श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 621–630
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 621–630
पृष्ठ 621
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १० ] उमापति शिवके माहात्म्यका वर्णन
वरुणः सलिलैर्लोकान् सम्भावयति शासनात् ।
मज्जयत्याज्ञया तस्य पाशैर्बध्नाति चासुरान् ॥
पुण्यानुरूपं सर्वेषां प्राणिनां सम्प्रयच्छति । वित्तं वित्तेश्वरस्तस्य शासनात्परमेष्ठिनः ॥
उदयास्तमये कुर्वन् कुरुते कालमाज्ञया ।
आदित्यस्तस्य नित्यस्य सत्यस्य परमात्मनः ॥
पुष्पाण्यौषधिजातानि प्रह्लादयति च प्रजाः ।
अमृतांशुः कलाधारः कालकालस्य शासनात् ॥
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा ।
अन्याश्च देवताः सर्वास्तच्छासनविनिर्मिताः ॥
गन्धर्वा देवसङ्घाश्च सिद्धाः साध्याश्च चारणाः ।
यक्षरक्षःपिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रेषु वेधसः ॥
ग्रहनक्षत्रताराश्च यज्ञा वेदास्तपांसि च ।
ऋषीणां च गणाः सर्वे शासनं तस्य धिष्ठिताः ॥
कव्याशिनां गणाः सप्तसमुद्रा गिरिसिन्धवः ।
शासने तस्य वर्तन्ते काननानि सरांसि च ॥
कलाः काष्ठा निमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः ।
ऋत्वब्दपक्षमासाश्च नियोगात्तस्य धिष्ठिताः ॥
युगमन्वन्तराण्यस्य शम्भोस्तिष्ठन्ति शासनात् ।
पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथापरे ॥
देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्चजातयः ।
मनुष्याश्च प्रवर्तन्ते देवदेवस्य धीमतः ॥
जातानि भूतवृन्दानि चतुर्दशसु योनिषु ।
सर्वलोकनिषण्णानि तिष्ठन्त्यस्यैव शासनात् ॥
चतुर्दशसु लोकेषु स्थिता जाता: प्रजाः प्रभोः ।
सर्वेश्वरस्य तस्यैव नियोगवशवर्तिनः ॥
पातालानि समस्तानि भुवनान्यस्य शासनात् ।
ब्रह्माण्डानि च शेषाणि तथा सावरणानि च ॥
६१ ९ अनुल्लंघ्य आज्ञासे देवताओंकी रक्षा करते हैं और ३१ | असुरोंका संहार करते हैं तथा उन्हीं शिवके शासनसे
अधार्मिकोंका नाश करते हैं । २५ - ३० ॥
उन्हीं शिवकी आज्ञासे वरुणदेव अपने जलसे ३२ | सभी लोकोंको सन्तुष्ट करते हैं और उन्हींकी आज्ञासे असुरोंको अपने पाशोंसे बाँधते हैं तथा बादमें जलमें ३३ डुबा देते हैं । उन परमेष्ठी शिवके ही आदेशसे धनके स्वामी कुबेर समस्त प्राणियोंको उनके पुण्यके अनुसार धन प्रदान करते हैं । उन्हीं शाश्वत तथा सत्यस्वरूप ३४ परमात्माकी आज्ञासे सूर्यदेव उदय तथा अस्तरूप कार्यको करते हुए कालनिर्धारण करते हैं । कालके भी काल ३५ शिवके ही आदेशसे कलाधार चन्द्रमा पुष्पों, औषधियों तथा जीवोंको आनन्दित करते हैं । ३१ - ३४ ॥ सभी आदित्य, वसुगण, समस्त रुद्र, दोनों ३६ अश्विनीकुमार, मरुद्गण तथा अन्य समस्त देवता उन्हीं शिवके शासनसे विनिर्मित हैं । गन्धर्व, देवसमुदाय, ३७ सिद्ध, साध्य, चारण, यक्ष, राक्षस तथा पिशाच शिवके ही शासनमें स्थित हैं । ग्रह, नक्षत्र, तारा, यज्ञ, वेद, तप तथा ऋषिगण - ये सब उन्हींके शासनमें अधिष्ठित हैं । ३८ पितरोंके समूह, सातों समुद्र, पर्वत, नदियाँ, वन तथा सरोवर भी उन्हींके शासनमें रहते हैं । कला, काष्ठा, ३ ९ निमेष, मुहूर्त, दिन, रात, ऋतु, वर्ष, पक्ष तथा मास उन्हींके अनुशासनमें अधिष्ठित हैं; उसी प्रकार युग, मन्वन्तर, पर, परार्ध तथा दूसरे अन्य कालभेद भी ४० इन्हीं शम्भुके शासनसे प्रवर्तित होते हैं॥३५–४० ॥ उन्हीं बुद्धिसम्पन्न देवदेवके शासनसे देवताओंकी [ विद्याधर आदि ] आठ जातियाँ, पशु - पक्षियोंकी पाँच ४१ जातियाँ तथा मनुष्य प्रवर्तित होते हैं । सभी लोकोंमें रहनेवाले इन देवता आदि चौदह योनियोंमें उत्पन्न सभी ४२ प्राणीसमूह इन्हीं शिवके शासनमें रहते हैं । चौदह लोकोंमें स्थित रहनेवाली सभी प्रजाएँ उन्हीं परमेश्वर प्रभु शिवके शासनके अधीन रहती हैं ॥ ४१-४३ ॥ ४३ पाताल आदि समस्त भुवन तथा [ जल आदि ] आवरणोंसे युक्त ब्रह्माण्ड इन्हींके शासनसे स्थित हैं । ४४ | ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र आदि सभीसे युक्त समस्त वर्तमान
पृष्ठ 622
