श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 631–640
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 631–640
पृष्ठ 631
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १३ ] भगवान् सदाशिवके शर्व,
शरीरिणां शरीरेषु कठिनं कोङ्कणादिवत् ।
पार्थिवं तद्वपुर्ज्ञेयं शर्वतत्त्वं बुभुत्सुभिः ॥
देहे देहे तु देवेशो देहभाजां यदव्ययम् ।
वस्तुद्रव्यात्मकं तस्य भवस्य परमात्मनः ॥
ज्ञेयं च तत्त्वविद्भिर्वै सर्ववेदार्थपारगैः ।
आग्नेयः परिणामो यो विग्रहेषु शरीरिणाम् ॥
मूर्तिः पशुपतिर्ज्ञेया सा तत्त्वं वेत्तुमिच्छुभिः ।
वायव्यः परिणामो यः शरीरेषु शरीरिणाम् ॥
बुधैरीशेति सा तस्य तनुर्ज्ञेया न संशयः ।
सुषिरं यच्छरीरस्थमशेषाणां शरीरिणाम् ॥
भीमस्य सा तनुर्ज्ञेया तत्त्वविज्ञानकाङ्क्षिभिः ।
चक्षुरादिगतं तेजो यच्छरीरस्थमङ्गिनाम् ॥
रुद्रस्यापि तनुर्ज्ञेया परमार्थं बुभुत्सुभिः ।
सर्वभूतशरीरेषु मनश्चन्द्रात्मकं हि यत् ॥
महादेवस्य सा मूर्तिर्बोद्धव्या तत्त्वचिन्तकैः ।
आत्मा यो यजमानाख्यः सर्वभूतशरीरगः ॥
मूर्तिरुग्रस्य सा ज्ञेया परमात्मबुभुत्सुभिः ।
जातानां सर्वभूतानां चतुर्दशसु योनिषु ॥
अष्टमूर्तेरनन्यत्वं वदन्ति परमर्षयः ।
सप्तमूर्तिमयान्याहुरीशस्याङ्गानि देहिनाम् ॥
आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः सर्वभूतशरीरगा ।
अष्टमूर्तिममुं देवं सर्वलोकात्मकं विभुम् ॥
भजस्व सर्वभावेन श्रेयः प्राप्तुं यदीच्छसि ।
प्राणिनो यस्य कस्यापि क्रियते यद्यनुग्रहः ॥
अष्टमूर्तेर्महेशस्य कृतमाराधनं भवेत् ।
निग्रहश्चेत् कृतो लोके देहिनो यस्य कस्यचित् ॥
भव आदि आठ स्वरूपों का वर्णन ६२ ९ फ्र जीवोंके शरीरोंमें कोंकण आदि स्थलोंकी भाँति १ ९ जो कठोर पार्थिव भाग है, उसे जिज्ञासुओंको शर्व-तत्त्व समझना चाहिये । प्राणियोंके शरीरमें जो शाश्वत द्रवरूप वस्तु है, वह उन परमात्मा भवका अंश है-२० | ऐसा सभी वेदार्थोंके पारगामी विद्वानों तथा तत्त्वज्ञोंको जानना चाहिये ॥१ ९ -२०१२ ॥ प्राणियोंके शरीरोंमें जो तेजोरूप अग्निभाग है, उसे २१ तत्त्वज्ञानकी इच्छावालोंको पशुपतिमूर्ति जाननी चाहिये । जीवोंके शरीरोंमें जो प्राण आदि वायुरूप है, उसे २२ विद्वानोंको उन परमेश्वरकी ईशानमूर्ति समझनी चाहिये; इसमें संशय नहीं है॥२१-२२१ / २ ॥ सभी जीवोंके शरीरोंमें जो छिद्ररूप [ आकाश ] २३ भाग है, उसे तत्त्वविज्ञानकी आकांक्षा रखनेवालोंको भीमकी मूर्ति समझनी चाहिये । सभी प्राणियोंके शरीरोंमें चक्षु आदिमें जो सूर्यरूप तेज है, उसे परमार्थके २४ जिज्ञासुओंको रुद्रमूर्ति जाननी चाहिये॥२३-२४१ / २ ॥ सभी प्राणियोंके शरीरोंमें चन्द्ररूप जो मन है, उसे तत्त्वचिन्तकोंको महादेवकी मूर्ति जाननी चाहिये । सभी २५ जीवोंके शरीरोंमें यजमान नामक जो आत्मा है, उसे परमात्मज्ञानकी कामनावाले लोगोंको उग्र नामक मूर्ति २६ जाननी चाहिये ॥ २५-२६१ / २ ॥ महर्षिगण चौदहों योनियोंमें उत्पन्न होनेवाले समस्त जीवोंमें अष्टमूर्तिकी अभिन्नता बताते हैं और उन्होंने २७ प्राणियोंके शरीरोंको शिवकी सात मूर्तियोंसे समन्वित कहा है । सभी जीवोंके शरीरमें स्थित आत्मा उस शिवकी आठवीं मूर्ति है ॥ २७-२८१ / २ ॥ २८ [ हे सनत्कुमार! ] यदि आप कल्याण प्राप्त करना चाहते हैं तो इन सर्वलोकस्वरूप तथा सर्वव्यापी अष्टमूर्ति भगवान् शिवकी सब प्रकारसे आराधना २ ९ कीजिये । जिस किसी भी प्राणीके प्रति जो अनुग्रह किया जाता है, वह अष्टमूर्ति महेश्वरकी ही आराधना ३० की गयी होती है । यदि लोकमें जिस किसी भी जीवको क्लेश दिया जाता है, तो वह मानो अष्टमूर्ति महेशको ही दिया गया । लोकमें यदि जिस किसी भी प्राणीका ३१ | अनादर किया गया, तो वह मानो सर्वव्यापी अष्टमूर्ति
पृष्ठ 632
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६३० अष्टमूर्तेर्महेशस्य स एव विहितो भवेत् । यद्यवज्ञा कृता लोके यस्य कस्यचिदङ्गिनः
अष्टमूर्तेर्महेशस्य विहिता सा भवेद्विभोः ।
अभयं यत् प्रदत्तं स्यादङ्गिनो यस्य कस्यचित् ॥
आराधनं कृतं तस्मादष्टमूर्तेर्न संशयः ।
सर्वोपकारकरणं प्रदानमभयस्य च ॥
आराधनं तु देवस्य अष्टमूर्तेर्न संशयः ।
सर्वोपकारकरणं सर्वानुग्रह एव च ॥
तदर्चनं परं प्राहुरष्टमूर्तेर्मुनीश्वराः ।
अनुग्रहणमन्येषां विधातव्यं त्वयाङ्गिनाम् ॥
