होंने स्थावर तथा जंगम भूतोंका सृजन किया; उन्होंने यक्षों, पिशाचों, गन्धर्वों, अप्सरागणों, २५० मनुष्यों, किन्नरों, राक्षसों, पक्षियों, पशुओं, मृगों और सर्पों तथा अव्यय एवं व्यय; जो भी स्थावर - जंगम हैं-उन सबका सृजन किया । पूर्व सृष्टिमें उनके जो कर्म २५१ थे, बार - बार सृजित किये जाते हुए वे प्राणी उन्हीं | कर्मोंको प्राप्त करते हैं । वे अपने लिये अनुकूल हिंसा-२५२ | अहिंसा, मृदुता क्रूरता, धर्म - अधर्म तथा मिथ्या - सत्यमें
पृष्ठ 327
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७० ] महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका स्वरूप ॐ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ॐ ॐ ॐ ॐ
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।
महाभूतेषु सृष्टेषु इन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ॥ २५३
विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम् ।
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म सुमानवाः ॥ २५४
दैवमित्यपरे विप्रा: स्वभावं भूतचिन्तकाः ।
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ॥ २५५
न चैकं न पृथग्भावमधिकं न ततो विदुः ।
एतदेवं च नैकं च नामभेदेन नाप्युभे ॥ २५६
कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शनाः ।
नाम रूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् ॥ २५७
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ।
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु वृत्तयः ॥ २५८ ।
शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः ।
एवंविधाः सृष्टयस्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ २५ ९
शर्वर्यन्ते प्रदृश्यन्ते सिद्धिमाश्रित्य मानसीम् ।
एवंभूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च ॥ २६०
यदास्य ताः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त सत्तमाः ।
तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदा शोकेन दुःखितः ॥ २६१
ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् ।
अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां नियामिकाम् ॥ २६२
रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वधर्मतः ।
ततः स तेन दुःखेन दुःखं चक्रे जगत्पतिः ॥ २६३
तमश्च व्यनुदत्पश्चाद्रजः सत्त्वं तमावृणोत् ।
तत्तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत ॥ २६४
सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ३२५ ॐ ७६ प्रवृत्त होते हैं; इसीलिये वे उनमें आनन्दका अनुभव करते हैं । महाभूतों, इन्द्रिय - विषयों तथा उनके स्वरूपोंकी सृष्टि हो जानेपर स्रष्टाने स्वयं उन भूतोंका विनियोग किया ॥ २४ ९ –२५३१ / २ ॥ कुछ लोग होनेवाली घटनाओंका कारण पुरुषार्थको बताते हैं तथा कुछ श्रेष्ठ मनुष्य कर्मको उसका कारण बताते हैं । हे विप्रो! अन्य लोग दैव ( भाग्य ) - को और कुछ तत्त्वचिन्तक स्वभावको उसका कारण बताते हैं । इस प्रकार पुरुषार्थ, कर्म, दैव तथा स्वभावको कारण माना गया है । कर्ममार्गका अनुसरण करनेवाले जीव जगत्की विषमताके प्रति पूर्वोक्त चार कारणोंमेंसे किसी एकको कारण न मानकर उनके समुच्चयको कारण मानते हैं; क्योंकि वे इन चारोंसे भी परे सकलनियन्ता महेश्वरको नहीं जानते हैं । सत्त्वगुणमें स्थित समदर्शी लोग जगत्के मायामय होनेके कारण पूर्वोक्त कारणचतुष्टयोंमेंसे नामभेदके रूपमें न तो किसी एक को और न किन्हीं दोको कारण मानते हैं । २५४-२५६२ ॥ उन [ ब्रह्मरूपी ] महेश्वरने पूर्वकल्पके भूतोंके नाम, रूप तथा प्रपंचको सर्गके आदिमें वेदके शब्दोंसे ही निर्मित किया । ब्रह्माजी रात्रिके अन्तमें ( प्रलय समाप्त होनेपर ) उत्पन्न ऋषियोंके नाम एवं उनकी जो वृत्तियाँ वेदोंमें हैं, उन सबको उन्हें प्रदान करते हैं । अव्यक्तसे । जन्म लेनेवाले ब्रह्माकी इस प्रकारकी सृष्टियाँ होती हैं । [ ब्रह्माकी ] रात्रि अन्तमें मानसी सिद्धिका आश्रय लेकर सृजित किये गये इस प्रकारके स्थावर - जंगम प्राणी दिखायी | देते हैं ॥ २५७–२६० ॥ हे सत्तमो! जब उनकी वे सृजित प्रजाएँ वृद्धिको प्राप्त नहीं हुईं; तब तमोमात्रासे आवृत ब्रह्मा शोकसे दुःखित हो उठे । इसके बाद उन्होंने अर्थका निश्चय करनेवाली | बुद्धिको धारण किया और सत्त्व तथा रजोगुणोंका परित्याग करके अपने धर्मसे वर्तमान नियामिका तमोमात्राको अपने । अन्दर देखा । तब वे जगत्पति उस दुःखसे बहुत दु: खित हुए ॥ २६१ - २६३ ॥ तदनन्तर उन्होंने तमोगुणको प्रेरित किया; उस । तमने रज तथा सत्त्वको आवृत किया । इस प्रकार प्रेरित
पृष्ठ 328
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३२६ अधर्मस्तमसो जज्ञे हिंसाशोकादजायत ततस्तस्मिन् समुद्भूते मिथुने दारुणात्मिके
गतासुर्भगवानासीत्प्रीतिश्चैनमशिश्रियत् ।
स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम् ॥
द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत ।
प्रकृतिं भूतधात्रीं तां कामाद्वै सृष्टवान् प्रभुः ।
सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्यधिष्ठिता ॥
ब्रह्मणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्ठति । या त्वर्धात्सृजतो नारी शतरूपा व्यजायत ।
सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।
भर्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत ॥
स वै स्वायम्भुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते ।
तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥
लेभे स पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम् ।
तया सार्धं स रमते तस्मात्सा रतिरुच्यते ॥
प्रथमः सम्प्रयोगात्मा कल्पादौ समपद्यत ।
विराजमसृजद् ब्रह्मा सोऽभवत्पुरुषो विराट् ॥
सम्राट् च शतरूपा वै वैराजः स मनुः स्मृतः ।
स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः ॥
वैराजात्पुरुषाद्वीराच्छतरूपा व्यजायत ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ द्वौ लोकसम्मतौ ॥
कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः ।
देवी नाम तथाकूति: प्रसूतिश्चैव ते उभे ॥
स्वायम्भुवः प्रसूतिं तु दक्षाय प्रददौ प्रभुः ।
प्राणो दक्ष इति ज्ञेयः सङ्कल्पो मनुरुच्यते ॥
रुचेः प्रजापतेः सोऽथ आकूतिं प्रत्यपादयत् ।
आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । हुआ वह तम ही दो रूपोंमें उत्पन्न हुआ ॥ २६४ ॥
॥ २६५ तमसे अधर्म उत्पन्न हुआ और शोकसे हिंसा उत्पन्न हुई । तब भयानक रूपवाले उस मिथुन ( अधर्म २६६ और हिंसा ) –के प्रादुर्भूत होनेपर भगवान् [ ब्रह्मा ] २६७ प्राणहीन हो गये और प्रीतिने इनकी सेवा की । इसके बाद ब्रह्माने अपने उस दीप्त शरीरको अपोहित कर २६८ लिया । अपने देहको दो भागोंमें करके वे आधे शरीरसे पुरुष हो गये और उनके आधे शरीरसे नारी शतरूपा २६ ९ उत्पन्न हुईं । ब्रह्माने प्राणियोंकी धात्री उस प्रकृतिको कामनापूर्वक उत्पन्न किया था; वे अपनी महिमासे स्वर्ग तथा पृथ्वीको व्याप्त करके अधिष्ठित हैं । ब्रह्माका वह पूर्व शरीर स्वर्गको आवृत करके स्थित है । सृजन करनेवाले ब्रह्माके आधे शरीरसे जो नारी शतरूपा उत्पन्न हुई थीं, उन्होंने नियुत ( दस लाख ) वर्षोंतक अत्यन्त कठोर तप करके दीप्त यशवाले पुरुषको पतिरूपमें प्राप्त किया ॥ २६५ - २७० ॥ वे पूर्वपुरुष ही स्वायम्भुव मनु कहे जाते हैं । उनका इकहत्तर चतुर्युगी मन्वन्तर कहा जाता है । उस पुरुषने अयोनिजा शतरूपाको पत्नीरूपमें प्राप्त किया । वे उनके साथ रमण करते २७० ' रति ' कही जाती हैं । कल्पके आदिमें २७१ परस्पर संयोग हुआ । ब्रह्माने विराट्को था; वे पुरुष ही विराट् थे । शतरूपा २७२ ( विराट्पुत्र ) मनुको सम्राट् कहा गया पुरुष मनुने प्रजासर्गका सृजन किया । २७३ वैराज पुरुषसे प्रियव्रत तथा उत्तानपाद २७४ । लोकमान्य पुत्रोंको उत्पन्न किया । हैं, अतः वे [ यह ] पहला उत्पन्न किया और वे वैराज है । उन वैराज शतरूपाने वीर [ नामक ] दो उन्होंने दो महाभाग्यशालिनी कन्याओंको भी उत्पन्न किया, जिनसे २७५ ये प्रजाएँ उत्पन्न हुई हैं । वे दोनों देवी आकूति तथा प्रसूति नामवाली थीं ॥ २७१—२७६ ॥ २७६ प्रभु स्वायम्भुव मनुने प्रसूतिको दक्षको अर्पित कर २७७ दिया । दक्षको प्राण जानना चाहिये और मनुको संकल्प कहा जाता है । उन्होंने आकूतिको रुचिप्रजापतिको दिया । २७८ | ब्रह्माके मानसपुत्र रुचिकी मिथुन ( जुड़वाँ ) सन्तानें
