श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 341–350
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 341–350
पृष्ठ 341
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७१ ] तारकासुरके पुत्रों - विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३३ ९
प्राप्नुयात्परमं स्वर्गं नरकं च विपर्ययात् ।
पुरैका मुनिशार्दूलाः सर्वधर्मान् सदा पतिम् ॥
सन्त्यज्यापूजयन् साध्व्यो देवानन्याञ्जगद्गुरून् ।
ताः स्वर्गलोकमासाद्य मोदन्ते विगतज्वराः ॥
नरकं च जगामान्या तस्माद्भर्ता परा गतिः ।
तथापि भर्तृन् स्वांस्त्यक्त्वा बभूवुः स्वैरवृत्तयः ॥
मायया देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभोः ।
अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता ॥
या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादजात् ।
बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः ॥
बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णुमायाविनिर्मितम् ।
तेषां दत्त्वा क्षणं देवस्तासां मायी च नारदः ॥
सुखासीनौ सम्भ्रान्तौ धर्मविघ्नार्थमव्ययौ ।
एवं नष्टे तदा धर्मे श्रौतस्मार्ते सुशोभने ॥
पाषण्डे ख्यापिते तेन विष्णुना विश्वयोनिना ।
त्यक्ते महेश्वरे दैत्यैस्त्यक्ते लिङ्गार्चने तथा ॥
स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते ।
कृतार्थ इव देवेशो देवैः सार्धमुमापतिम् ॥
तपसा प्राप्य सर्वज्ञं तुष्टाव पुरुषोत्तमः । श्रीभगवानुवाच महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने ॥
नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे ।
शाश्वताय ह्यनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः ॥
सूत उवाच
एवं स्तुत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य च ।
जजाप रुद्रं भगवान् कोटिवारं जले स्थितः ॥
देवाश्च सर्वे ते देवं तुष्टुवुः परमेश्वरम् ।
सेन्द्राः ससाध्याः सयमाः सरुद्राः समरुद्गणाः ॥
प्रेमयुक्त रहती है, वह परम स्वर्ग प्राप्त करती है और ८७ | इससे विपरीत KKKKKKKKKKKKKK आचरणसे नरक प्राप्त करती है । हे मुनिश्रेष्ठो! पूर्वकालमें स्त्रियाँ सभी धर्मों, अन्य देवताओं तथा जगद्गुरुओंको त्यागकर सर्वदा पतिकी पूजा ८८ थीं; वे स्वर्गलोक प्राप्त करके निश्चिन्त होकर आनन्द मनाती थीं, [ इसके विपरीत ] अन्य स्त्रियाँ नरक जाती ८ ९ । थीं । अतः पति ही [ स्त्रियोंके लिये ] परम गति है । तथापि देवदेव प्रभु विष्णुकी आज्ञासे तथा उनकी | मायके कारण वे [ त्रिपुरवासिनी स्त्रियाँ ] अपने पतियोंका ९ ० त्याग करके व्यभिचारिणी हो गयीं ॥ ८५ - ८ ९ १/२ ॥ उन [ विष्णु ] - की आज्ञासे अलक्ष्मी तीनों पुरोंमें ९ १ चली गयीं और जो लक्ष्मी उन [ दैत्यों ] की तपस्याके द्वारा देवेश्वर ब्रह्मासे उन्हें प्राप्त थीं, वे [ उन्हीं ] प्रभु ब्रह्माके आदेशसे [ त्रिपुरको ] छोड़कर बाहर चली गयीं । ९ २ इस प्रकार धर्मविघ्नके लिये उन दैत्योंको उस प्रकारका विष्णुमाया - निर्मित बुद्धिमोह देकर भगवान् [ पुरुष ] ९ ३ और उन स्त्रियोंको विपरीत आचरणका उपदेश देकर मायावी नारद — ये दोनों अव्यय देव निराकुल होकर
सुखपूर्वक बैठ गये । ९ ० - ९ २२ ॥
९ ४ इस प्रकार परम उत्तम श्रौतस्मार्त धर्मके नष्ट हो जानेपर, विश्वकर्ता उन विष्णुके द्वारा [ वहाँ ] पाखण्ड स्थापित कर दिये जानेपर दैत्योंके द्वारा महेश्वरका ९ ५ त्याग कर दिये जानेपर तथा लिङ्गपूजाका परित्याग कर दिये जानेपर, सम्पूर्ण स्त्रीधर्मके नष्ट हो जानेपर और दुराचार स्थापित हो जानेपर देवेश [ विष्णु ] कृतार्थ हो गये और वे पुरुषोत्तम सभी देवताओंके साथ तपस्याद्वारा ९ ६ सर्वज्ञ उमापतिको प्राप्त करके उनकी स्तुति करने लगे ॥ ९ ३ - ९ ५ ९ १ / २ ॥ ९ ७ श्रीभगवान् बोले- - आप महेश्वर, देव, परमात्माको नमस्कार है । आप नारायण, शर्व, ब्रह्म, ब्रह्मरूप, शाश्वत, अनन्त तथा अव्यक्तको नमस्कार है ॥ ९ ६ - ९ ७ ॥ सूतजी बोले- इस प्रकार भगवान् [ विष्णु ] -ने ९ ८ महादेवकी स्तुति करके दण्डवत् प्रणाम करके जलमें स्थित होकर एक करोड़ बार रुद्रमन्त्रका जप किया । ९९ | इसके बाद वे सभी देवता इन्द्र, साध्यगण, यम, रुद्रगण
पृष्ठ 342
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४० देवा ऊचुः नमः सर्वात्मने तुभ्यं शङ्करायार्तिहारिणे रुद्राय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे गतिर्नः सर्वदास्माभिर्वन्द्यो देवारिमर्दनः त्वमादिस्त्वमनन्तश्च अनन्तश्चाक्षयः प्रभुः प्रकृतिः पुरुषः साक्षात्स्रष्टा हर्ता जगद्गुरो त्राता नेता जगत्यस्मिन् द्विजानां द्विजवत्सल वरदो वाड्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः । याज्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर्योगविभ्रमैः