सर्वाभयप्रदानं च शिवाराधनमिच्छता । श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग महेशका ही अनादर किया गया है । जिस किसी भी ॥ ३२ प्राणीको जो अभय प्रदान किया जाता है, अष्टमूर्ति शिवकी आराधना कर ली गयी; ३३ नहीं है ॥ २ ९ –३३१ / २ ॥ सभीका उपकार करना तथा सबको करना अष्टमूर्ति शिवकी ही आराधना है; ३४ नहीं है । सबका उपकार करना तथा करना – इसे मुनीश्वरोंने अष्टमूर्तिकी ही उससे मानो इसमें सन्देह अभय प्रदान इसमें संशय सबपर कृपा परम पूजा ३५ बतायी है | अतः [ हे सनत्कुमार! ] शिवकी प्रसन्नताकी कामना करनेवाले आपको अन्य सभी प्राणियोंपर ३६ अनुग्रह तथा उन्हें सर्वविध अभय प्रदान करना ३७ | चाहिये ॥ ३४–३७ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे शिवाष्टमूर्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शिवाष्टमूर्तिवर्णन ' नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १३ ॥
चौदहवाँ अध्याय भगवान् महेश्वरके पंचब्रह्मात्मक ईशान, तत्पुरुष आदि स्वरूपोंका वर्णन सनत्कुमार उवाच
पञ्च ब्रह्माणि मे नन्दिन्नाचक्ष्व गणसत्तम ।
श्रेयःकरणभूतानि पवित्राणि शरीरिणाम् ॥ १
नन्दिकेश्वर उवाच
शिवस्यैव स्वरूपाणि पञ्च ब्रह्माह्वयानि ते ।
कथयामि यथातत्त्वं पद्मयोनेः सुतोत्तम ॥ २
सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वलोकैकरक्षिता ।
सर्वलोकैकनिर्माता पञ्चब्रह्मात्मकः शिवः ॥३
सर्वेषामेव लोकानां यदुपादानकारणम् ।
निमित्तकारणं चाहुस्स शिवः पञ्चधा स्मृतः ॥ ४ ।
मूर्तयः पञ्च विख्याताः पञ्च ब्रह्माह्वयाः पराः ।
सर्वलोकशरण्यस्य शिवस्य परमात्मनः ॥ ५
क्षेत्रज्ञः प्रथमा मूर्तिः शिवस्य परमेष्ठिनः ।
भोक्ता प्रकृतिवर्गस्य भोग्यस्येशानसंज्ञितः ॥ ६
स्थाणोस्तत् पुरुषाख्या च द्वितीया मूर्तिरुच्यते ।
प्रकृतिः सा हि विज्ञेया परमात्मगुहात्मिका ॥ ७ ।
सनत्कुमार बोले - हे गणोंमें श्रेष्ठ नन्दिन्! जीवोंके लिये कल्याणकारी तथा परम पवित्र पंचब्रह्मोंके विषयमें मुझे बताइये ॥१ ॥
नन्दिकेश्वर बोले - हे ब्रह्माजीके उत्तम पुत्र! मैं आपसे शिवजी के पंचब्रह्म नामक स्वरूपोंका यथार्थरूपमें वर्णन कर रहा हूँ । समस्त लोकोंके एकमात्र संहारक, सभी लोकोंके एकमात्र रक्षक तथा समग्र जगत्के एकमात्र स्रष्टा पंचब्रह्मरूप शिव ही हैं ॥ २-३ ॥ जिन्हें सभी लोकोंका उपादानकारण तथा निमित्तकारण कहा गया है, वे शिव पाँच भेदोंवाले बताये गये हैं । सभी लोकोंको शरण प्रदान करनेवाले परमात्मा शिवकी पंचब्रह्म नामक पाँच श्रेष्ठ मूर्तियाँ विख्यात हैं ॥ ४-५ ॥ परमेष्ठी शिवकी पहली मूर्ति क्षेत्रज्ञ है, भोगके योग्य समस्त प्रकृतिवर्गका भोग करनेवाली वह मूर्ति ' ईशान ' नामवाली है ॥६ ॥
भगवान् शिवकी दूसरी मूर्तिको ' तत्पुरुष ' नामसे कहा जाता है । उसे परमात्माकी गुहास्वरूपिणी प्रकृति ही समझना चाहिये ॥ ७ ॥
पृष्ठ 633
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १४ ] भगवान् महेश्वरके पंचब्रह्मात्मक
अघोराख्या तृतीया च शम्भोर्मूर्तिर्गरीयसी ।
बुद्धेः सा मूर्तिरित्युक्ता धर्माद्यष्टाङ्गसंयुता ॥
चतुर्थी वामदेवाख्या मूर्तिः शम्भोर्गरीयसी ।
अहङ्कारात्मकत्वेन व्याप्य सर्वं व्यवस्थिता ॥
सद्योजाताह्वया शम्भोः पञ्चमी मूर्तिरुच्यते ।
मनस्तत्त्वात्मकत्वेन स्थिता सर्वशरीरिषु ॥
ईशानः परमो देवः परमेष्ठी सनातनः ।
श्रोत्रेन्द्रियात्मकत्वेन सर्वभूतेष्ववस्थितः ॥
स्थितस्तत्पुरुषो देवः शरीरेषु शरीरिणाम् ।
त्वगिन्द्रियात्मकत्वेन तत्त्वविद्भिरुदाहृतः ॥
अघोरोऽपि महादेवश्चक्षुरात्मतया बुधैः ।
कीर्तितः सर्वभूतानां शरीरेषु व्यवस्थितः ॥
जिह्वेन्द्रियात्मकत्वेन वामदेवोऽपि विश्रुतः ।
अङ्गभाजामशेषाणामङ्गेषु परिधिष्ठितः ॥
घ्राणेन्द्रियात्मकत्वेन सद्योजातः स्मृतो बुधैः ।
प्राणभाजां समस्तानां विग्रहेषु व्यवस्थितः ॥
सर्वेष्वेव शरीरेषु प्राणभाजां प्रतिष्ठितः ।
वागिन्द्रियात्मकत्वेन बुधैरीशान उच्यते ॥
पाणीन्द्रियात्मकत्वेन स्थितस्तत्पुरुषो बुधैः ।
उच्यते विग्रहेष्वेव सर्वविग्रहधारिणाम् ॥
सर्वविग्रहिणां देहे ह्यघोरोऽपि व्यवस्थितः ।
पादेन्द्रियात्मकत्वेन कीर्तितस्तत्त्ववेदिभिः ॥
पाय्विन्द्रियात्मकत्वेन वामदेवो व्यवस्थितः ।
सर्वभूतनिकायानां कायेषु मुनिभिः स्मृतः ॥