पृष्ठ 329
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७० ] महेश्वरसे होनेवाली आदिसृष्टिका
यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ सम्बभूवतुः ।
यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे ॥
यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।
एतस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामाश्च ते स्मृताः ॥
अजितश्चैव शुक्रश्च गणौ द्वौ ब्रह्मणा कृतौ ।
यामाः पूर्वं प्रजाता ये तेऽभवंस्तु दिवौकसः ॥
स्वायम्भुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः ।
तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः ॥
सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः । भोगवत्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः
सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः ।
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा ॥
बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश । पल्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः दाराण्येतानि वै तस्य विहितानि स्वयम्भुवा । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः सती ख्यात्यथ सम्भूति: स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
तास्तथा प्रत्यपद्यन्त पुनरन्ये महर्षयः ।
रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः ॥
पुलस्त्योऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरोऽग्निस्तथैव च ।
सतीं भवाय प्रायच्छत् ख्यातिं च भृगवे ततः ॥
मरीचये च सम्भूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ । प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च
क्रतवे सन्नतिं नाम अनसूयां तथात्रये ।
ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहामप्यग्नये ददौ ॥
स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि बोधत ।
एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्वनुसृताः स्थिताः ॥
मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसम्प्लवम् । श्रद्धा कामं विजज्ञे वै दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः सन्तोष एव च । पुष्ट्या लोभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा क्रियायामभवत्पुत्रो दण्डः समय एव च बुद्ध्यां बोधः सुतस्तद्वत्प्रमादोऽप्युपजायत ॥ स्वरूप " सतीकी देहसे अनेक देवियोंका प्रादुर्भाव ३२७ । आकूतिसे उत्पन्न हुईं । यज्ञ तथा दक्षिणा – ये जुड़वाँ २७ ९ सन्तानें हुईं । दक्षिणासे यज्ञके बारह पुत्रोंने जन्म लिया । वे देवगण, स्वायम्भुव मन्वन्तरमें ‘ याम ’ – इस नामसे २८० प्रसिद्ध हुए; वे इस यज्ञके पुत्र थे, इसलिये वे ‘ याम ’ कहे गये हैं । ब्रह्माने अजित तथा शुक्र- इन दो गणों को २८१ उत्पन्न किया था । पूर्वमें जो ' याम ' उत्पन्न हुए थे, वे देवता हुए ॥ २७७–२८१ ॥ २८२ प्रभु दक्षने स्वायम्भुव [ मनु ] -की पुत्री उस प्रसूतिसे चौबीस कन्याएँ उत्पन्न कीं; वे लोकमाताएँ ॥ २८३ हुईं । वे सभी महाभाग्यशालिनी, कमलके समान नेत्रवाली, भोगवती, योगमाताएँ, ब्रह्मवादिनी तथा विश्वकी माताएँ २८४ थीं । उनमें जो श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, पुष्टि, मेधा, क्रिया, बुद्धि, लज्जा, वपु, शान्ति, सिद्धि एवं कीर्ति-॥ २८५ तेरह [ पुत्रियाँ ] थीं, उन दक्षकन्याओंको प्रभु धर्मने पत्नीके रूपमें ग्रहण कर लिया । स्वायम्भुवने इन सबको उन धर्मकी पत्नी बनाया । उन सभीसे कनिष्ठ जो शिष्ट ॥ २८६ तथा सुन्दर नेत्रोंवाली ग्यारह [ कन्याएँ ] थीं, वे सती, ख्याति, सम्भूति, स्मृति, प्रीति, क्षमा, सन्नति, अनसूया, ॥ २८७ ऊर्जा, स्वाहा एवं स्वधा [ नामवाली ] थीं । उन्हें अन्य महर्षियोंने प्राप्त किया; वे रुद्र, भृगु, मरीचि, अंगिरा, २८८ पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अत्रि, वसिष्ठ, पितर तथा अग्नि थे ॥ २८२–२८८१२ ॥ २८ ९ उन्होंने सतीको भव ( रुद्र ) को तथा ख्यातिको भृगुको दे दिया । इसके बाद उन्होंने सम्भूतिको मरीचिको ॥ २ ९ ० और स्मृतिको अंगिराको प्रदान कर दिया । उन्होंने प्रीतिको पुलस्त्यको, क्षमाको पुलहको, सन्नतिको क्रतुको, २ ९ १ अनसूयाको अत्रिको तथा ऊर्जाको वसिष्ठको अर्पित कर दिया और स्वाहाको अग्निको तथा स्वधाको २ ९ २ पितरोंको सौंप दिया । अब उनसे उत्पन्न सन्तानोंको जान लीजिये ॥ २८ ९ –२ ९ १ / २ ॥ ॥ २ ९ ३ ये समस्त महाभाग्यवती कन्याएँ सभी मन्वन्तरोंमें प्रलयपर्यन्त प्रजाओंके सृजनमें लगी रहती थीं । श्रद्धाने ॥ २ ९ ४ | कामको उत्पन्न किया । दर्प लक्ष्मीका पुत्र कहा गया है ॥ धृतिका पुत्र नियम, तुष्टिका पुत्र सन्तोष, पुष्टिका पुत्र २ ९ ५ । लोभ तथा मेधाका पुत्र श्रुत है । क्रियासे दण्ड तथा समय
पृष्ठ 330
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३२८ लज्जायां विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः । क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत
यशः कीर्तिसुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः ।
कामस्य हर्षः पुत्रो वै देव्यां प्रीत्यां व्यजायत ॥
इत्येष वै सुतोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः ।
जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं सुतम् ॥
निकृत्यां तु द्वयं जज्ञे भयं नरक एव च ।
माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः ॥
जज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ।
वेदनायाः सुतश्चापि दुःखं जज्ञे च रौरवः ॥
मृत्योर्व्याधिजराशोकक्रोधासूयाश्च जज्ञिरे ।
दुःखोत्तराः सुता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग [ नामक ] पुत्र उत्पन्न हुए । बुद्धिसे बोध तथा प्रमाद ॥ २ ९ ६ । [ नामक ] पुत्र उत्पन्न हुए । लज्जासे विनय नामक पुत्र हुआ । वसुका पुत्र व्यवसाय तथा शान्तिका पुत्र क्षेम है । । सिद्धिसे सुख [ नामक पुत्र ] उत्पन्न हुआ । कीर्तिका पुत्र यश है । ये सब धर्मके पुत्र हैं । कामका पुत्र हर्ष देवी २ ९ ७ प्रीतिसे उत्पन्न हुआ । धर्मका यह सुतोदर्क सर्ग बता दिया गया ॥ २ ९२–२९ ७१ / २ ॥ हिंसाने अधर्मसे निकृति [ नामकी कन्या ] तथा अनृत पुत्रको उत्पन्न किया । निकृतिसे भय तथा नरक [ दो पुत्र ] २ ९ ८ उत्पन्न हुए और इनकी [ पत्नियाँ ] माया तथा वेदना जुड़वाँ कन्याएँ हुईं । इसके बाद मायाने प्राणियोंका हरण करनेवाले मृत्युको जन्म दिया और वेदनासे रौरवके द्वारा पुत्ररूपमें ' दुःख ' उत्पन्न हुआ । मृत्युसे व्याधि, जरा, शोक, क्रोध २ ९९ तथा असूया उत्पन्न हुए । उत्तरोत्तर दुःख देनेवाले ये सभी पुत्र अधर्मके लक्षणोंसे युक्त थे । इन सबको भार्याएँ तथा पुत्र नहीं थे; ये सभी परिग्रह स्वभाववाले थे । इस प्रकार यह धर्मनियामक तामस सर्ग उत्पन्न हुआ ॥ २ ९८–३०२ ॥ ब्रह्माने नीललोहित शिवसे कहा था- ' प्रजाओंका ३०० सृजन कीजिये । ' तब उन्होंने [ अपनी ] भार्या सतीका ध्यान करके पुत्रोंका सृजन किया । उन्होंने न अधिक, न कम, अपने ही समान तथा व्याघ्रचर्म धारण किये हुए ३०१
नैषां भार्यास्तु पुत्राश्च सर्वे ह्येते परिग्रहाः ।
इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः ॥ ३०२
प्रजाः सृजेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः ।
सोऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे ह्यात्मसम्भवान् ॥ ३०३
नाधिकान्न च हीनांस्तान् मानसानात्मनः समान् । Creamy सहस्रं हि सहस्राणां सोऽसृजत्कृत्तिवाससः ॥ ३०४ | हजारों - हजार मानसपुत्रों [ रुद्रगणों ] -को उत्पन्न किया ।