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६२० श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग वर्तमानानि सर्वाणि ब्रह्माण्डानि तदाज्ञया । ब्रह्माण्ड सब प्रकारसे उन्हींकी आज्ञासे स्थित हैं; वर्तन्ते सर्वभूताद्यैः समेतानि समन्ततः ॥ ४५ उन्हींकी आज्ञासे असंख्य ब्रह्माण्ड अनेक पदार्थोंसहित अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि तदाज्ञया । उत्पन्न हुए और समाप्त भी हो गये । इसी प्रकार आगे प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः ॥ ४६ होनेवाले अनेक ब्रह्माण्ड होंगे और वे अपने सभी ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मकैः । पदार्थों तथा आवरणोंके साथ शिवकी आज्ञाका पालन
करिष्यन्ति शिवस्याज्ञां सर्वैरावरणैः सह ॥ ४७ । करेंगे ॥ ४४–४७ ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे उमापतेर्महिमवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' उमापतिमहिमावर्णन ' नामक दसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १० ॥
ग्यारहवाँ अध्याय भगवान् शिव तथा देवी पार्वतीकी विभूतियोंका वर्णन एवं लिङ्गपूजनका माहात्म्य सनत्कुमार उवाच विभूतीः शिवयोर्मह्यमाचक्ष्व त्वं गणाधिप परापरविदां श्रेष्ठ परमेश्वरभावित नन्दिकेश्वर उवाच हन्त ते कथयिष्यामि विभूतीः शिवयोरहम् सनत्कुमार योगीन्द्र ब्रह्मणस्तनयोत्तम परमात्मा शिवः प्रोक्तः शिवा सा च प्रकीर्तिता शिवमेवेश्वरं प्राहुर्मायां गौरीं विदुर्बुधाः
पुरुषं शङ्करं प्राहुगौरीं च प्रकृतिं द्विजाः ।
अर्थः शम्भुः शिवा वाणी दिवसोऽज: शिवा निशा ॥
सप्ततन्तुर्महादेवो रुद्राणी दक्षिणा स्मृता ।
आकाशं शङ्करो देवः पृथिवी शङ्करप्रिया ॥
समुद्रो भगवान् रुद्रो वेला शैलेन्द्रकन्यका ।
वृक्षः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया लता ॥
ब्रह्मा हरोऽपि सावित्री शङ्करार्धशरीरिणी ।
विष्णुर्महेश्वरो लक्ष्मीर्भवानी परमेश्वरी ॥
वज्रपाणिर्महादेवः शची शैलेन्द्रकन्यका ।
जातवेदाः स्वयं रुद्रः स्वाहा शर्वार्धकायिनी ॥
सनत्कुमार बोले – परापरवेत्ताओंमें श्रेष्ठ तथा । परमेश्वर शिवको प्राप्त कर लेनेवाले हे गणाधिप! अब ॥१ आप मुझसे शिव तथा पार्वतीकी विभूतियोंका वर्णन करें ॥ १ ॥
। नन्दिकेश्वर बोले- ब्रह्माके पुत्रोंमें श्रेष्ठ तथा ॥ २ योगिप्रवर हे सनत्कुमार! मैं शिव तथा पार्वतीकी विभूतियोंको आपको अवश्य बताऊँगा [ वे इस प्रकार । हैं— ] ॥२ ॥
॥ ३ वे परमात्मा शिव ( कल्याणरूप ) कहे गये हैं तथा वे पार्वती शिवा ( कल्याणरूपिणी ) कही गयी हैं । विद्वानोंने शिवको ही ईश्वर कहा है तथा पार्वतीको माया ४ कहा है । द्विजोंने शंकरको पुरुष तथा गौरीको प्रकृति बताया है । शिव अर्थस्वरूप हैं तो पार्वती वाणी हैं और शिव दिन हैं तो पार्वती रात हैं । महादेव सप्ततन्तुरूप ५ यज्ञ हैं और रुद्राणीको दक्षिणा कहा गया है । भगवान् शंकर आकाश हैं तथा शंकरप्रिया पार्वती पृथ्वी हैं । ६ भगवान् रुद्र समुद्र हैं और गिरिराजकुमारी उसकी लहरें हैं । शूलको आयुधरूपमें धारण करनेवाले भगवान् शिव वृक्ष हैं तो हाथमें शूल धारण करनेवाले शिवकी प्रिया ७ पार्वती उसकी लता हैं॥३–६ ॥ शिव ब्रह्मा हैं तो शंकरकी अर्धांगिनी पार्वती सावित्री हैं । महेश्वर शिव विष्णु हैं तो परमेश्वरी भवानी लक्ष्मी हैं । ८ | महादेव हाथमें वज्र धारण करनेवाले इन्द्र हैं तो पर्वतराजकी
पृष्ठ 623
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ११ ] भगवान् शिव तथा देवी पार्वतीकी
मस्त्रियम्बको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका ।
वरुणो भवगान् रुद्रो गौरी सर्वार्थदायिनी ॥
बालेन्दुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोरमा ।
चन्द्रार्धमौलिर्यक्षेन्द्रः स्वयमृद्धिः शिवा स्मृता ॥
चन्द्रार्धशेखरश्चन्द्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा ।
सप्तसप्तिः शिवः कान्ता उमादेवी सुवर्चला ॥
षण्मुखस्त्रिपुरध्वंसी देवसेना हरप्रिया ।
उमा प्रसूतिर्वै ज्ञेया दक्षो देवो महेश्वरः ॥
पुरुषाख्यो मनुः शम्भुः शतरूपा शिवप्रिया ।
विदुर्भवानीमाकूतिं रुचिं च परमेश्वरम् ॥
भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया मरीचिर्भगवान् रुद्रः सम्भूतिर्वल्लभा विभोः विदुर्भवानीं रुचिरां कविं च परमेश्वरम् गङ्गाधरोऽङ्गिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता पुलस्त्यः शशभृन्मौलि: प्रीतिः कान्ता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी दया कालरिपुप्रिया
क्रतुर्दक्षक्रतुध्वंसी सन्नतिर्दयिता विभोः ।
त्रिनेत्रोऽत्रिरुमा साक्षादनुसूया स्मृता बुधैः ॥