उपस्थात्मतया देवः सद्योजातः स्थितः प्रभुः ।
इष्यते वेदशास्त्रज्ञैर्देहेषु प्राणधारिणाम् ॥
ईशानं प्राणिनां देवं शब्दतन्मात्ररूपिणम् ।
आकाशजनकं प्राहुर्मुनिवृन्दारकप्रजाः ॥
ईशान, तत्पुरुष आदि स्वरूपोंका वर्णन ६३१ शिवकी ' अघोर ' नामक तीसरी महिमामयी मूर्ति ८ है; धर्म आदि आठ अंगोंसे युक्त वह बुद्धिकी मूर्ति कही गयी है ॥ ८ ॥
९ शम्भुकी ' वामदेव ' नामक चौथी श्रेष्ठ मूर्ति है; | वह अहंकाररूपसे सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त करके स्थित है ॥ ९ ॥
१० शिवकी ' सद्योजात ' नामक पाँचवीं मूर्ति कही जाती है, वह सभी प्राणियोंमें मनतत्त्वके रूपमें विराजमान है ॥ १० ॥
११ परमेष्ठी शाश्वत परमप्रभु ईशान श्रोत्र - इन्द्रियरूपसे सभी प्राणियोंके भीतर स्थित हैं ॥ ११ ॥
१२ तत्त्ववेत्ताओंने भगवान् तत्पुरुषको त्वक् ( त्वचा ) -रूपसे जीवोंके शरीरोंमें विराजमान बताया है ॥ १२ ॥
विद्वानोंने महादेव अघोरको भी चक्षुरूपसे सभी १३ प्राणियोंके शरीरोंमें व्यवस्थित बताया है ॥१३ ॥
वामदेव भी समस्त देहधारियोंके शरीरोंमें जिह्वा-इन्द्रियरूपसे विराजमान कहे गये हैं ॥ १४ ॥
१४ विद्वानोंने सद्योजातको घ्राणेन्द्रियरूपसे समस्त प्राणधारियोंके शरीरोंमें विद्यमान बताया है ॥ १५ ॥
१५ भगवान् ईशान विद्वानोंके द्वारा वाक् ( वाणी ) -इन्द्रियरूपसे सभी प्राणधारियोंके शरीरोंमें प्रतिष्ठित कहे गये हैं ॥ १६ ॥
१६ भगवान् तत्पुरुष विद्वानोंके द्वारा पाणि- इन्द्रियरूपसे सभी जीवोंके शरीरोंमें विराजमान कहे जाते हैं ॥ १७ ॥
१७ तत्त्ववेत्ताओंने भगवान् अघोरको सभी प्राणियों के शरीरोंमें पाद - इन्द्रियरूपसे अवस्थित बताया है ॥ १८ ॥
प्रभु वामदेव मुनियोंके द्वारा सभी प्राणिसमुदायके १८ शरीरोंमें पायु ( गुदा ) - इन्द्रियरूपसे स्थित कहे गये हैं ॥ १ ९ ॥ १ ९ वेद तथा शास्त्रोंको जाननेवाले लोग भगवान् सद्योजातको जननेन्द्रियरूपसे सभी प्राणधारियोंके शरीरोंमें प्रतिष्ठित बताते हैं ॥ २० ॥
२० प्रमुख मुनियोंने प्राणियोंके स्वामी प्रभु ईशानको शब्दतन्मात्रारूप कहा है और उन्हें आकाशका जनक २१ | बताया है ॥ २१ ॥
पृष्ठ 634
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६३२ प्राहुस्तत्पुरुषं देवं स्पर्शतन्मात्रकात्मकम् । समीरजनकं प्राहुर्भगवन्तं मुनीश्वराः रूपतन्मात्रकं देवमघोरमपि घोरकम् प्राहुर्वेदविदो मुख्या जनकं जातवेदसः ॥
रसतन्मात्ररूपत्वात् प्रथितं तत्त्ववेदिनः ।
वामदेवमपां प्राहुर्जनकत्वेन संस्थितम् ॥
सद्योजातं महादेवं गन्धतन्मात्ररूपिणम् ।
भूम्यात्मानं प्रशंसन्ति सर्वतत्त्वार्थवेदिनः ॥
आकाशात्मानमीशानमादिदेवं मुनीश्वराः ।
परमेण महत्वेन सम्भूतं प्राहुरद्भुतम् ॥
प्रभुं तत्पुरुषं देवं पवनं पवनात्मकम् ।
समस्तलोकव्यापित्वात्प्रथितं सूरयो विदुः ॥
अथार्चिततया ख्यातमघोरं दहनात्मकम् ।
कथयन्ति महात्मानं वेदवाक्यार्थवेदिनः ॥
तोयात्मकं महादेवं वामदेवं मनोरमम् ।
जगत्सञ्जीवनत्वेन कथितं मुनयो विदुः ॥
विश्वम्भरात्मकं देवं सद्योजातं जगद्गुरुम् ।
चराचरैकभर्तारं परं कविवरा विदुः ॥
पञ्चब्रह्मात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
शिवानन्दं तदित्याहुर्मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥
पञ्चविंशतितत्त्वात्मा प्रपञ्चे यः प्रदृश्यते ।
पञ्चब्रह्मात्मकत्वेन स शिवो नान्यतां गतः ॥
पञ्चविंशतितत्त्वात्मा पञ्चब्रह्मात्मकः शिवः ।
श्रेयोऽर्थिभिरतो नित्यं चिन्तनीयः प्रयत्नतः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ॥ २२ कहा है ॥ । २३ कहा 97 96 95 36 36 मुनीश्वरोंने भगवान् तत्पुरुषको स्पर्शतन्मात्रारूप है और उन्हें वायुको उत्पन्न करनेवाला बताया २२ ॥ 636363636363636363636 प्रमुख वेदवेत्ताओंने भगवान् अघोरको रूपतन्मात्रात्मक है और उन्हें अग्निका जनक बताया है ॥ २३ ॥
तत्त्वदर्शी लोगोंने रसतन्मात्रारूपसे विख्यात प्रभु वामदेवको जलके जनकरूपमें प्रतिष्ठित बताया है ॥ २४ ॥
२४ समस्त रहस्योंको जाननेवाले [ मनीषीगण ] महादेव | सद्योजातको गन्धतन्मात्रारूप बताते हैं और उन्हें भूमिका जनक कहते हैं ॥ २५ ॥
२५ मुनीश्वरोंने अत्यन्त विस्तारके साथ उत्पन्न होनेके कारण आकाशरूप अद्भुत आदिदेव शिवको ' ईशान ' कहा है ॥ २६ ॥