हृत्पुण्डरीकसुषिरे योगिनां संस्थितः सदा ।
वदन्ति सूरयः सन्तं परं ब्रह्मस्वरूपिणम् ॥
भवन्तं तत्त्वमित्यार्यास्तेजोराशिं परात्परम् ।
परमात्मानमित्याहुरस्मिञ्जगति तद्विभो ॥
दृष्टं श्रुतं स्थितं सर्वं जायमानं जगद्गुरो ।
अणोरल्पतरं प्राहुर्महतोऽपि महत्तरम् ॥
सर्वतः पाणिपादं त्वां सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि ॥
महादेवमनिर्देश्यं सर्वज्ञं त्वामनामयम् ।
विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवमनामयम् ॥
कोटिभास्करसङ्काशं कोटिशीतांशुसन्निभम् ।
कोटिकालाग्निसङ्काशं षड्विंशकमनीश्वरम् ॥
प्रवर्तकं जगत्यस्मिन् प्रकृतेः प्रपितामहम् ।
वदन्ति वरदं देवं सर्वावासं स्वयम्भुवम् ॥
श्रुतयः श्रुतिसारं त्वां श्रुतिसारविदो जनाः ॥
अदृष्टमस्माभिरनेकमू विना कृतं यद्भवताथ लोके । aha दैत्यान् सुरभूतसङ्घान् देवान्नरान् स्थावरजङ्गमांश्च ॥
पाहि नान्या गतिः शम्भो विनिहत्यासुरोत्तमान् ।
मायया मोहिताः सर्वे भवतः परमेश्वर ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग तथा मरुद्गणोंके साथ देव परमेश्वरकी स्तुति करने । लगे ॥ ९ ८ - ९९ ॥ ॥ १०० देवता बोले- आप सर्वात्मा, शंकर, दुःखनाशक रुद्र, नीलरुद्र, कद्रुद्र ( प्रशस्त रुद्र ) तथा प्रचेताको नमस्कार, । है । आप हमलोगोंकी गति हैं । दैत्योंका संहार करनेवाले ॥ १०१ आप हमलोगोंद्वारा सर्वदा वन्द्य हैं । आप आदि तथा अन्तरहित । हैं; आप अनन्त ( शेषरूप ), अविनाशी एवं प्रभुतासम्पन्न ॥ १०२ हैं । हे जगद्गुरो! आप प्रकृति, पुरुष, साक्षात् स्रष्टा, रक्षक तथा संहारक हैं । हे द्विजवत्सल! आप इस जगत् में द्विजोंके ॥ १०३ नेता हैं । आप वरदाता, वाणीमय, वाच्य, वाच्य - वाचकसे रहित ईशान हैं; आप मुक्तिके लिये योगपरायण योगियोंके द्वारा पूज्य हैं । आप योगियोंके हृदयरूपी कमलके छिद्रमें १०४ सदा स्थित हैं । विद्वान्लोग आपको सर्वत्र विद्यमान् श्रेष्ठ तथा ब्रह्मस्वरूप कहते हैं । हे विभो! ऋषिगण आपको इस १०५ जगत्में तत्त्वरूप, तेजोराशि, परात्पर एवं परमात्मा कहते हैं । हे जगद्गुरो! आप दृष्ट, श्रुत, स्थित तथा जायमान सब १०६ कुछ हैं । लोग आपको अणुसे भी अल्पतर, महान्से भी महत्तर, सभी ओर हाथ - पैरवाला, सभी ओर नेत्र - सिर-मुखवाला तथा सभी ओर कानवाला कहते हैं । आप संसारमें १०७ सभीको आच्छादित करके स्थित हैं॥१००–१०७ ॥ लोग आपको महादेव, अनिर्देश्य, सर्वज्ञ, अनामय, १०८ विश्वरूप, विरूपाक्ष, सदाशिव, निर्विकार, करोड़ों सूर्योंके समान [ तेजस्वी ] करोड़ों चन्द्रमासदृश [ प्रकाशमान ], करोड़ों कालाग्निके समान [ प्रज्वलित ], छब्बीस १० ९ तत्त्वों युक्त, अनीश्वर, इस जगत् में प्रकृतिके प्रवर्तक, प्रपितामह, सबके आवास - स्वरूप तथा स्वयम्भू ( स्वयं ११० उत्पन्न होनेवाला ) एवं वर देनेवाला देव कहते हैं; १११ श्रुतियाँ तथा श्रुति - तत्त्वोंको जाननेवाले लोग आपको वेदोंका सार कहते हैं ॥ १०८ - १११ ॥ हे अनेक रूपोंवाले [ प्रभो ]! हमलोगोंने संसारमें ऐसा कुछ भी नहीं देखा है, जो आपके बिना [ किसी अन्यके द्वारा ] रचित हो; आपने ही दैत्यों, सुरोंके ११२ भूतसमुदायों, देवताओं, मनुष्यों, स्थावर - जंगम आदिको उत्पन्न किया है ॥ ११२ ॥
११३ हे शम्भो! हमलोगोंकी कोई अन्य गति नहीं है;
पृष्ठ 343
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७१ ] तारकासुरके पुत्रों - विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३४१ यथा तरङ्गा लहरीसमूहा युध्यन्ति चान्योन्यमपांनिधौ च । जलाश्रयादेव जडीकृताश्च सुरासुरास्तद्वदजस्य सर्वम् ॥११४ सूत उवाच
य इदं प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा जपेन्नरः ।
शृणुयाद्वा स्तवं पुण्यं सर्वकाममवाप्नुयात् ॥ ११५
स्तुतस्त्वेवं सुरैर्विष्णोर्जपेन च महेश्वरः ।
सोमः सोमामथालिङ्ग्य नन्दिदत्तकरः स्मयन् ॥ ११६
प्राह गम्भीरया वाचा देवानालोक्य शङ्करः ।
ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वराः ॥ ११७
विष्णोर्मायाबलं चैव नारदस्य च धीमतः ।
तेषामधर्मनिष्ठानां दैत्यानां देवसत्तमाः ॥ ११८
पुरत्रयविनाशं च करिष्येऽहं सुरोत्तमाः । सूत उवाच अथ सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समागताः ॥ ११ ९
श्रुत्वा प्रभस्तदा वाक्यं प्रणेमुस्तुष्टुवुश्च ते ।
अप्येतदन्तरं देवी देवमालोक्य विस्मिता ॥१२०
लीलाम्बुजेन चाहत्य कलमाह वृषध्वजम् । देव्युवाच क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसन्निभम् ॥ १२१
पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठ भूषितं भूषणैः शुभैः ।
मुकुटैः कटकैश्चैव कुण्डलैर्वलयैः शुभैः ॥ १२२