ऊर्जामाहुरुमां वृद्धां वसिष्ठं च महेश्वरम् । शङ्करः पुरुषाः सर्वे स्त्रियः सर्वा महेश्वरी पुल्लिङ्गशब्दवाच्या ये ते च रुद्राः प्रकीर्तिताः स्त्रीलिङ्गशब्दवाच्या याः सर्वा गौर्या विभूतयः सर्वे स्त्रीपुरुषाः प्रोक्तास्तयोरेव विभूतयः । पदार्थशक्तयो या यास्ता गौरीति विदुर्बुधाः सास विश्वेश्वरी देवी स च सर्वो महेश्वरः शक्तिमन्तः पदार्था ये स च सर्वो महेश्वरः विभूतियोंका वर्णन एवं लिङ्गपूजनका माहात्म्य ६२१ पुत्री उमा शची हैं । स्वयं रुद्र ही अग्नि हैं तो शिवकी ९ अर्धांगिनी पार्वती स्वाहा हैं । त्रिनेत्र शिव यम हैं तो गिरिपुत्री पार्वती उनकी प्रिया हैं । भगवान् रुद्र वरुण हैं तो समस्त अभीष्ट प्रदान करनेवाली पार्वती उनकी भार्या हैं । १० बालचन्द्रको मस्तकपर धारण करनेवाले शिव वायु हैं तो शिववल्लभा पार्वती उनकी भार्या हैं । मस्तकपर अर्धचन्द्रसे सुशोभित होनेवाले शिव कुबेर हैं तो साक्षात् शिवा ११ कुबेरपत्नी ऋद्धि कही गयी हैं । अर्धचन्द्रसे सुशोभित मस्तकवाले शिव चन्द्रमा हैं तो रुद्रप्रिया शिवा रोहिणी हैं । १२ भगवान् शिव सूर्यदेव हैं तो उनकी प्रिया भगवती उमा [ सूर्यपत्नी ] सुवर्चला हैं ॥ ७–११ ॥ त्रिपुरका नाश करनेवाले शिव कार्तिकेय हैं तो १३ शिवप्रिया पार्वती [ कार्तिकेयभार्या ] देवसेना हैं । भगवान् महेश्वर दक्षप्रजापति हैं तो उमाको प्रसूति जानना चाहिये ॥ शम्भु पुरुष नामक मनु हैं तो शिवप्रिया पार्वती शतरूपा हैं । ॥ १४ परमेश्वर शिवको रुचिप्रजापति तथा भवानीको आकूति । कहा गया है । भगके नेत्रको विनष्ट करनेवाले शिव भृगु हैं तो त्रिनेत्र शिवकी प्रिया पार्वती ख्याति हैं । भगवान् रुद्र ॥ १५ मरीचि हैं तो प्रभु शिवकी प्रिया पार्वती सम्भूति हैं । परमेश्वरको कवि ( शुक्र ) तथा भवानीको रुचिरा कहा ॥ १६ गया है । गंगाधर शिवको अंगिराके रूपमें जानना चाहिये और साक्षात् उमाको स्मृतिके रूपमें समझना चाहिये । चन्द्रशेखर शंकरजी पुलस्त्य हैं तो पिनाकधारी शिवकी १७ प्रिया पार्वती प्रीति हैं । त्रिपुरका विध्वंस करनेवाले शिव ऋषि पुलह हैं तो कालरिपु शिवकी प्रिया उमा दया 1 दक्षके यज्ञको नष्ट करनेवाले शिव क्रतु हैं तो सर्वव्यापी ॥ १८ शिवकी भार्या पार्वती सन्नति हैं । विद्वानोंने तीन नेत्रोंवाले शिवको अत्रि तथा साक्षात् उमाको अनसूया कहा है ॥ महेश्वर शिवको वसिष्ठ तथा श्रेष्ठ उमाको ऊर्जा कहा गया ॥ १ ९ है । [ संसारके ] सभी पुरुष शिवरूप हैं और सभी स्त्रियाँ महेश्वरी पार्वतीरूपा हैं ॥ १२–१८ ॥ ॥ २० पुल्लिंगशब्दवाची जो भी पदार्थ हैं, वे सब रुद्र कहे गये हैं; स्त्रीलिङ्गशब्दवाची जो भी हैं, वे सब गौरीकी । विभूतियाँ हैं । सभी स्त्री - पुरुष उन्हीं दोनोंकी ही विभूतियाँ ॥ २१ । कही गयी हैं । पदार्थोंकी जो - जो शक्तियाँ हैं, वे सब गौरी
पृष्ठ 624
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६२२ 6666666666666 695 56 अष्टौ प्रकृतयो देव्या मूर्तयः परिकीर्तिताः तथा विकृतयस्तस्या देहबद्धविभूतयः विस्फुलिङ्गा यथा तावदग्नौ च बहुधा स्मृताः जीवाः सर्वे तथा शर्वो द्वन्द्वसत्त्वमुपागतः गौरीरूपाणि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् शरीरिणस्तथा सर्वे शङ्करांशा व्यवस्थिताः श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता देवो महेश्वरः विषयित्वं विभुर्धत्ते विषयात्मकतामुमा स्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शङ्करवल्लभा स्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रार्धशेखरः दृश्यवस्तु प्रजारूपं बिभर्ति भुवनेश्वरी द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखण्डशिखामणिः रसजातमुमारूपं घ्रेयजातं च सर्वशः देवो रसयिता शम्भुर्भ्राता च भुवनेश्वरः मन्तव्यवस्तुतां धत्ते महादेवी महेश्वरी मन्ता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः बोद्धव्यं वस्तुरूपं च बिभर्ति भववल्लभा देवः स एव भगवान् बोद्धा बालेन्दुशेखरः पीठाकृतिरुमा देवी लिङ्गरूपश्च शङ्करः प्रतिष्ठाप्य प्रयत्नेन पूजयन्ति सुरासुराः ये ये पदार्था लिङ्गाङ्कास्ते ते शर्वविभूतयः । अर्था भगाङ्किता ये ये ते ते गौर्या विभूतयः
स्वर्गपाताललोकान्तब्रह्माण्डावरणाष्टकम् ।
ज्ञेयं सर्वमुमारूपं ज्ञाता देवो महेश्वरः ॥
बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरान्तकवल्लभा ।