२६ समस्त लोकोंमें व्याप्त रहनेके कारण पवनरूपसे प्रसिद्ध शिवको विद्वानोंने तत्पुरुष कहा है ॥ २७ ॥
२७ वेदमन्त्रोंको जाननेवाले ज्योतिर्मय होनेके कारण अग्निरूपसे प्रसिद्ध महात्मा शिवको अघोर कहते हैं ॥ २८ ॥
२८ जगत्को जीवन प्रदान करनेके गुणसे युक्त कहे गये जलरूप महादेवको मुनियोंने मनोरम वामदेवकी संज्ञा प्रदान की है ॥ २ ९ ॥ २ ९ श्रेष्ठ कवियोंने चराचर जगत्के एकमात्र पालक विश्वम्भर ( पृथ्वी ) -रूप जगद्गुरु शिवको सद्योजात कहा है ॥३० ॥
३० जो [ ईशान आदि मूर्तिरूप ] पंचब्रह्मात्मक सम्पूर्ण चराचर जगत् है, वह भगवान् शिवका क्रीड़ा - विलास ३१ है - ऐसा तत्त्वदर्शी मुनियोंने कहा है ॥ ३१ ॥
इस जगत्प्रपंचमें पचीस तत्त्वोंसे युक्त जो कुछ दिखायी पड़ता है, वह [ ईशान आदि ] पंचब्रह्मरूप शिव ३२ ही हैं, उनसे अन्य कुछ भी नहीं ॥ ३२ ॥
अतः अपने कल्याणकी कामना करनेवाले लोगों को सदा प्रयत्नपूर्वक पचीस तत्त्वोंसे युक्त विग्रहवाले ३३ । पंचब्रह्मात्मक शिवका चिन्तन करना चाहिये ॥ ३३ ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे पञ्चब्रह्मकथनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' पंचब्रह्मकथन ' नामक चौदहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १४ ॥
पृष्ठ 635
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १५ ] शिवमाहात्म्यका वर्णन ६३३ ॐ ॐ ॐ ॐ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ पन्द्रहवाँ ६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ अध्याय शिवमाहात्म्यका वर्णन सनत्कुमार उवाच
भूयोऽपि शिवमाहात्म्यं समाचक्ष्व महामते ।
सर्वज्ञो ह्यसि भूतानामधिनाथ महागुण ॥ १
शैलादिरुवाच
शिवमाहात्म्यमेकाग्रः शृणु वक्ष्यामि ते मुने ।
बहुभिर्बहुधा शब्दैः कीर्तितं मुनिसत्तमैः ॥ २
सदसद्रूपमित्याहुः सदसत्पतिरित्यपि ।
तं शिवं मुनयः केचित्प्रवदन्ति च सूरयः ॥ ३
भूतभावविकारेण द्वितीयेन स उच्यते ।
व्यक्तं तेन विहीनत्वादव्यक्तमसदित्यपि ॥ ४
उभे ते शिवरूपे हि शिवादन्यं न विद्यते ।
तयोः पतित्वाच्च शिवः सदसत्पतिरुच्यते ॥ ५
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं तथा ।
शिवं महेश्वरं केचिन्मुनयस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ ६
उक्तमक्षरमव्यक्तं व्यक्तं क्षरमुदाहृतम् ।
रूपे ते शङ्करस्यैव तस्मान्न पर उच्यते ॥ ७
तयोः परः शिवः शान्तः क्षराक्षरपरो बुधैः ।
उच्यते परमार्थेन महादेव महेश्वरः ॥ ८
समस्तव्यक्तरूपं तु ततः स्मृत्वा स मुच्यते ।
समष्टिव्यष्टिरूपं तु समष्टिव्यष्टिकारणम् ॥ ९
वदन्ति केचिदाचार्याः शिवं परमकारणम् ।
समष्टिं विदुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं मुनीश्वराः ॥ १०
रूपे ते गदिते शम्भोर्नास्त्यन्यद्वस्तुसम्भवम् ।
तयोः कारणभावेन शिवो हि परमेश्वरः ॥ ११
सनत्कुमार बोले - हे महामते! आप और भी शिवमाहात्म्यका वर्णन करें, हे प्राणियोंके अधिनाथ! हे महान् गुणोंवाले! आप सर्वज्ञ हैं ॥१ ॥
शैलादि बोले - हे मुने! अनेक श्रेष्ठ मुनियोंने अनेक प्रकारसे अपने शब्दोंमें शिवमाहात्म्यका वर्णन किया है; उसे मैं आपको बताऊँगा, आप एकाग्रचित्त होकर सुनिये ॥२ ॥
कुछ [ गौतम आदि ] मुनियोंने उन शिवको सत्-असत् रूपवाला कहा है और कुछ विद्वान् उन्हें सत्-असत्का पति भी कहते हैं ॥३ ॥
भूतोंके भाव आदि विकारोंसे मुक्त रहनेपर वे शिव व्यक्त तथा सत् कहे जाते हैं और उस [ भाव आदि विकार ] - से विहीन रहनेपर अव्यक्त तथा असत् कहे जाते हैं । सत् तथा असत् - वे दोनों ही शिवके रूप हैं; शिवके अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है । उन दोनोंका पति होनेके कारण शिव सदसत्पति ( सत् तथा असत्के पति ) कहे जाते हैं ॥ ४-५ ॥ कुछ तत्त्वचिन्तक मुनियोंने महेश्वर शिवको क्षर-अक्षररूप तथा क्षर - अक्षरसे परे भी कहा है । अव्यक्तको अक्षर कहा गया है और व्यक्तको क्षर कहा गया है । वे दोनों रूप शिवके ही हैं, क्षराक्षररूप होनेके कारण वे शिव अपरस्वरूप कहे जाते हैं । ६ - ७ ॥ तत्त्वज्ञानी विद्वान् उन दोनों ( व्यक्त तथा अव्यक्त ) -से परे होनेके कारण उन शान्त महेश्वर महादेव शिवको क्षराक्षरपर ( क्षर तथा अक्षरसे परे ) कहते हैं । वह जीव समस्तप्राणिस्वरूप शिवका स्मरण करके मुक्त हो जाता है । कुछ आचार्य परमकारण शिवको समष्टि व्यष्टिरूप और समष्टि - व्यष्टिका कारण भी कहते हैं । मुनीश्वरोंने अव्यक्तको समष्टि तथा व्यक्तको व्यष्टि कहा है । वे दोनों रूप शिव ही कहे गये हैं; इसके अतिरिक्त अन्य वस्तु सम्भव नहीं है । योगशास्त्रको जाननेवाले लोग | [ समष्टि - व्यष्टि ] इन दोनोंका ही कारण होनेसे परमेश्वर