नूपुरैश्छन्नवारैश्च तथा ह्युदरबन्धनैः ।
किङ्किणीभिरनेकाभिर्हेमैरश्वत्थपत्रकैः ॥ १२३
कल्पकद्रुमजैः पुष्पैः शोभितैरलकैः शुभैः ।
हारैर्वारीजरागादिमणिचित्रैस्तथाङ्गदैः ॥ १२४
मुक्ताफलमयैर्हारैः पूर्णचन्द्रसमप्रभैः ।
तिलकैश्च महादेव पश्य पुत्रं सुशोभनम् ॥ १२५
अङ्कितं कुङ्कुमाद्यैश्च वृत्तं भसितनिर्मितम् ।
वक्त्रवृन्दं च पश्येश वृन्दं कामलकं यथा ॥ १२६
महादैत्योंका संहार करके आप [ हमारी ] रक्षा कीजिये ।
हे परमेश्वर! सभीलोग आपकी मायासे मोहित हैं ॥ ११३ ॥
जिस प्रकार तरंगें तथा लहरें समुद्रमें परस्पर टकराती हैं और जलाश्रयसे ही जड़ीभूत होकर उसीमें विलीन हो जाती हैं, उसी प्रकार ब्रह्माकी सृष्टिके देवता - असुर सभी कोई आपसमें टकराते हैं और अन्तमें जड़ीभूत होकर आपमें ही विलीन हो जाते हैं ॥ ११४ ॥
सूतजी बोले- जो मनुष्य प्रातः काल उठकर शुद्ध होकर इस पवित्र स्तुतिको पढ़ता अथवा सुनता है, वह सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है ॥ ११५ ॥
इस प्रकार देवताओंके द्वारा स्तुति किये जाने तथा विष्णुके जपसे प्रसन्न हुए महेश्वर शंकरने उमाका आलिङ्गन करके नन्दीके ऊपर हाथ रखकर देवताओंकी | ओर देखकर गम्भीर वाणीमें मुसकराते हुए कहा — ‘ हे सुरेश्वरो! अब मैंने इस देवकार्यको और विष्णु तथा बुद्धिमान् नारदके मायाबलको जान लिया है । हे श्रेष्ठ देवताओ! मैं अधर्ममें निष्ठा रखनेवाले उन दैत्योंके तीनों पुरोंका विनाश [ अवश्य ] करूँगा ' ॥ ११६ - – १ ११८२ ॥ सूतजी बोले- इसके बाद [ वहाँ ] आये हुए वे इन्द्र - ब्रह्मा - विष्णुसहित देवताओंने प्रभुका वचन सुनकर उन्हें प्रणाम किया तथा उनकी स्तुति की । इसके अनन्तर शिवकी ओर देखकर विस्मित देवी भी अपने लीला - कमलसे शिवजीको मारकर ( स्पर्शकर ) यह वचन कहने लगीं ॥११ ९ -१२० / २ ॥ देवी बोलीं- हे विभो! हे पुत्रवानोंमें श्रेष्ठ! उत्तम आभूषणोंसे सुशोभित तथा सूर्यके समान प्रतीत होनेवाले [ अपने ] इस खेलते हुए श्रेष्ठ पुत्र षडाननको देखिये । हे महादेव! मुकुटों, कटकों, कुण्डलों, सुन्दर कंगनों, नूपुरों, छन्नवारों, करधनियों, अनेक किंकिणियों, सुवर्णमय पीपलके पत्तों, कल्पद्रुमके पुष्पोंसे शोभित सुन्दर अलकों, पद्मराग आदि मणियोंसे चमत्कृत हारों तथा बाजूबन्दों, पूर्णचन्द्रमाके समान प्रभावाले मुक्ताफलमय हारों और तिलकोंसे मण्डित परम सुन्दर पुत्रको देखिये ॥ हे ईश! कुंकुम आदिसे अंकित तथा भस्मनिर्मित
पृष्ठ 344
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४२ नेत्राणि च विभो पश्य शुभानि त्वं शुभानि च । अञ्जनानि विचित्राणि मङ्गलार्थं च मातृभिः
गङ्गादिभिः कृत्तिकाद्यैः स्वाहया च विशेषतः ।
इत्येवं लोकमातुश्च वाग्भिः सम्बोधितः शिवः ॥
न ययौ तृप्तिमीशानः पिबन् स्कन्दाननामृतम् ।
न सस्मार च तान् देवान् दैत्यशस्त्रनिपीडितान् ॥
स्कन्दमालिङ्ग्य चाघ्राय नृत्य पुत्रेत्युवाच ह ।
सोऽपि लीलालसो बालो ननर्तार्तिहरः प्रभुः ॥
सहैव ननृतुश्चान्ये सह तेन गणेश्वराः ।
त्रैलोक्यमखिलं तत्र ननर्तेशाज्ञया क्षणम् ॥
नागाश्च ननृतुः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ।
तुष्टुवुर्गणपाः स्कन्दं मुमोदाम्बा च मातरः ॥
ससृजुः पुष्पवर्षाणि जगुर्गन्धर्वकिन्नराः ।
नृत्यामृतं तदा पीत्वा पार्वतीपरमेश्वरौ ।
अवापतुस्तदा तृप्तिं नन्दिना च गणेश्वराः ॥
ततः स नन्दी सह षण्मुखेन तथा च सार्धं गिरिराजपुत्र्या । विवेश दिव्यं भवनं भवोऽपि यथाम्बुदोऽन्याम्बुदमम्बुदाभः ॥
द्वारस्य पार्श्वे ते तस्थुर्देवा देवस्य धीमतः ।
तुष्टुवुश्च महादेवं किञ्चिदुद्विग्नचेतसः ॥
किन्तु किन्त्विति चान्योन्यं प्रेक्ष्य चैतत्समाकुलाः ।
पापा वयमिति ह्यन्ये अभाग्याश्चेति चापरे ॥
भाग्यवन्तश्च दैत्येन्द्रा इति चान्ये सुरेश्वराः ।
पूजाफलमिमं तेषामित्यन्ये नेति चापरे ॥
एतस्मिन्नन्तरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः ।
कुम्भोदरो महातेजा दण्डेनाताडयत्सुरान् ॥
दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेतिवादिनः ।