क्षेत्रज्ञत्वमथो धत्ते भगवानन्धकान्तकः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग 56 । हैं - ऐसा विद्वानोंने कहा है । वह शक्ति विश्वेश्वरी देवी ॥ २२ उमा ही हैं और वह समस्त पदार्थ भगवान् महेश्वर ही हैं । शक्तिसे युक्त जो भी पदार्थ हैं, वे सब महेश्वर शिवरूप । हैँ । आठों प्रकृतियाँ देवीकी मूर्तियाँ हैं और सभी विकृतियाँ ॥ २३ । उनकी देहबद्ध विभूतियाँ कही गयी हैं । जैसे अग्निमें अनेक विस्फुलिङ्ग बताये गये हैं, वैसे ही द्वन्द्वसत्त्वको । प्राप्त शिवमें सभी जीव स्थित हैं । जीवोंके समस्त शरीर ॥ २४ गौरीरूप हैं और समस्त जीव शंकरके अंशरूपसे उनमें । व्यवस्थित हैं । श्रवणके योग्य सब कुछ उमाका रूप है और उसके श्रोता भगवान् महेश्वर हैं । शिव विषयका आस्वादकत्व ॥२५ धारण करते हैं और पार्वती विषयात्मकता धारण करती । हैं । शंकरप्रिया पार्वती सृजन करनेयोग्य सभी वस्तुओंको ॥ २६ धारण करती हैं और अर्धबालचन्द्रको मस्तकपर धारण करनेवाले वे विश्वात्मा ही उनके स्रष्टा हैं । भुवनेश्वरी । उमा समस्त प्रजारूप दृश्य वस्तुओंको धारण करती हैं और ॥ २७ चन्द्रखण्डको सिरपर धारण करनेवाले भगवान् विश्वेश्वर उनके द्रष्टा हैं ॥ १ ९ –२७ ॥ । सम्पूर्ण रस उमारूप है और शम्भु रस ग्रहण करनेवाले ॥ २८ हैं; सूँघनेयोग्य वस्तुसमूह उमारूप है और शिव उसके घ्राता । हैं । महादेवी महेश्वरी माननेयोग्य वस्तुता ( भाव ) -को ॥ २ ९ धारण करती हैं और वे विश्वात्मा महादेव महेश्वर उसका मनन करनेवाले हैं । शिवप्रिया पार्वती बोध करनेयोग्य । वस्तुओंको धारण करती हैं और बालचन्द्रको मस्तकपर ॥ ३० धारण करनेवाले वे भगवान् शिव उनके बोद्धा हैं । उमा पीठाकृति ( जलहरी ) हैं और शिव [ उसमें स्थित ] लिङ्गरूप । हैं । देवता तथा दानव लिङ्ग तथा वेदीके रूपमें स्थापित ॥ ३१ करके प्रयत्नपूर्वक उनकी पूजा करते हैं । जो - जो पदार्थ पुरुषचिह्नोंवाले हैं, वे शिवकी विभूतियाँ हैं और जो - जो पदार्थ स्त्रीचिह्नोंवाले हैं, वे गौरीकी विभूतियाँ हैं । स्वर्गसे ॥ ३२ पाताललोकपर्यन्त आठ आवरणोंवाले ब्रह्माण्डमें जो भी जाननेयोग्य है, वह सब उमारूप है और उसके ज्ञाता ३३ भगवान् महेश्वर हैं । त्रिपुरका नाश करनेवाले शिवकी प्रिया देवी [ पार्वती ] क्षेत्रता ( लिङ्गशरीररूपता ) - को धारण करती हैं और अन्धकका संहार करनेवाले भगवान् [ शिव ] ३४ । क्षेत्रज्ञत्व ( जीवरूपत्व ) - को धारण करते हैं ॥ २८–३४ ॥
पृष्ठ 625
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ११ ] भगवान् शिव तथा देवी पार्वतीकी
शिवलिङ्गं समुत्सृज्य यजन्ते चान्यदेवताः ।
स नृपः सह देशेन रौरवं नरकं व्रजेत् ॥
शिवभक्तो न यो राजा भक्तोऽन्येषु सुरेषु यः ।
स्वपतिं युवतिस्त्यक्त्वा यथा जारेषु राजते ॥
विभूतियोंका वर्णन एवं लिङ्गपूजनका माहात्म्य ६२३ [ जिस राजाके राज्यमें ] लोग शिवलिङ्गको छोड़कर ३५ अन्य देवताओंका पूजन करते हैं, वह राजा अपने देशसहित रौरव नरकमें जाता है । जो राजा शिवभक्त नहीं है और अन्य देवताओंके प्रति भक्तिपरायण रहता है, वह वैसे ही है, जैसे कोई युवती अपने पतिको छोड़कर परपुरुषोंमें आसक्ति रखती है । ब्रह्मा आदि सभी देवता, बड़े - बड़े ३६ ऐश्वर्यशाली राजा, मनुष्य तथा मुनिगण शिवलिङ्गकी पूजा करते हैं । भगवान् विष्णुने [ रामावतारमें ] सेनासहित ब्राह्मणपुत्र रावणका संहार करके समुद्रके तटपर विधिपूर्वक
ब्रह्मादयः सुराः सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः ।
मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिङ्गं यजन्ति च ॥ ३७
विष्णुना रावणं हत्वा ससैन्यं ब्रह्मणः सुतम् ।
स्थापितं विधिवद्भक्त्या लिङ्गं तीरे नदीपतेः ॥ ३८
कृत्वा पापसहस्त्राणि हत्वा विप्रशतं तथा ।
भावात्समाश्रितो रुद्रं मुच्यते नात्र संशयः ॥
सर्वे लिङ्गमया लोकाः सर्वे लिङ्गे प्रतिष्ठिताः ।
तस्मादभ्यर्चयेल्लिङ्गं यदीच्छेच्छाश्वतं पदम् ॥
सर्वाकारौ स्थितावेतौ नरैः श्रेयोऽर्थिभिः शिवौ ।
पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिन्तनीयौ च सर्वदा ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे ३ ९
शिवलिङ्गकी स्थापना की थी । ३५ - ३८ ॥