पृष्ठ 636
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६३४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ५ ********* 9999999999 उच्यते योगशास्त्रज्ञैः समष्टिव्यष्टिकारणम् । शिवको समष्टिव्यष्टिकारण कहते हैं॥८–१११ / २ ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपी च शिवः कैश्चिदुदाहृतः परमात्मा परं ज्योतिर्भगवान् परमेश्वरः चतुर्विंशतितत्त्वानि क्षेत्रशब्देन सूरयः प्राहुः क्षेत्रज्ञशब्देन भोक्तारं पुरुषं तथा क्षेत्रक्षेत्रविदावेते रूपे तस्य स्वयम्भुवः न किञ्चिच्च शिवादन्यदिति प्राहुर्मनीषिणः अपरब्रह्मरूपं तं परं ब्रह्मात्मकं शिवम् केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं प्रभुम् भूतेन्द्रियान्तःकरणप्रधानविषयात्मकम् अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम् । ब्रह्मणी ते महेशस्य शिवस्यास्य स्वयम्भुवः शङ्करस्य परस्यैव शिवादन्यन्न विद्यते । विद्याविद्यास्वरूपी च शङ्करः कैश्चिदुच्यते
धाता विधाता लोकानामादिदेवो महेश्वरः ।
विद्येति च तमेवाहुरविद्येति मुनीश्वराः ॥
प्रपञ्चजातमखिलं ते स्वरूपे स्वयम्भुवः ।
भ्रान्तिर्विद्या परं चेति शिवरूपमनुत्तमम् ॥
वार्मुनयो योगात्केचिदागमवेदिनः ।
अर्थेषु बहुरूपेषु विज्ञानं भ्रान्तिरुच्यते ॥
आत्माकारेण संवित्तिर्बुधैर्विद्येति कीर्त्यते ।
विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते ॥
तृतीयरूपमीशस्य नान्यत्किञ्चन सर्वतः ।
व्यक्ताव्यक्तज्ञरूपीति शिवः कैश्चिन्निगद्यते ॥
विधाता सर्वलोकानां धाता च परमेश्वरः ।
त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तशब्देन सूरयः ॥
वदन्त्यव्यक्तशब्देन प्रकृतिं च परां तथा ।
कथयन्ति ज्ञशब्देन पुरुषं गुणभोगिनम् ॥
तत्त्रयं शाङ्करं रूपं नान्यत्किञ्चिदशाङ्करम् ॥
कुछ लोगोंने परमात्मा परमज्योतिस्वरूप परमेश्वर ॥ १२ भगवान् शिवको क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपवाला बताया है । विद्वानोंने । चौबीस तत्त्वोंको क्षेत्र शब्दसे तथा उनका भोग करनेवाले ॥ १३ पुरुषको क्षेत्रज्ञ शब्दसे बोधित किया है । क्षेत्र तथा । क्षेत्रज्ञ - ये दोनों ही रूप उन्हीं स्वयं आविर्भूत शिवके ॥ १४ हैं; शिवके अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है - ऐसा । । मनीषियोंने कहा है ॥ १२–१४९ २ ॥ ॥ १५ कुछ लोगोंने आदि तथा अन्तसे रहित महादेव । भगवान् शिवको अपरब्रह्म ( शब्दब्रह्म ) - स्वरूप तथा
परब्रह्मरूप भी कहा है । अपरब्रह्मको प्राणियोंके इन्द्रिय-॥ १६
अन्तःकरणके शब्द आदि प्रधान विषयोंके रूपवाला और परब्रह्मको चिदानन्दरूप निर्दिष्ट किया गया है । वे ॥ १७ दोनों ही ब्रह्म इन्हीं महेश्वर परमात्मा शंकरके रूप हैं; शिवके अतिरिक्त अन्य कोई नहीं है । १५ - १७ १/२ । 11 ॥ १८ कुछ लोग लोकोंका विधान तथा पालन करनेवाले आदिदेव महेश्वर शिवको विद्या तथा अविद्या १ ९ स्वरूपवाला भी कहते हैं । मुनीश्वर लोग उन्हें विद्या कहते हैं और सम्पूर्ण जगत्प्रपंचको अविद्या कहते हैं, २० स्वयम्भू शिवके ही वे दोनों रूप हैं॥१८-१९ १ / २ ॥ भ्रान्ति, विद्या तथा पर- ये भी शिवके श्रेष्ठ रूप हैं, । कुछ वेदवेत्ता मुनियोंने योगके द्वारा इसे प्राप्त किया है । २१ बहुत प्रकारके अर्थोंमें विज्ञानको भ्रान्ति कहा जाता है । विद्वान् लोग सबको आत्मरूपसे जान लेनेको विद्या कहते २२ हैं । विकल्परहित तत्त्वको ' परम ' कहा जाता है । ईश्वर शिवका
तीसरा अन्य कोई भी रूप नहीं है । २० - २२ १/२ ॥
२३ कुछ लोग सभी लोकोंके रचयिता तथा पोषक परमेश्वर शिवको ‘ व्यक्त - अव्यक्त - ज्ञ ' रूपवाला भी कहते हैं । विद्वान् लोग तेईस तत्त्वोंको ' व्यक्त ' शब्दसे, २४ परा प्रकृतिको ' अव्यक्त ' शब्दसे तथा गुणोंका भोग करनेवाले पुरुषको ' ज्ञ ' शब्दसे अभिहित करते हैं । इन २५ तीनोंका समूह शंकरका ही है । शंकरसे भिन्न अन्य कुछ २६ | भी नहीं है | २३ - २६ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे शङ्करस्य त्रिगुणरूपवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शंकरके त्रिगुणरूपका वर्णन ' नामक पन्द्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १५ ॥