अपतन् मुनयश्चान्ये देवाश्च धरणीतले ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग | वृत्ताकार तिलकसे युक्त इसके कमलसमूह - सदृश मुखों को ॥ १२७ । देखिये । हे विभो! आप इसके अत्यन्त सुन्दर नेत्रोंको देखिये, गंगा आदि, कृत्तिका आदि तथा विशेष रूपसे स्वाहा माताओंके द्वारा मंगलके लिये लगाये गये भव्य १२८ | तथा विचित्र काजलोंको देखिये ॥ १२१–१२७१ / २ ॥ इस प्रकार जगज्जननी [ उमा ] - के वचनोंसे सम्बोधित १२ ९ | किये गये ईशान शिव कार्तिकेयके मुखामृतका पान करते हुए तृप्त नहीं हुए । उन्हें दैत्योंके शस्त्रोंसे पीड़ित उन देवताओंका स्मरण नहीं रहा । उन्होंने स्कन्दका आलिङ्गन १३० करके उसका सिर सूँघकर कहा — ‘ हे पुत्र! नृत्य करो । ’ तब कष्ट दूर करनेवाले बालकरूप प्रभु [ स्कन्द ] भी १३१ लीला करते हुए नाचने लगे । सभी गणेश्वर भी उनके | साथ नृत्य करने लगे और क्षणभरमें शिवकी आज्ञासे सम्पूर्ण त्रिलोकी वहाँ नृत्य करने लगा । नाग और १३२ इन्द्रसहित सभी देवता भी नाचने लगे । गणेश्वरोंने स्कन्दकी स्तुति की । [ उस समय ] पार्वती तथा [ अन्य ] माताएँ आनन्दित हुईं । गन्धर्व तथा किन्नर पुष्पवृष्टि १३३ करने लगे एवं गाने लगे । तब [ उस ] नृत्यरूपी अमृतका पान करके पार्वती तथा परमेश्वर तृप्त हो गये और नन्दीसहित गणेश्वर भी तृप्त हुए । १२८–१३३ ॥ तदनन्तर सूर्यके समान कान्तिवाले शिवजीने भी नन्दी, षडानन ( स्कन्द ) तथा गिरिराजपुत्री [ पार्वती ] -१३४ के साथ दिव्य भवनमें प्रवेश किया, जैसे मेघ अन्य मेघमें प्रवेश करता है ॥ १३४ ॥
१३५ वे देवता उन बुद्धिमान् शिवके द्वारके पास खड़े हो गये और कुछ - कुछ व्याकुलचित्त होकर महादेवकी स्तुति करने लगे । वे व्याकुल होकर १३६ देखकर कहने लगे –'यह क्या, यह हैं ' अन्य दूसरोंने कहा – ' हम अभागे १३७ कहा- ' ये महादैत्य भाग्यशाली हैं । ' उनकी पूजाका फल है ' और कुछने है'॥१३५–१३७ ॥ १३८ इसी बीच उनके अनेक शब्दोंको कुम्भोदर [ नामक शिवगण ] दण्डसे १३ ९ । लगा । तब वे देवता भयभीत होकर ' एक - दूसरेकी ओर क्या; हमलोग पापी हैं ' अन्य सुरेश्वरोंने कुछने कहा — ' यह कहा — ' ऐसा नहीं सुनकर महातेजस्वी देवताओंको पीटने हा - हा ' कहते हुए
पृष्ठ 345
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७१ ] तारकासुरके पुत्रों - विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३४३
अहो विधेर्बलं चेति मुनयः कश्यपादयः ।
दृष्ट्वापि देवदेवेशं देवानां चासुरद्विषाम् ॥
अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः ।
प्रोचुर्नमः शिवायेति पूज्य चाल्पतरं हृदि ॥
ततः कपर्दी नन्दीशो महादेवप्रियो मुनिः ।
शूली माली तथा हाली कुण्डली वलयी गदी ॥
वृषमारुह्य सुश्वेतं ययौ तस्याज्ञया तदा ।
ततो वै नन्दिनं दृष्ट्वा गणः कुम्भोदरोऽपि सः ॥
प्रणम्य नन्दिनं मूर्ध्ना सह तेन त्वरन् ययौ ।
नन्दी भाति महातेजा वृषपृष्ठे वृषध्वजः ॥
सगणो गणसेनानीर्मेघपृष्ठे यथा भवः ।
दशयोजनविस्तीर्णं मुक्ताजालैरलङ्कृतम् ॥
सितातपत्रं शैलादेराकाशमिव भाति तत् ।
तत्रान्तर्बद्धमाला सा मुक्ताफलमयी शुभा ॥
गङ्गाकाशान्निपतिता भाति मूर्ध्नि विभोर्यथा ।
अथ दृष्ट्वा गणाध्यक्षं देवदुन्दुभयः शुभाः ॥
नियोगाद्वज्रिणः सर्वे विनेदुर्मुनिपुङ्गवाः ।
तुष्टुवुश्च गणेशानं वाग्भिरिष्टप्रदं शुभम् ॥
यथा देवा भवं दृष्ट्वा प्रीतिकण्टकितत्वचः ।
नियोगाद्वज्रिणो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं च खेचराः ॥
ववृषुश्च सुगन्धाढ्यं नन्दिनो गगनोदितम् ।
वृष्ट्या तुष्टस्तदा रेजे तुष्ट्या पुष्ट्या यथार्थया ॥
नन्दी भवश्चान्द्रया तु स्नातया गन्धवारिणा ।
पुष्पैर्नानाविधैस्तत्र भाति पृष्ठं वृषस्य तत् ॥
सङ्कीर्णं तु दिवः पृष्ठं नक्षत्रैरिव सुव्रताः । कुसुमैः संवृतो नन्दी वृषपृष्ठे रराज सः भागने लगे; कुछ मुनि तथा देवता पृथ्वीतलपर गिर १४० पड़े ॥ १३८-१३९ ॥ कश्यप आदि मुनियोंने कहा - ' विधिका बल कैसा अद्भुत है! ' हे द्विजो! अन्य लोगोंने कहा- ' देव-१४१ देवेशका दर्शन करके भी असुरशत्रु देवताओंके अभाग्यसे ही कार्य पूर्ण नहीं हो सका । इसके बाद वे सब हृदयमें थोड़ा अर्चन करके ' शिवको नमस्कार है ' - ऐसा कहने १४२ | लगे ॥ १४०-१४१ ॥ तत्पश्चात् जटाजूट धारण किये, [ हाथमें ] १४३ त्रिशूल लिये, माला पहने हुए, हाला धारण किये हुए, | कुण्डल धारण किये हुए, कंगन पहने हुए तथा गदा धारण किये हुए महादेवप्रिय मुनि नन्दीश सुन्दर श्वेत १४४ बैलपर चढ़कर उन [ शिव ] - की आज्ञासे वहाँ जाने लगे । तब नन्दीको देखकर कुम्भोदर [ नामक ] वह गण भी नन्दीको प्रणाम करके शीघ्रता करते हुए उनके साथ १४५ चल दिया । गणसहित वे महातेजस्वी वृषध्वज गणोंके सेनापति नन्दी बैलकी पीठपर उसी तरह प्रतीत हो रहे थे, मानो मेघरूप विष्णुके पृष्ठपर शिवजी विराजमान १४६ हों । नन्दीश्वरका दस योजन विस्तृत तथा मुक्ताजालोंसे अलंकृत श्वेत छत्र आकाशकी भाँति प्रतीत हो रहा था । १४७ | उस छत्रमें भीतरसे बँधी हुई मुक्ताफलोंकी वह श्वेत माला ऐसी लग रही थी, मानो शिवजीके सिरपर आकाशसे गंगा गिर रही हों ॥ १४२ - १४६१/२ ॥ १४८ हे मुनिश्रेष्ठो! तदनन्तर गणाध्यक्ष [ नन्दी ] -को देखकर इन्द्रकी आज्ञासे दिव्य देवदुन्दुभियाँ बजने लगीं; सभी लोग वाणीद्वारा वांछित फल प्रदान करनेवाले शुभ १४ ९ | गणेश्वरकी स्तुति करने लगे, जैसे शिवको देखकर देवतालोग प्रसन्नतासे रोमांचित होकर उनकी स्तुति | करते हैं॥१४७-१४८९ / २ ॥ १५० आकाशचारियोंने इन्द्रकी आज्ञासे नन्दीके सिरपर आकाशसे सुगन्धमय पुष्पवृष्टि की । तुष्टि पुष्टिसे युक्त १५१ यथार्थ वृष्टिसे प्रसन्न होकर नन्दी उसी तरह शोभा पा रहे थे, जैसे शिवजी गन्धजलसे अभिसिंचित चन्द्रलेखासे शोभा प्राप्त करते हैं । हे सुव्रतो! वृषभका पृष्ठ अनेक ॥ १५२ । प्रकारके पुष्पोंसे ऐसा प्रतीत हो रहा था, मानो आकाशपृष्ठ