हजारों पाप करके तथा सैकड़ों विप्रोंका वध करके भी जो भक्तिपूर्वक रुद्रका आश्रय ग्रहण करता है, वह मुक्त हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं है । समस्त ४० लोक लिङ्गमय है और सभी लिङ्गमें ही स्थित हैं; अत: यदि कोई शाश्वत पदकी इच्छा रखता हो, तो उसे शिवलिङ्गका पूजन अवश्य करना चाहिये । अपने कल्याणकी कामना करनेवाले मनुष्योंको सर्वरूपमें स्थित इन दोनों ( शिव - पार्वती ) - का सर्वदा पूजन, ४१ । नमस्कार और चिन्तन करना चाहिये ॥ ३ ९ —४१ ॥ शिवविभूतिमहिमवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शिवविभूतिमहिमावर्णन ' नामक ग्यारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ११ ॥
पृष्ठ 626
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६२४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग बारहवाँ भगवान् शिवकी अष्टमूर्तियोंका सनत्कुमार उवाच
मूर्तयोऽष्टौ ममाचक्ष्व शङ्करस्य महात्मनः ।
विश्वरूपस्य देवस्य गणेश्वर महामते ॥ १
नन्दिकेश्वर उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि महिमानमुमापतेः ।
विश्वरूपस्य देवस्य सरोजभवसम्भव ॥ २
भूरापोऽग्निर्मरुद् व्योम भास्करो दीक्षितः शशी ।
भवस्य मूर्तयः प्रोक्ताः शिवस्य परमेष्ठिनः ॥ ३
खात्मेन्दुवह्निसूर्याम्भोधराः पवन इत्यपि ।
तस्याष्टमूर्तयः प्रोक्ता देवदेवस्य धीमतः ॥ ४
अग्निहोत्रेऽर्पिते तेन सूर्यात्मनि महात्मनि ।
तद्विभूतीस्तथा सर्वे देवास्तृप्यन्ति सर्वदा ॥ ५
वृक्षस्य मूलसेकेन यथा शाखोपशाखिकाः ।
तथा तस्यार्चया देवास्तथा स्युस्तद्विभूतयः ॥ ६
तस्य द्वादशधा भिन्नं रूपं सूर्यात्मकं प्रभोः ।
सर्वदेवात्मकं याज्यं यजन्ति मुनिपुङ्गवाः ॥ ७
अमृताख्या कला तस्य सर्वस्यादित्यरूपिणः ।
भूतसञ्जीवनी चेष्टा लोकेऽस्मिन् पीयते सदा ॥ ८
चन्द्राख्यकिरणास्तस्य धूर्जटेर्भास्करात्मनः ।
ओषधीनां विवृद्ध्यर्थं हिमवृष्टिं वितन्वते ॥ ९
शुक्लाख्या रश्मयस्तस्य शम्भोर्मार्तण्डरूपिणः ।
घर्मं वितन्वते लोके सस्यपाकादिकारणम् ॥ १०
दिवाकरात्मनस्तस्य हरिकेशाह्वयः करः ।
नक्षत्रपोषकश्चैव प्रसिद्धः परमेष्ठिनः ॥ ११
6 अध्याय स्वरूप तथा उनकी विश्वरूपता सनत्कुमार बोले – हे गणेश्वर! हे महामते! विश्वरूप महात्मा भगवान् शंकरकी आठ मूर्तियोंको आप मुझे बतायें ॥ १ ॥
नन्दिकेश्वर बोले - हे कमलयोनि ( ब्रह्मा ) -के पुत्र! मैं उमापति विश्वरूप महादेवकी महिमाका वर्णन आपसे अवश्य करूँगा । भूमि, जल, अग्नि, वायु, आकाश, भास्कर, यजमान तथा चन्द्र- ये परमेष्ठी भगवान् शिवकी आठ मूर्तियाँ कही गयी हैं । आकाश, आत्मा ( जीव ), चन्द्र, अग्नि, सूर्य, जल, पृथ्वी, पवन – ये भी उन बुद्धिसम्पन्न देवाधिदेवकी आठ मूर्तियाँ कही गयी हैं । इसीलिये अग्निमें विधिपूर्वक दी गयी आहुति, सूर्यको प्रदत्त अर्घ्य आदि तथा परमात्माके प्रति समर्पित पदार्थसे उनकी समस्त विभूतियाँ और सभी देवता सदैव तृप्त होते हैं । जिस प्रकार वृक्षके मूलको सींचनेसे उसकी शाखाएँ तथा उपशाखाएँ स्वयं पोषित होती हैं, उसी प्रकार उन शिवकी पूजासे देवगण तथा उनकी विभूतियाँ स्वयं सन्तुष्ट हो जाती हैं ॥२-६ ॥ उन प्रभु शिव बारह प्रकारके भिन्न सूर्यात्मक रूप हैं; श्रेष्ठ मुनिगण उसी सर्वदेवात्मक पूज्य रूपका यजन करते हैं ॥ ७ ॥
उन आदित्यरूप भगवान् शिवकी अमृता नामक कला प्राणियोंको जीवन प्रदान करती है; इस लोकमें सभीके लिये प्रिय इस कलाका सदा पान किया जाता है ॥ ८ ॥
सूर्यरूप उन भगवान् शिवकी चन्द्र नामक किरणें औषधियोंकी वृद्धिके लिये हिमवृष्टिका विस्तार करती हैं ॥ ९ ॥
मार्तण्डरूपी उन शिवकी शुक्ल नामक किरणें फसलोंके पाक आदिकी कारणरूप ऊष्माका लोकमें विस्तार करती हैं ॥ १० ॥
उन सूर्यरूप परमेष्ठी शिवकी हरिकेश नामसे
पृष्ठ 627
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १२ ] भगवान् शिवकी अष्टमूर्तियोंका स्वरूप तथा उनकी विश्वरूपता ६२५
विश्वकर्माह्वयस्तस्य किरणो बुधपोषकः ।
सर्वेश्वरस्य देवस्य सप्तसप्तिस्वरूपिणः ॥
विश्वव्यच इति ख्यातः किरणस्तस्य शूलिनः ।
शुक्रपोषकभावेन प्रतीतः सूर्यरूपिणः ॥
संयद्वसुरिति ख्यातो यस्य रश्मिस्त्रिशूलिनः ।
लोहिताङ्गं प्रपुष्णाति सहस्रकिरणात्मनः ॥
अर्वावसुरिति ख्यातो रश्मिस्तस्य पिनाकिनः ।
बृहस्पतिं प्रपुष्णाति सर्वदा तपनात्मनः ॥
स्वराडिति समाख्यातः शिवस्यांशुः शनैश्चरम् ।
हरिदश्वात्मनस्तस्य प्रपुष्णाति दिवानिशम् ॥
सूर्यात्मकस्य देवस्य विश्वयोनेरुमापतेः ।
सुषुम्णाख्यः सदा रश्मिः पुष्णाति शिशिरद्युतिम् ॥
सौम्यानां वसुजातानां प्रकृतित्वमुपागता ।
तस्य सोमाह्वया मूर्तिः शङ्करस्य जगद्गुरोः ॥