पृष्ठ 637
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १६ ] विविध नाम - रूपोंमें शिवकी आराधनाकी महिमा ६३५ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ५ सोलहवाँ अध्याय विविध नाम - रूपोंमें सनत्कुमार उवाच
पुनरेव महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
बहुभिर्बहुधा शब्दैः शब्दितानि मुनीश्वरैः ॥
शैलादिरुवाच
पुनः पुनः प्रवक्ष्यामि शिवरूपाणि ते मुने ।
बहुभिर्बहुधा शब्दैः शब्दितानि मुनीश्वरैः ॥
क्षेत्रज्ञः प्रकृतिर्व्यक्तं कालात्मेति मुनीश्वरैः ।
उच्यते कैश्चिदाचार्यैरागमार्णवपारगैः ॥
क्षेत्रज्ञं पुरुषं प्राहुः प्रधानं प्रकृतिं बुधाः ।
विकारजातं निःशेषं प्रकृतेर्व्यक्तमित्यपि ॥
प्रधानव्यक्तयोः कालः परिणामैककारणम् ।
तच्चतुष्टयमीशस्य रूपाणां हि चतुष्टयम् ॥
हिरण्यगर्भं पुरुषं प्रधानं व्यक्तरूपिणम् ।
कथयन्ति शिवं केचिदाचार्याः परमेश्वरम् ॥
हिरण्यगर्भः कर्तास्य भोक्ता विश्वस्य पूरुषः ।
विकारजातं व्यक्ताख्यं प्रधानं कारणं परम् ॥
तेषां चतुष्टयं बुद्धेः शिवरूपचतुष्टयम् ।
प्रोच्यते शङ्करादन्यदस्ति वस्तु न किञ्चन ॥
पिण्डजातिस्वरूपी तु कथ्यते कैश्चिदीश्वरः ।
चराचरशरीराणि पिण्डाख्यान्यखिलान्यपि ॥
सामान्यानि समस्तानि महासामान्यमेव च ।
कथ्यन्ते जातिशब्देन तानि रूपाणि धीमतः ॥
विराट् हिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते ।
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्लोकात्मको विराट् ॥
सूत्राव्याकृतरूपं तं शिवं शंसन्ति केचन ।
अव्याकृतं प्रधानं हि तद्रूपं परमेष्ठिनः ॥
लोका येनैव तिष्ठन्ति सूत्रे मणिगणा इव ।
तत्सूत्रमिति विज्ञेयं रूपमद्भुतविक्रमम् ॥
शिवकी आराधनाकी महिमा सनत्कुमार बोले - हे महाबुद्धे! मुनीश्वरोंके द्वारा बहुत - से नामोंमें अनेक प्रकारसे कहे गये शिवके १ रूपोंको मैं यथार्थ रूपमें पुनः सुनना चाहता हूँ ॥१ ॥
शैलादि बोले - हे मुने! मैं मुनीश्वरोंके द्वारा बहुत - से नामोंसे अनेक प्रकारसे कहे गये शिवके २ रूपोंका वर्णन आपसे पुनः - पुनः करूँगा ॥२ ॥
वेदरूपी समुद्रके पारगामी कुछ आचार्य तथा मुनीश्वर उन शिवको क्षेत्रज्ञ, प्रकृति, व्यक्त तथा ३ कालात्मा - ऐसा कहते हैं ॥ ३ ॥
विद्वज्जनोंने पुरुषको क्षेत्रज्ञ, प्रधानको प्रकृति और ४ प्रकृतिके सम्पूर्ण विकारसमूहको व्यक्त कहा है; प्रधान तथा व्यक्तके विस्तारमें एकमात्र कारण काल ही है । ये ५ चारों ही ईश्वरके रूपचतुष्टय हैं॥४-५ ॥ कुछ आचार्य परमेश्वर शिवको हिरण्यगर्भ, पुरुष, प्रधान तथा व्यक्तरूपवाला भी कहते हैं । इस जगत्का ६ कर्ता हिरण्यगर्भ ( ब्रह्मा ) है, भोक्ता पुरुष ( विष्णु ) है, समस्त प्रपंच ‘ व्यक्त ' नामवाला है और मुख्य कारण ७ प्रधान है । उन हिरण्यगर्भ आदिका तथा बुद्धि आदिका चतुष्टय भगवान् शिवका रूपचतुष्टय कहा जाता है, ८ शंकरसे भिन्न अन्य कोई भी वस्तु नहीं है॥६–८ ॥ कुछ लोग ईश्वर शिवको पिण्ड तथा जातिरूपवाला ९ कहते हैं । चर तथा अचर समस्त शरीर ही पिण्डपदवाच्य है । उन बुद्धिसम्पन्न शिवके वे जाति, व्यक्ति और १० । द्रव्योंके समस्त रूप ही जातिशब्दवाच्य हैं॥९ -१० ॥ कुछ लोग शिवको विराट् तथा हिरण्यगर्भरूप कहते हैं । हिरण्यगर्भ समस्त लोकोंका कारण है और विराट् ११ लोकस्वरूप है । कुछ लोग उन शिवको सूत्राव्याकृतरूप कहते हैं । परमेष्ठी शिवका वह रूप अव्याकृत तथा प्रधान १२ है । समस्त लोक उनमें उसी भाँति ओतप्रोत हैं, जैसे सूत्रमें मणियाँ, अतः उनके अद्भुत पराक्रमी स्वरूपको सूत्ररूप १३ | समझना चाहिये ॥११- १३ ॥
पृष्ठ 638
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६३६ अन्तर्यामी परः कैश्चित्कैश्चिदीशः प्रकीर्त्यते स्वयंज्योतिः स्वयंवेद्यः शिवः शम्भुर्महेश्वरः सर्वेषामेव भूतानामन्तर्यामी शिवः स्मृतः । सर्वेषामेव भूतानां परत्वात्पर उच्यते परमात्मा शिवः शम्भुः शङ्करः परमेश्वरः । प्राज्ञतैजसविश्वाख्यं तस्य रूपत्रयं विदुः
सुषुप्ति स्वप्नजाग्रन्तमवस्थात्रयमेव तत् ।
विराट् हिरण्यगर्भाख्यमव्याकृतपदाह्वयम् ॥