पृष्ठ 346
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४४
दिवः पृष्ठे यथा चन्द्रो नक्षत्रैरिव सुव्रताः ।
तं दृष्ट्वा नन्दिनं देवाः सेन्द्रोपेन्द्रास्तथाविधम् ॥
तुष्टुवुर्गणपेशानं देवदेवमिवापरम् । देवा ऊचुः नमस्ते रुद्रभक्ताय रुद्रजाप्यरताय च ॥
रुद्रभक्तार्तिनाशाय रौद्रकर्मरताय ते ।
कूष्माण्डगणनाथाय योगिनां पतये नमः ॥
सर्वदाय शरण्याय सर्वज्ञायार्तिहारिणे ।
वेदानां पतये चैव वेदवेद्याय ते नमः ॥
वज्रिणे वज्रदंष्ट्राय वज्रिवज्रनिवारिणे ।
वज्रालङ्कृतदेहाय वज्रिणाराधिताय ते ॥
रक्ताय रक्तनेत्राय रक्ताम्बरधराय ते ।
रक्तानां भवपादाब्जे रुद्रलोकप्रदायिने ॥
नमः सेनाधिपतये रुद्राणां पतये नमः ।
भूतानां भुवनेशानां पतये पापहारिणे ॥
रुद्राय रुद्रपतये रौद्रपापहराय ते ।
नमः शिवाय सौम्याय रुद्रभक्ताय ते नमः ॥
सूत उवाच
ततः प्रीतो गणाध्यक्षः प्राह देवांश्छिलात्मजः ।
रथं च सारथिं शम्भोः कार्मुकं शरमुत्तमम् ॥
कर्तुमर्हथ यत्नेन नष्टं मत्वा पुरत्रयम् ।
अथ ते ब्रह्मणा सार्धं तथा वै विश्वकर्मणा ॥
रथं चक्रुः सुसंरब्धा देवदेवस्य धीमतः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग तारोंसे भर गया हो । हे सुव्रतो! पुष्पोंसे ढँके हुए नन्दी १५३ बैलकी पीठपर उसी प्रकार सुशोभित हो रहे थे, जैस आकाशपृष्ठ [ विराजमान ] चन्द्रमा तारोंसे आच्छादित होकर सुशोभित होते हैं ॥ १४ ९ - १५२ ९ २ ॥ उस प्रकारकी शोभावाले उन नन्दीको देखकर इन्द्र तथा विष्णुसहित देवता साक्षात् महादेवजीकी भाँति १५४ प्रतीत होनेवाले गणाधिपोंके स्वामी नन्दीकी स्तुति करने लगे ॥ १५३१/२ ॥ देवता बोले- आप रुद्रभक्त तथा रुद्रजपपरायणको १५५ नमस्कार है । रुद्रभक्तोंकी पीड़ाका नाश करनेवाले, रौद्रकर्ममें संलग्न, कूष्माण्डगणोंके स्वामी तथा योगियोंके पति आप १५६ [ नन्दी ] - को नमस्कार है । सब कुछ प्रदान करनेवाले, शरण देनेवाले, सब कुछ जाननेवाले, कष्ट दूर करनेवाले, वेदोंके पति तथा वेदोंसे जाननेयोग्य आप [ नन्दी ] -को १५७ नमस्कार है । वज्रधारी, वज्रतुल्य दंष्ट्रावाले, इन्द्रके वज्रका निवारण करनेवाले, वज्रसे अलंकृत देहवाले तथा इन्द्र द्वारा आराधित आप [ नन्दी ] - को नमस्कार है । रक्त वर्णवाले, १५८ रक्त नेत्रवाले, रक्त वस्त्र धारण करनेवाले तथा शिवके चरणकमलमें अनुरागयुक्त लोगोंको रुद्रलोक प्रदान करनेवाले आप [ नन्दी ] - को नमस्कार है । सेनाके अधिपति, रुद्रोंके १५ ९ पति, भूतों तथा भुवनेशोंके पति और पापोंका हरण करनेवाले आप [ नन्दी ] -को नमस्कार है । रुद्र, रुद्रपति, रौद्र पापोंका हरण करनेवाले आप [ नन्दी ] - को नमस्कार है | शिवस्वरूप, १६० सौम्य [ स्वभाववाले ] तथा रुद्रभक्त आप [ नन्दी ] -को नमस्कार है ॥ १५४–१६० ॥ सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] तदनन्तर प्रसन्न १६१ हुए शिलादपुत्र गणेश्वर [ नन्दी ] -ने देवताओंसे कहा– ' अब तीनों पुरोंको नष्ट मानकर आपलोग शम्भुके लिये रथ, सारथि, धनुष तथा उत्तम बाण प्रयत्नपूर्वक तैयार १६२ कराइये । ' इसके बाद उन देवताओंने अतिशीघ्रतासे युक्त होकर ब्रह्माके साथ विश्वकर्माके द्वारा बुद्धिमान् देवदेव १६३ | [ शिव ] का रथ बनवाया ॥ १६१–१६३ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पुरदाहे नन्दिकेश्वरवाक्यं नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' पुरदाहप्रसंगमें नन्दिकेश्वरवाक्य ' नामक इकहत्तरवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ७१ ॥
पृष्ठ 347
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७२ ] त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण.... शिवकी स्तुति ३४५ बहत्तरवाँ अध्याय त्रिपुरासुर वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण तथा भगवान् महेश्वरका उस रथपर आरूढ़ हो त्रिपुरासुरको दग्ध करना एवं ब्रह्माद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति सूत उवाच
अथ रुद्रस्य देवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ।
सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम् ॥ १
सर्वभूतमयश्चैव सर्वदेवनमस्कृतः ।
सर्वदेवमयश्चैव सौवर्णः सर्वसम्मतः ॥ २
रथाङ्गं दक्षिणं सूर्यो वामाङ्गं सोम एव च ।