तस्य सोमात्मकं रूपं शुक्रत्वेन व्यवस्थितम् ।
शरीरभाजां सर्वेषां देवस्यान्तकशासिनः ॥
शरीरिणामशेषाणां मनस्येव व्यवस्थितम् ।
वपुः सोमात्मकं शम्भोस्तस्य सर्वजगद्गुरोः ॥
शम्भोः षोडशधा भिन्ना स्थितामृतकलात्मनः ।
सर्वभूतशरीरेषु सोमाख्या मूर्तिरुत्तमा ॥
देवान् पितॄंश्च पुष्णाति सुधयामृतया सदा ।
मूर्तिः सोमाह्वया तस्य देवदेवस्य शासितुः ॥
पुष्णात्योषधिजातानि देहिनामात्मशुद्धये ।
सोमाह्वया तनुस्तस्य भवानीमिति निर्दिशेत् ॥
यज्ञानां पतिभावेन जीवानां तपसामपि ।
प्रसिद्धरूपमेतद्वै सोमात्मकमुमापतेः ॥
जलानामोषधीनां च पतिभावेन विश्रुतम् ।
सोमात्मकं वपुस्तस्य शम्भोर्भगवतः प्रभोः ॥
देवो हिरण्मयो मृष्टः परस्परविवेकिनः ।
करणानामशेषाणां देवतानां निराकृतिः ॥
प्रसिद्ध किरण नक्षत्रोंको दीप्ति प्रदान करती है । उन १२ सूर्यस्वरूप सर्वेश्वर प्रभुकी विश्वकर्मा नामक किरण KKKKKKKKKKKKKK बुधका पोषण करती है । उन शूलधारी सूर्यरूप शिवकी ******* १३ विश्वव्यच - इस नामसे प्रसिद्ध किरण शुक्रके पोषकभावसे प्रतिष्ठित है । उन सूर्यरूप त्रिशूलधारी शिवकी संयद्वसु— इस नामसे प्रसिद्ध किरण मंगलका पोषण करती है । उन १४ सूर्यरूप पिनाकी शिवकी अर्वावसु — इस नामवाली किरण सर्वदा बृहस्पतिका पोषण करती है । सूर्यरूप उन १५ शिवकी स्वराट् - इस नामसे प्रसिद्ध किरण दिन - रात शनैश्चरका पोषण करती है । विश्वकी उत्पत्ति करनेवाले १६ उमापति सूर्यरूप महादेवकी सुषुम्णा नामक किरण सदा चन्द्रमाका पोषण करती है ॥ ११ - १७ ॥ उन जगद्गुरु शंकरकी सोम ( चन्द्र ) नामक मूर्ति १७ समस्त शान्त किरणोंकी प्रकृतिको प्राप्त है । कालपर शासन करनेवाले उन शिवका सोमात्मकरूप सभी १८ देहधारियोंमें शुक्र ( वीर्य ) - रूपसे व्यवस्थित है । समस्त जगत् के गुरु उन शिवका चन्द्ररूप शरीर ही सभी जीवोंके मनमें प्रतिष्ठित है ॥ १८ - २० ॥ १ ९ चन्द्ररूप शिवकी सोम नामक उत्तम मूर्ति सम्पूर्ण प्राणियोंके शरीरोंमें सोलह प्रकारके विभिन्न रूपोंमें २० स्थित है ॥ २१ ॥
उन देवाधिदेव प्रभुकी ‘ चन्द्र ' नामक मूर्ति अपनी २१ अविनाशी सुधासे देवताओं और पितरोंको सदा तृप्त करती रहती है ॥ २२ ॥
उन शिवकी सोम नामक मूर्ति प्राणियोंकी देहशुद्धिके २२ लिये समस्त औषधियोंको पोषित करती है; उस मूर्तिको भवानीरूप ही समझना चाहिये ॥ २३ ॥
२३ उमापति शिवकी यह चन्द्ररूप मूर्ति यज्ञों, जीवों और तपोंके स्वामीके रूपमें प्रसिद्ध है । उन सर्वशक्तिमान् २४ | भगवान् शम्भुका चन्द्ररूप विग्रह जल और औषधियोंके स्वामीके रूपमें विख्यात है ॥ २४-२५ ॥ आत्मा और अनात्मा - सम्बन्धी विचारसम्पन्न जनोंसे २५ सुविचारित जो सदाशिव हैं, वे समस्त इन्द्रियों तथा उनके देवताओंसे अग्राह्य हैं तथा विशुद्ध अमृतरूप २६ | हैं ॥ २६ ॥
पृष्ठ 628
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६२६ जीवत्वेन स्थिते तस्मिन् शिवे सोमात्मके प्रभौ मधुरा विलयं याति सर्वलोकैकरक्षिणी यजमानाह्वया मूर्तिः शैवी हव्यैरहर्निशम् पुष्णाति देवताः सर्वाः कव्यैः पितृगणानपि ॥ यजमानाह्वया या सा तनुश्चाहुतिजा तया । वृष्ट्या भावयति स्पष्टं सर्वमेव परापरम् अन्तःस्थं च बहिःस्थं च ब्रह्माण्डानां स्थितं जलम् भूतानां च शरीरस्थं शम्भोर्मूर्तिर्गरीयसी नदीनाममृतं साक्षान्नदानामपि सर्वदा । समुद्राणां च सर्वत्र व्यापी सर्वमुमापतिः
सञ्जीविनी समस्तानां भूतानामेव पाविनी ।
अम्बिका प्राणसंस्था या मूर्तिरम्बुमयी परा ॥
अन्तःस्थश्च बहिःस्थश्च ब्रह्माण्डानां विभावसुः ।
यज्ञानां च शरीरस्थः शम्भोर्मूर्तिर्गरीयसी ॥
शरीरस्था च भूतानां श्रेयसी मूर्तिरैश्वरी ।
मूर्तिः पावकसंस्था या शम्भोरत्यन्तपूजिता ॥
भेदा एकोनपञ्चाशद्वेदविद्भिरुदाहृताः ।
हव्यं वहति देवानां शम्भोर्यज्ञात्मकं वपुः ॥
कव्यं पितृगणानां च हूयमानं द्विजातिभिः ।
सर्वदेवमयं शम्भोः श्रेष्ठमग्न्यात्मकं वपुः ॥
वदन्ति वेदशास्त्रज्ञा यजन्ति च यथाविधि ।
अन्तःस्थो जगदण्डानां बहिःस्थश्च समीरणः ॥
शरीरस्थश्च भूतानां शैवी मूर्तिः पटीयसी ।
प्राणाद्या नागकूर्माद्या आवहाद्याश्च वायवः ॥
ईशानमूर्तेरेकस्य भेदाः सर्वे प्रकीर्तिताः ।
अन्तःस्थं जगदण्डानां बहिःस्थं च वियद्विभोः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । उन चन्द्ररूप भगवान् शिवके जीवरूपमें आत्मामें ॥ २७ निश्चल हो जानेपर समस्त लोकोंपर एकमात्र शासन करनेवाली माया तिरोहित हो जाती है ॥ २७ ॥