तुरीयस्य शिवस्यास्य अवस्थात्रयगामिनः । हिरण्यगर्भः पुरुषः काल इत्येव कीर्तिताः
तिस्त्रोऽवस्था जगत्सृष्टिस्थितिसंहारहेतवः ।
भवविष्णुविरिञ्चाख्यमवस्थात्रयमीशितुः ॥
आराध्य भक्त्या मुक्तिं च प्राप्नुवन्ति शरीरिणः । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं चेति सूरिभिः
शम्भोश्चत्वारि रूपाणि कीर्त्यन्ते परमेष्ठिनः ।
प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिस्तथा ॥
चत्वार्येतानि रूपाणि शिवस्यैव न संशयः । श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग 799999999999999 । कोई - कोई लोग स्वयंज्योतिरूप तथा स्वयंवेद्य ईश ॥ १४ । परमेश्वर शंकर शम्भुको अन्तर्यामी तथा पर कहते हैं । वे शिव सम्पूर्ण प्राणियोंमें विराजमान हैं, अतः अन्तर्यामी कहे जाते हैं और सभी प्राणियोंसे श्रेष्ठ होनेके कारण ॥ १५ वे परमात्मा परमेश्वर शम्भु शंकर शिव ' पर ' कहे जाते हैं ॥ १४-१५१ / २ ॥ ॥ १६ प्राज्ञ, तैजस और विश्व नामक उनके तीन रूप कहे गये हैं । इन्हें ही सुषुप्ति, स्वप्न तथा जाग्रत् - तीन १७ अवस्थाएँ भी कहते हैं और ये ही विराट् हिरण्यगर्भ और अव्याकृत पदके भी वाचक हैं । तीनों अवस्थाओंमें ॥ १८ विद्यमान रहनेवाले उन तुरीयस्वरूप शिवके हिरण्यगर्भ, पुरुष और काल - ये तीनों ही जगत् की सृष्टि, स्थिति और संहारकी कारणरूपा तीन अवस्थाएँ कही गयी हैं । १ ९ भव, विष्णु, विरिंचि ( ब्रह्मा ) नामक तीनों अवस्थाएँ महेश्वरकी ही हैं; भक्तिपूर्वक इनकी आराधना करके ॥ २० प्राणी मुक्ति प्राप्त करते हैं ॥१६–१९ १ / २ ॥ कर्ता, क्रिया, कार्य तथा करण - ये विद्वानोंके द्वारा २१ परमेष्ठी शिवके चार रूप कहे गये हैं । प्रमाता, प्रमाण, प्रमेय तथा प्रमिति – ये चारों भी शिवके ही रूप हैं; ईश्वराव्याकृतप्राणविराद्भूतेन्द्रियात्मकम् ॥२२ इसमें संशय नहीं है । ईश्वर, अव्याकृत, प्राण, विराट्,
शिवस्यैव विकारोऽयं समुद्रस्येव वीचयः ।
ईश्वरं जगतामाहुर्निमित्तं कारणं तथा ॥
अव्याकृतं प्रधानं हि तदुक्तं वेदवादिभिः ।
हिरण्यगर्भः प्राणाख्यो विराट् लोकात्मकः स्मृतः ॥
महाभूतानि भूतानि कार्याणि इन्द्रियाणि च ।
शिवस्यैतानि रूपाणि शंसन्ति मुनिसत्तमाः ॥
परमात्मा शिवादन्यो नास्तीति कवयो विदुः ।
शिवजातानि तत्त्वानि पञ्चविंशन्मनीषिभिः ॥
उक्तानि न तदन्यानि सलिलादूर्मिवृन्दवत् ।
पञ्चविंशत्पदार्थेभ्यः शिवतत्त्वं परं विदुः ॥
तानि तस्मादनन्यानि सुवर्णकटकादिवत् ।
सदाशिवेश्वराद्यानि तत्त्वानि शिवतत्त्वतः ॥
भूत, इन्द्रिय और आत्मा – ये सब समुद्रकी तरंगों की भाँति शिवके ही विकार हैं॥२०–२२१ / २ ॥ २३ ईश्वरको जगत्का निमित्त कारण कहा गया है । वेदवेत्ताओंने अव्याकृतको प्रधान कहा है । हिरण्यगर्भको २४ ही प्राण नामवाला तथा विराट्को लोकरूप कहा गया है । महाभूत, भूत, कार्य तथा इन्द्रियाँ - श्रेष्ठ मुनिगण २५ इन्हें शिवके रूप कहते हैं ॥ २३–२५ ॥ परमात्मा शिवसे भिन्न अन्य कुछ भी नहीं है— ऐसा कवियोंने कहा है । मनीषियोंने [ समस्त ] पचीस २६ तत्त्वोंको शिवसे ही उत्पन्न बताया है, वे जलसे तरंगकी भाँति उन [ शिव ] - से अभिन्न हैं । किंतु शिवतत्त्वको २७ पचीस तत्त्वोंसे भी पर कहा गया है । वे [ सब तत्त्व ] सुवर्णसे कुण्डल आदिकी तरह उनसे अभिन्न हैं । २८ | सदाशिव आदि सगुण तत्त्व भी उन्हीं शिवतत्त्वसे
पृष्ठ 639
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १७ ] भगवान् शिवद्वारा देवताओंसे अपने यथार्थ स्वरूपका कथन
जातानि न तदन्यानि मृद्द्द्रव्यं कुम्भभेदवत् ।
माया विद्या क्रिया शक्तिर्ज्ञानशक्तिः क्रियामयी ॥ २ ९
जाताः शिवान्न सन्देहः किरणा इव सूर्यतः ।
सर्वात्मकं शिवं देवं सर्वाश्रयविधायिनम् ॥ ३० ।
भजस्व सर्वभावेन श्रेयश्चेत्प्राप्तुमिच्छसि ॥ ३१ ।
६३७ प्रादुर्भूत हैं, वे सब भी मिट्टी तथा घड़ेकी ही भाँति उनसे भिन्न नहीं हैं । माया, विद्या, क्रिया, शक्ति तथा क्रियामयी ज्ञानशक्ति - ये पंचरूप गौरी भी शिवसे ही उसी प्रकार उत्पन्न हुई हैं- जैसे सूर्यसे किरणें । अतः [ हे सनत्कुमार! ] यदि आप कल्याण प्राप्त करना चाहते हैं तो सबको आश्रय प्रदान करनेवाले सर्वात्मा भगवान् शिवकी सब प्रकारसे आराधना कीजिये ॥ २६-३१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे शिवतत्त्वमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शिवतत्त्वमाहात्म्यवर्णन ' नामक सोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १६ ॥