दक्षिणं द्वादशारं हि षोडशारं तथोत्तरम् ॥ ३
अरेषु तेषु विप्रेन्द्राश्चादित्या द्वादशैव तु ।
शशिनः षोडशारेषु कला वामस्य सुव्रताः ॥ ४
ऋक्षाणि च तदा तस्य वामस्यैव तु भूषणम् ।
नेम्य: षडृतवश्चैव तयोर्वै विप्रपुङ्गवाः ॥ ५
पुष्करं चान्तरिक्षं वै रथनीडश्च मन्दरः ।
अस्ताद्रिरुदयाद्रिश्च उभौ तौ कूबरौ स्मृतौ ॥ ६
अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केसराचलाः ।
वेगः संवत्सरस्तस्य अयने चक्रसङ्गमौ ॥ ७
मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः ।
तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा चाक्षदण्डाः क्षणाश्च वै ॥ ८
निमेषाश्चानुकर्षाश्च ईषा चास्य लवाः स्मृताः ।
द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ ॥ ९
धर्मो विरागो दण्डोऽस्य यज्ञा दण्डाश्रयाः स्मृताः ।
दक्षिणाः सन्धयस्तस्य लोहाः पञ्चाशदग्नयः ॥ १०
युगान्तकोटी तौ तस्य धर्मकामावुभौ स्मृतौ ।
ईषादण्डस्तथाव्यक्तं बुद्धिस्तस्यैव नड्वलः ॥ ११
सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] विश्वकर्माने प्रयत्नके साथ आदरपूर्वक भगवान् रुद्रका रथ बनाया; वह सर्वलोकमय, दिव्य, सर्वभूतमय, सभी देवताओंसे नमस्कृत, सभी देवताओंसे युक्त, सुवर्णमय तथा सबके अनुकूल था । उसका दाहिना चक्र सूर्य एवं बायाँ चक्र चन्द्रमा थे । दाहिना चक्र बारह अरोंवाला तथा बायाँ चक्र सोलह अरोंवाला था । हे विप्रेन्द्रो! हे सुव्रतो! [ दाहिने चक्रके ] उन अरोंमें बारह आदित्य थे और बायें चक्रके सोलह अरोंमें चन्द्रमाकी [ सोलह ] कलाएँ थीं । हे मुनिश्रेष्ठो! | नक्षत्रगण उस बाएँ चक्रके भूषण थे और छः ऋतुएँ उन दोनों चक्रोंकी नेमियाँ थीं । आकाश इसकी छत थी और मन्दर पर्वत रथका सारथि - स्थान था । अस्ताचल तथा उदयाचल उसके दोनों स्तम्भ कहे गये हैं । महामेरु [ पर्वत ] उसका अधिष्ठान [ मुख्य स्थान ] था और केसरपर्वत मेरुको आश्रय देनेवाले थे । संवत्सर उसका वेग था और दोनों अयन ( उत्तरायण, दक्षिणायन ) उसके चक्रसंगम ( अक्षके प्रान्तभाग ) थे । मुहूर्त उस रथके बंधुर [ तल्पभाग ] और कलाएँ उसकी शम्या ( वर्तुलपट्टिकाएँ ) कही गयी हैं । काष्ठाएँ उसकी नासिका तथा क्षण उसके अक्षदण्ड ( चक्रोंका आधारदण्ड ) कहे गये हैं । निमेष इस रथके अनुकर्ष ( नीचेका तल ) तथा लव ( निमेषसे भी छोटा समय ) इसकी ईषा ( दोनों अक्षोंको जोड़नेवाला काष्ठ ) कहे गये हैं ॥ १ - ८ १ / २ ॥ अन्तरिक्ष इस रथका वरूथ ( कवच ) था और स्वर्ग तथा मोक्ष इस रथके दोनों ध्वज थे । धर्म तथा विराग इसके दण्ड थे; यज्ञ इस दण्डको आश्रय ( सहारा ) देनेवाले कहे गये हैं । दक्षिणाएँ उस रथकी सन्धियाँ थीं और पचासों अग्नियाँ इसकी कीलें थीं । धर्म तथा काम – ये दोनों उसके जुओंके सिरे कहे गये हैं । | अव्यक्त [ तत्त्व ] उसका ईषादण्ड था तथा बुद्धि इसका
पृष्ठ 348
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४६ कोणस्तथा ह्यहङ्कारो भूतानि च बलं स्मृतम् । इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समन्ततः
श्रद्धा च गतिरस्यैव वेदास्तस्य हयाः स्मृताः ।
पदानि भूषणान्येव षडङ्गान्युपभूषणम् ॥
पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि सुव्रताः ।
वालाश्रयाः पटाश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः ॥
मन्त्रा घण्टाः स्मृतास्तेषां वर्णाः पादास्तथाश्रमाः ।
अवच्छेदो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः ॥
दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्च ह ।
पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः ॥
समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकम्बलिकाः स्मृताः ।
गङ्गाद्याः सरितः श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः ॥
चामरासक्तहस्ताग्राः सर्वाः स्त्रीरूपशोभिताः ।
तत्र तत्र कृतस्थाना: शोभयाञ्चक्रिरे रथम् ॥
आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम् ।
सारथिर्भगवान् ब्रह्मा देवाभीषुधराः स्मृताः ॥
प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम् ।
लोकालोकाचलस्तस्य ससोपानः समन्ततः ॥
विषमश्च तदा बाह्यो मानसाद्रिः सुशोभनः ।
नासाः समन्ततस्तस्य सर्व एवाचलाः स्मृताः ॥
तलाः कपोता: कापोताः सर्वे तलनिवासिनः ।
मेरुरेव महाछत्रं मन्दरः पार्श्वडिण्डिमः ॥
शैलेन्द्रः कार्मुकं चैव ज्याभुजङ्गाधिपः स्वयम् ।
कालरात्र्या तथैवेह तथेन्द्रधनुषा पुनः ॥
घण्टा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी ।