। शिवकी यजमान नामक मूर्ति हव्य द्रव्योंसे सभी २८ देवताओं तथा कव्य द्रव्योंसे पितरोंको भी निरन्तर सन्तृप्त करती है ॥ २८ ॥
यजमान नामक जो [ शिवकी ] मूर्ति है, वह ॥ २ ९ आहुतिजन्य वृष्टिसे सभी परापर पदार्थोंको उत्पन्न । करती है - यह प्रसिद्ध ही है ॥ २ ९ ॥ ब्रह्माण्डोंके भीतर तथा बाहर व्याप्त जल तथा ॥ ३० प्राणियोंके शरीरमें स्थित जल उन्हीं शिवकी श्रेष्ठ मूर्ति है ॥ ३० ॥
॥ ३१ नदियों, नदों और समुद्रोंके अमृतमय सारे जलके रूपमें सर्वत्र उमापति शिव ही सर्वदा व्याप्त हैं । यह मूर्ति समस्त जीवोंको जीवन प्रदान करनेवाली तथा उन्हें ३२ पवित्र करनेवाली है । चन्द्ररूपा उमाके हृदयमें जो मूर्ति स्थित है, वह भगवान् शिवकी जलमयी परामूर्ति ही है ॥ ३१-३२ ॥ ३३ ब्रह्माण्डोंके भीतर तथा बाहर व्याप्त और यज्ञविग्रहमें स्थित अग्नि भगवान् शिवकी श्रेष्ठ [ अग्निरूप ] मूर्ति ३४ ही है । जीवोंके शरीरमें भी जठराग्निरूपसे ईश्वर शिवकी कल्याणमयी मूर्ति ही विराजमान है । भगवान् शिवकी जो अग्निरूप मूर्ति है, वह अत्यन्त पूजित है । ३५ वेदवेत्ताओंने इसके उनचास भेद बताये हैं । भगवान् शिवका यह अग्निरूप विग्रह द्विजातियोंके द्वारा आहुति प्रदान किये जानेपर देवताओंके लिये हव्य तथा पितरोंके ३६ लिये कव्यका वहन करता है । वेद तथा शास्त्रोंको जाननेवाले भगवान् शिवकी अग्निरूप मूर्तिको सर्वदेवमय ३७ तथा श्रेष्ठ कहते हैं और विधिपूर्वक उसकी पूजा कर हैं ॥ ३३–३६१ / २ ॥ ब्रह्माण्डों के भीतर तथा बाहर स्थित और जीवों के ३८ शरीरमें स्थित जो वायु है, वह शिवकी महिमामयी मूर्ति प्राण आदि, नागकूर्म आदि और आहव आदि वायु हैं; वे सब उसी एकमात्र शिवकी मूर्तिके भेद कहे ३ ९ | गये हैं ॥ ३७-३८१ / २ ॥
पृष्ठ 629
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १३ ] भगवान् सदाशिवके शर्व,
शरीरस्थं च भूतानां शम्भोर्मूर्तिर्गरीयसी ।
शम्भोर्विश्वम्भरा मूर्तिः सर्वब्रह्माधिदेवता ॥
चराचराणां भूतानां सर्वेषां धारणे मता ।
चराचराणां भूतानां शरीराणि विदुर्बुधाः ॥
पञ्चकेनेशमूर्तीनां समारब्धानि सर्वथा ।
पञ्चभूतानि चन्द्रार्कावात्मेति मुनिपुङ्गवाः ॥
मूर्तयोऽष्टौ शिवस्याहुर्देवदेवस्य धीमतः ।
आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिर्यजमानाह्वया परा ॥
चराचरशरीरेषु सर्वेष्वेव स्थिता तदा ।
दीक्षितं ब्राह्मणं प्राहुरात्मानं च मुनीश्वराः ॥
यजमानाह्वया मूर्तिः शिवस्य शिवदायिनः ।
मूर्तयोऽष्टौ शिवस्यैता वन्दनीयाः प्रयत्नतः ॥
श्रेयोऽर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे भव आदि आठ स्वरूपोंका वर्णन ६२७ ब्रह्माण्डों के भीतर तथा बाहर स्थित और प्राणियों के ४० देहमें स्थित जो आकाश है, वह सर्वव्यापी शम्भुकी ही महिमायुक्त मूर्ति है । भगवान् शिवकी धरारूप मूर्ति सभी ब्राह्मणोंकी मुख्य देवता है तथा समस्त चराचर प्राणियोंको ४१ धारण करनेवाली कही गयी है ॥३ ९ -४०१ / २ ॥ स्थावर - जंगम प्राणियोंके शरीर भगवान् शिवकी मूर्तियोंके [ पृथ्वी, जल आदि ] पंचमहाभूत समुदायसे ४२ सम्यक् उत्पन्न किये गये हैं - ऐसा विद्वानोंने कहा है । श्रेष्ठ मुनियोंने बताया है कि पंचमहाभूत ( पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश ), चन्द्र, सूर्य और आत्मा - ये ही ४३ देवदेव धीमान्की आठ मूर्तियाँ हैं । उन शिवकी जो आठवीं श्रेष्ठ मूर्ति आत्मा है, वह यजमान नामवाली भी है; यह सभी चराचर प्राणियोंके शरीरोंमें सदा स्थित ४४ रहती है । मुनीश्वरोंने दीक्षित ब्राह्मणको भी आत्मा कहा है । इसे ही कल्याणकारी शिवकी यजमान नामक मूर्ति कहा गया है । अपने कल्याणकी कामना करनेवाले ४५ | मनुष्योंको शिवकी इन कल्याणको साधनभूता अष्ट-मूर्तियोंकी प्रयत्नपूर्वक नित्य वन्दना करनी ४६ | चाहिये ॥ ४१-४६ ॥ शिवविश्वरूपवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शिवविश्वरूपवर्णन ' नामक बारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १२ ॥