इषुर्विष्णुर्महातेजाः शल्यं सोमः शरस्य च ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग नड्वल ( अक्षको स्निग्ध बनानेवाले द्रव्यका पात्र ) थी । ॥ १२ अहंकार इसका कोण था । पंचमहाभूतोंको इसका बल बताया गया है । [ सभी ] इन्द्रियाँ उसके सभी ओर लगे । हुए आभूषण थे । श्रद्धा इस [ रथ ] -की गति थी । वेद १३ । उसके घोड़े कहे गये हैं । वेदोंके पदविभाग इसके भूषण थे तथा [ शिक्षा आदि ] छः वेदांग इसके उपभूषण थे । हे सुव्रतो! पुराण, न्याय, मीमांसा तथा धर्मशास्त्र इसके १४ वालाश्रय पट थीं, जो सभी लक्षणोंसे युक्त थे । [ गायत्री आदि ] मन्त्र, [ क आदि ] वर्ण, पाद ( छन्दोंके चतुर्थांश ) तथा [ ब्रह्मचर्य आदि ] आश्रम उन पटोंके घंटे कहे गये १५ हैं । हजार फणोंसे विभूषित अनन्त [ शेषनाग ] उसके बन्धनरज्जु थे ॥ ९ –१५ ॥ १६ दिशाएँ तथा उपदिशाएँ इस रथके पाद थे । पुष्कर आदि [ मेघ ] रत्नभूषित सुवर्णनिर्मित पताकाएँ थीं । चारों समुद्र उस रथके बाह्य कम्बल कहे गये हैं । गंगा आदि १७ सभी श्रेष्ठ नदियाँ समस्त आभूषणोंसे अलंकृत होकर [ अपने ] हाथोंके अग्रभागमें चामर ( चँवर ) धारण किये हुए स्त्रीरूपसे शोभित होती हुई जहाँ - तहाँ अपना स्थान १८ बनाकर रथको सुशोभित कर रही थीं ॥ १६ - १८ ॥ आव आदि सात वायु उसकी सुवर्णमय उत्तम १ ९ सीढ़ियाँ थीं । भगवान् ब्रह्मा सारथि थे और देवतालोग रथकी रश्मियोंको पकड़नेवाले कहे गये हैं । ब्रह्मदैवत प्रणव ब्रह्माके हाथमें स्थित उसका प्रतोद ( चाबुक ) २० था । विस्तृत लोकालोक पर्वत उसके सात वायुओं के स्कन्धरूप सोपानसे युक्त था । परम सुन्दर मानस पर्वत उसमें पैर रखनेका अधोभाग ( पायदान ) था । २१ समस्त पर्वत सभी ओर इस रथकी नासा ( नासिका ) कहे गये हैं ॥ १ ९ –२१ ॥ सातों तल उस रथके मज्जन थे; उन तलोंमें २२ रहनेवाले सभी लोग कपोतपक्षीके समान थे । मेरु पर्वत उस रथका महाछत्र था और मन्दर पर्वत पृष्ठवाद्य २३ रूपमें था । शैलराज [ मेरु ] धनुष थे और स्वयं भुजंगपति [ वासुकि ] कालरात्रि तथा इन्द्रधनुषके साथ ज्या ( धनुषकी डोरी ) थे । वेदस्वरूपिणी सरस्वती देवी २४ | [ उस ] धनुषकी घण्टा थीं, महातेजस्वी विष्णु बाण थे
पृष्ठ 349
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७२ ] त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण... शिवकी स्तुति ३४७
कालाग्निस्तच्छरस्यैव साक्षात्तीक्ष्णः सुदारुणः ।
अनीकं विषसम्भूतं वायवो वाजकाः स्मृताः ॥
एवं कृत्वा रथं दिव्यं कार्मुकं च शरं तथा ।
सारथिं जगतां चैव ब्रह्माणं प्रभुमीश्वरम् ॥
आरुरोह रथं दिव्यं रणमण्डनधृग्भवः ।
सर्वदेवगणैर्युक्तं कम्पयन्निव रोदसी ॥
ऋषिभिः स्तूयमानश्च वन्द्यमानश्च वन्दिभिः ।
उपनृत्यश्चाप्सरसां गणैर्नृत्यविशारदैः ॥
सुशोभमानो वरदः सम्प्रेक्ष्यैव च सारथिम् ।
तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसम्भृतम् ॥
शिरोभिः पतिता भूमिं तुरगा वेदसम्भवाः । अथाधस्ताद्रथस्यास्य भगवान् धरणीधरः वृषेन्द्ररूपी चोत्थाप्य स्थापयामास वै क्षणम् क्षणान्तरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् ॥ अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयान् विभुः । स्थापयामास देवस्य वचनाद्वै रथं शुभम् ततोऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः पुराण्युद्दिश्य खस्थानि दानवानां तरस्विनाम् ॥ अथाह भगवान् रुद्रो देवानालोक्य शङ्करः पशूनामाधिपत्यं मे दत्तं हन्मि ततोऽसुरान् पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा नैव सत्तमाः इति श्रुत्वा वचः सर्वं देवदेवस्य धीमतः विषादमगमन् सर्वे पशुत्वं प्रति शङ्किताः तेषां भावं ततो ज्ञात्वा देवस्तानिदमब्रवीत् मा वोऽस्तु पशुभावेऽस्मिन् भयं विबुधसत्तमाः श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः यो वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति और चन्द्रमा [ उस ] बाणके शल्य ( लौहनिर्मित अग्रभाग ) २५ थे । साक्षात् प्रलयाग्नि उस बाणके तीक्ष्ण तथा अतिभयंकर विषमय अनीक ( बल ) थे । [ आवह आदि ] वायु [ उस
बाणके ] पंख कहे गये हैं । २२ - २५ ॥
२६ इस प्रकार [ देवताओंके द्वारा ] दिव्य रथ, धनुष, बाण तथा जगत्के स्वामी प्रभु ब्रह्माको सारथि बनाकर २७ तथा [ कवच, मुकुट आदि ] रणभूषणोंको धारण करनेवाले शिवजी सभी देवताओंसहित पृथ्वी तथा स्वर्गको कम्पित करते हुए [ उस ] दिव्य रथपर आरूढ़ हुए ॥ २६-२७ ॥ २८ ऋषियोंके द्वारा स्तुत होते हुए और बन्दीजनों तथा नृत्य करती हुई नृत्यप्रवीण अप्सराओंके द्वारा वन्दित होते २ ९ हुए वे वरद शिव अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे । सारथिकी ओर देखकर उस लोकसम्भृत कल्पित रथपर उनके आरूढ़ होते ही वेदसम्भूत घोड़े सिरके बल ॥ ३० भूमिपर गिर पड़े । तदनन्तर वृषेन्द्रका रूप धारण किये । हुए भगवान् शेषने इस रथको नीचेसे उठाकर क्षणभरमें ३१ स्थापित करना चाहा, किंतु वे वृषेन्द्र भी एक क्षण बाद घुटनोंके बल पृथ्वीपर गिर पड़े । तब हाथमें लगाम पकड़े हुए सर्वव्यापी भगवान् [ ब्रह्माने ] शिवके आदेशसे ॥ ३२ । घोड़ोंको उद्यत ( उत्साहित ) करके [ उस । स्थापित कर दिया और उन्होंने मन तथा वेगवाले घोड़ोंको साहसी दानवोंके आकाश ३३ उद्देश्य करके प्रेरित किया ॥ २८-३३ ॥ । इसके बाद भगवान् शंकर रुद्रने ॥ ३४ । देखकर कहा - ' मुझे ही पशुओं ( जीवों ) ] शुभ रथको वायुके समान - स्थित पुरोंको देवताओंको का आधिपत्य दिया गया है; अतः मैं असुरोंका हनन करता हूँ । हे श्रेष्ठ । देवताओ! देवों तथा असुरोंके लिये पृथक् - पृथक् पशुत्व ॥ ३५ होनेके कारण ही वे महादानव वधके योग्य होंगे; । अन्यथा नहीं ॥ ३४-३५ ॥ ॥ ३६ बुद्धिमान् देवदेव [ शिव ] - का सम्पूर्ण वचन सुनकर पशुत्वके प्रति शंकित होते हुए सभी देवता विषादग्रस्त
।
हो गये ॥ ३६ ॥
॥ ३७ तब उनके इस भावको जानकर शिवजीने उनसे । यह वचन कहा - ' हे श्रेष्ठ देवताओ! इस पशुभावमें ॥ ३८ । आपलोगोंको भय नहीं होना चाहिये । अब पशुभावकी
पृष्ठ 350
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४८ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
पशुत्वादिति सत्यं च प्रतिज्ञातं समाहिताः ।
ये चाप्यन्ये चरिष्यन्ति व्रतं पाशुपतं मम ॥ ३ ९
मोक्ष्यन्ति ते न सन्देहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः ।
नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम् ॥ ४०
शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते ।
तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः ॥ ४ ९
तथेति चाब्रुवन् देवाः शिवे लोकनमस्कृते ।
तस्माद्वै पशवः सर्वे देवासुरनराः प्रभोः ॥ ४२
रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः ।
यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन सन्त्यजेत् ॥ ४३
तत्कृत्वा न च पापीयानिति शास्त्रस्य निश्चयः ।
ततो विनायकः साक्षाद् बालोऽबालपराक्रमः ॥ ४४
अपूजितस्तदा देवैः प्राह देवान्निवारयन् । श्रीविनायक उवाच मामपूज्य जगत्यस्मिन् भक्ष्यभोज्यादिभिः शुभैः ॥ ४५
कः पुमान् सिद्धिमाप्नोति देवो वा दानवोऽपि वा ।
ततस्तस्मिन् क्षणादेव देवकार्ये सुरेश्वराः ॥ ४६
विघ्नं करिष्ये देवेशः कथं कर्तुं समुद्यताः ।
ततः सेन्द्राः सुराः सर्वे भीताः सम्पूज्य तं प्रभुम् ॥ ४७
भक्ष्यभोज्यादिभिश्चैव उण्डरैश्चैव मोदकैः ।
अब्रुवंस्ते गणेशानं निर्विघ्नं चास्तु नः सदा ॥ ४८
भवोऽप्यनेकैः कुसुमैर्गणेशं
भक्ष्यैश्च भोज्यैः सुरसैः सुगन्धैः ।
आलिङ्ग्य चाघ्राय सुतं तदानी-मपूजयत्सर्वसुरेन्द्रमुख्यः ॥ ४ ९
सम्पूज्य पूज्यं सहदेवसङ्घै-विनायकं नायकमीश्वराणाम् । गणेश्वरैरेव नगेन्द्रधन्वा पुरत्रयं दग्धुमौ जगाम ॥ ५० । मुक्तिका उपाय सुनिये और उसे कीजिये । जो दिव्य पाशुपतव्रतको करेगा, वह पशुत्वसे मुक्त हो जायगा; यह । सत्य तथा प्रतिज्ञात है । हे श्रेष्ठ देवताओ! एकाग्रचित्त होकर जो अन्य लोग भी मेरे पाशुपतव्रतको करेंगे, वे पशुत्वसे मुक्त हो जायँगे; इसमें सन्देह नहीं है । जो निष्ठापूर्वक बारह वर्ष, उसके आधे [ छः वर्ष ] अथवा तीन वर्षतक शुश्रूषा करेगा, वह पशुत्वसे मुक्त हो जायगा । अतः हे श्रेष्ठ देवताओ! [ आपलोग ] इस परम दिव्य व्रतको कीजिये ' ॥ ३७–४१ ॥ लोकनमस्कृत शिवके ऐसा कहनेपर देवताओंने कहा — ' ऐसा ही होगा । ' अतः समस्त देवता, असुर तथा मनुष्य शिवजीके पशु हैं । रुद्र पशुपति हैं और पशुपाशसे मुक्त करनेवाले हैं । जो पशु है, उसे इस व्रतके द्वारा पशुभावका त्याग कर देना चाहिये; इसे करके वह पापी नहीं रह जाता है - यह शास्त्रका निश्चय है॥४२-४३१ / २ ॥ तत्पश्चात् अमित पराक्रमवाले बालकरूप साक्षात् विनायक देवताओं द्वारा पूजित न होनेके कारण उन्हें रोकते हुए कहने लगे ॥ ४४ ९ २ ॥ श्रीविनायक बोले- शुभ भक्ष्य, भोज्य आदि पदार्थोंके द्वारा मेरी पूजा किये बिना इस संसारमें कौन मनुष्य, देवता अथवा दानव सिद्धि प्राप्त कर सकता है? अतः हे सुरेश्वरो! मैं देवेश क्षणभरमें ही उस देवकार्यमें विघ्न करूँगा; [ मेरी पूजा किये बिना ] आपलोग कार्य करनेमें कैसे तत्पर हो गये? ॥ ४५-४६१ / २ ॥ तत्पश्चात् इन्द्रसहित सभी देवता भयभीत हो गये और भक्ष्य - भोज्य आदि पदार्थों, आटेसे बने लड्डुओं तथा मोदकोंसे उन प्रभुकी विधिवत् पूजा करके वे गणेश्वरसे बोले - ' हमलोगोंका कार्य सदा निर्विघ्न सम्पन्न
हो ' । ४७-४८ ॥
उस समय समस्त सुरेश्वरोंमें मुख्य शिवने भी [ अपने ] पुत्र गणेशका आलिङ्गन करके उनका सिर सूँघकर अनेक प्रकारके सुगन्धित पुष्पों, भक्ष्य - भोज्य पदार्थों तथा उत्तम रसोंसे उनकी पूजा की ॥ ४ ९ ॥ इसके बाद वे मेरुधन्वा शिवजी देवताओंके साथ