तेरहवाँ अध्याय भगवान् सदाशिवके शर्व, भव एवं सनत्कुमार उवाच भूयोऽपि वद मे नन्दिन् महिमानमुमापते अष्टमूर्तेर्महेशस्य शिवस्य परमेष्ठिनः नन्दिकेश्वर उवाच वक्ष्यामि ते महेशस्य महिमानमुमापतेः अष्टमूर्तेर्जगद्व्याप्य स्थितस्य परमेष्ठिनः चराचराणां भूतानां धाता विश्वम्भरात्मकः शर्व इत्युच्यते देवः सर्वशास्त्रार्थपारगैः विश्वम्भरात्मनस्तस्य सर्वस्य परमेष्ठिनः विकेशी कथ्यते पत्नी तनयोऽङ्गारकः स्मृतः आदि आठ स्वरूपों तथा उनकी शक्तियों पुत्रोंका वर्णन सनत्कुमार बोले – हे नन्दिन्! उमापति परमेष्ठी । अष्टमूर्ति महेश्वर शिवकी और भी महिमा मुझे बताइये ॥ १ ॥
॥ १ नन्दिकेश्वर बोले- मैं जगत्को व्याप्त करके स्थित रहनेवाले परमेष्ठी उमापति महेशकी अष्टमूर्तिकी । महिमा आपको बताऊँगा । चराचर प्राणियोंको धारण ॥ २ करनेवाले उन पृथ्वीरूप शिवको सभी शास्त्रोंके पारगामी । विद्वान् शर्व – ऐसा कहते हैं ॥ २-३ ॥ ॥ ३ उन पृथ्वीरूप परमेष्ठी शर्वकी पत्नी विकेशी । कही जाती हैं और पुत्रको अंगारक ( मंगल ) कहा गया ॥ ४ | है ॥ ४ ॥
पृष्ठ 630
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६२८ भव इत्युच्यते देवो भगवान् वेदवादिभिः सञ्जीवनस्य लोकानां भवस्य परमात्मनः उमा सङ्कीर्तिता देवी सुतः शुक्रश्च सूरिभिः सप्तलोकाण्डकव्यापी सर्वलोकैकरक्षिता वह्न्यात्मा भगवान् देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः स्वाहा पल्यात्मनस्तस्य प्रोक्ता पशुपतेः प्रिया षण्मुखो भगवान् देवो बुधैः पुत्र उदाहृतः समस्तभुवनव्यापी भर्ता सर्वशरीरिणाम् पवनात्मा बुधैर्देव ईशान इति कीर्त्यते ईशानस्य जगत्कर्तुर्देवस्य पवनात्मनः शिवा देवी बुधैरुक्ता पुत्रश्चास्य मनोजवः चराचराणां भूतानां सर्वेषां सर्वकामदः व्योमात्मा भगवान् देवो भीम इत्युच्यते बुधैः महामहिम्नो देवस्य भीमस्य गगनात्मनः ॥ दिशो दश स्मृता देव्यः सुतः सर्गश्च सूरिभिः । सूर्यात्मा भगवान् देवः सर्वेषां च विभूतिदः रुद्र इत्युच्यते देवैर्भगवान् भुक्तिमुक्तिदः । श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । वेदवेत्ता लोग जलमूर्ति शिवको भव - ऐसा कहते ॥ ५ हैं । विद्वानोंके द्वारा लोगोंको जीवन प्रदान करनेवाले परमात्मा भवकी भार्या देवी उमा कही गयी हैं और । उनके पुत्र शुक्र कहे गये हैं ॥५१२ ॥
॥ ६ सभी लोकोंमें व्याप्त रहनेवाले तथा सभी लोकोंके । एकमात्र रक्षक अग्निरूप भगवान् शिवको विद्वानोंने ॥ ७ । पशुपति कहा है । उन परमात्मा पशुपतिकी प्रिय भार्या स्वाहा कही गयी हैं । विद्वानोंके द्वारा भगवान् कार्तिकेय । पुत्र कहे गये हैं॥६-७१ / २ ॥ ॥ ८ समस्त भुवनोंमें व्याप्त रहनेवाले तथा सभी । जीवोंका भरण - पोषण करनेवाले पवनरूप शिवको विद्वानोंके द्वारा ईशान - ऐसा कहा जाता है । विद्वानों ॥ ९ द्वारा पवनात्मा जगत्कर्ता भगवान् ईशानकी पत्नी भगवती । शिवा कही गयी हैं और इनके पुत्र मनोजव कहे गये ॥ १० हैं ॥ ८ - ९ १ / २ ॥ । सभी स्थावर - जंगम प्राणियोंकी समस्त कामनाएँ ११ पूर्ण करनेवाले आकाशरूप भगवान् शिवको विद्वान् भीम - ऐसा कहते हैं । विद्वान् पुरुषोंने दसों दिशाओंको उन महामहिम व्योमात्मा प्रभु भीमकी पत्नियाँ तथा ॥ १२ सर्गको उनका पुत्र कहा है है ॥ ॥ १०-१११ / २ ॥ सभीको ऐश्वर्य प्रदान करनेवाले सूर्यरूप भगवान् सूर्यात्मकस्य रुद्रस्य भक्तानां भक्तिदायिनः ॥१३ शिवको देवता लोग भुक्तिमुक्तिदाता भगवान् रुद्र कहते
सुवर्चला स्मृता देवी सुतश्चास्य शनैश्चरः ।
समस्तसौम्यवस्तूनां प्रकृतित्वेन विश्रुतः ॥
सोमात्मको बुधैर्देवो महादेव इति स्मृतः ।
सोमात्मकस्य देवस्य महादेवस्य सूरिभिः ॥
दयिता रोहिणी प्रोक्ता बुधश्चैव शरीरज: ।
हव्यकव्यस्थितिं कुर्वन् हव्यकव्याशिनां तदा ॥
यजमानात्मको देवो महादेवो बुधैः प्रभुः ।
उग्र इत्युच्यते सद्भिरीशानश्चेति चापरैः ॥
उग्राह्वयस्य देवस्य यजमानात्मनः प्रभोः ।
दीक्षापत्नी बुधैरुक्ता सन्तानाख्यः सुतस्तथा ॥
हैं । भक्तोंको भक्ति प्रदान करनेवाले उन सूर्यात्मा रुद्रकी भार्या सुवर्चला कही गयी हैं और शनैश्चर इनके पुत्र १४ | कहे गये हैं ॥ १२-१३ १/२ ॥ समस्त सौम्य वस्तुओंकी प्रकृतिके रूपमें प्रसिद्ध १५ सोमरूप शिवको विद्वानोंने महादेव - ऐसा कहा है । मनीषियोंने रोहिणीको उन सोमात्मक प्रभु महादेवकी पत्नी और बुधको उनका पुत्र बताया है ॥ १४-१५ १/२ ॥ १६ हव्यकव्य ग्रहण करनेवाले देवताओं तथा पितरोंके लिये हव्यकव्यकी व्यवस्था करनेवाले यजमानरूप १७ प्रभु शिवको विद्वानोंने उग्र - ऐसा कहा है तथा दूसरे श्रेष्ठ जनोंने उन्हें ईशान भी कहा है । विद्वानोंने दीक्षाको उन यजमानरूप उग्र नामक शिवकी पत्नी बताया I १८ । उनका पुत्र सन्तान नामवाला है॥१६–१८ ॥