सत्रहवाँ भगवान् शिवद्वारा देवताओंसे सनत्कुमार उवाच
भूयो देवगणश्रेष्ठ शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ।
शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिस्त्वद्वाक्यामृतपानतः ॥ १
कथं शरीरी भगवान् कस्माद्रुद्रः प्रतापवान् ।
सर्वात्मा च कथं शम्भुः कथं पाशुपतं व्रतम् ॥ २
कथं वा देवमुख्यैश्च श्रुतो दृष्टश्च शङ्करः । शैलादिरुवाच अव्यक्तादभवत्स्थाणुः शिवः परमकारणम् ॥ ३
स सर्वकारणोपेत ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः ।
देवानां प्रथमं देवं जायमानं मुखाम्बुजात् ॥ ४
ददर्श चाग्रे ब्रह्माणं चाज्ञया तमवैक्षत ।
दृष्टो रुद्रेण देवेशः ससर्ज सकलं च सः ॥ ५
वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च स्थापयामास वै विराट् ।
सोमं ससर्ज यज्ञार्थं सोमादिदमजायत ॥ ६
चरुश्च वह्निर्यज्ञश्च वज्रपाणिः शचीपतिः ।
विष्णुर्नारायणः श्रीमान् सर्वं सोममयं जगत् ॥७
रुद्राध्यायेन ते देवा रुद्रं तुष्टुवुरीश्वरम् ।
प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानां मध्यतः प्रभुः ॥ ८
अध्याय अपने यथार्थ स्वरूपका कथन सनत्कुमार बोले - हे देवगणोंमें श्रेष्ठ! आपके वचनामृतका बार - बार पान करके भी उसे सुनते हुए मुझे तृप्ति नहीं हो रही है । भगवान् रुद्र शरीरवान् कैसे हुए, वे प्रतापी कैसे हुए, शिवजी सर्वात्मा कैसे हैं, पाशुपतव्रत कैसा है और प्रमुख देवताओंने शंकरजीके विषयमें श्रवण तथा उनका दर्शन कैसे किया? ॥१-२१ / २ ॥ शैलादि बोले- अव्यक्त परमात्मासे संसारमण्डपके स्तम्भ तथा जगत्के परम कारण शिव उत्पन्न हुए । सर्वकारणमय, सर्वोपरि तथा ऋषिरूप उन प्रभुने अपने मुखकमलसे प्रकट हुए देवताओंके आदिदेव ब्रह्माको अपने सम्मुख देखा और सृष्टि करनेकी आज्ञासे उनकी ओर दृष्टिपात किया॥३-४१ / २ ॥ रुद्रके द्वारा देखे गये उन ब्रह्माने सम्पूर्ण जगत्का सृजन किया और तदुपरान्त वर्णाश्रमव्यवस्था स्थापित की । इसके बाद उन विराट्ने यज्ञहेतु सोमकी सृष्टि की । पुनः उस सोमसे ये सब - चरु, अग्नि, यज्ञ, वज्रपाणि इन्द्र, श्रीयुक्त नारायण विष्णु आदि उत्पन्न हुए; इस प्रकार सम्पूर्ण जगत् सोममय हो गया ॥ ५ - ७ ॥ तब वे समस्त देवगण रुद्राध्यायसे भगवान् रुद्रकी स्तुति करने लगे । वे प्रभु महेश्वर इन देवताओंका ज्ञान । अपहृत करके प्रसन्नमुख होकर इनके मध्य स्थित हो गये ।
पृष्ठ 640
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६३८ अपहृत्य च विज्ञानमेषामेव महेश्वरः देवा ह्यपृच्छंस्तं देवं को भवानिति शङ्करम् अब्रवीद्भगवान् रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः आसं प्रथम एवाहं वर्तामि च सुरोत्तमाः भविष्यामि च लोकेऽस्मिन् मत्तो नान्यः कुतश्चन व्यतिरिक्तं न मत्तोऽस्ति नान्यत्किञ्चित्सुरोत्तमाः नित्योऽनित्योऽहमनघो ब्रह्माहं ब्रह्मणस्पतिः श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग 666666666 । तत्पश्चात् देवताओंने भगवान् शंकरसे पूछा- आप कौन ॥ ९ हैं? तब भगवान् रुद्रने कहा- हे श्रेष्ठ देवगण! मैं एक पुरातन पुरुष हूँ । सर्वप्रथम मैं ही था, अब भी हूँ और । भविष्यमें भी रहूँगा, इस लोकमें मुझसे बढ़कर अन्य कोई ॥ १० नहीं है । हे श्रेष्ठ देवताओ! अन्य कुछ भी मुझसे भिन्न नहीं है ॥ ८-११ ॥ । मैं नित्य हूँ तथा अनित्य भी हूँ । मैं पापशून्य, ब्रह्मा ॥ ११ तथा ब्रह्मणस्पति ( वेदोंका पालक ) हूँ । मैं [ पूर्व आदि ] दिशाएँ तथा [ आग्नेय आदि ] विदिशाएँ भी हूँ । मैं । प्रकृति हूँ और पुरुष भी हूँ । मैं त्रिष्टुप् जगती और दिशश्च विदिशश्चाहं प्रकृतिश्च पुमानहम् ॥ १२ अनुष्टुप् छन्द हूँ, मैं छन्दराशिसे परिपूर्ण हूँ । मैं त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप् च च्छन्दोऽहं तन्मयः शिवः सत्योऽहं सर्वगः शान्तस्त्रेताग्निर्गौरवं गुरुः गौरहं गह्वरश्चाहं नित्यं गहनगोचरः । ज्येष्ठोऽहं सर्वतत्त्वानां वरिष्ठोऽहमपां पतिः
आपोऽहं भगवानीशस्तेजोऽहं वेदिरप्यहम् ।
ऋग्वेदोऽहं यजुर्वेदः सामवेदोऽहमात्मभूः ॥
अथर्वणोऽहं मन्त्रोऽहं तथा चाङ्गिरसां वरः ।
इतिहासपुराणानि कल्पोऽहं कल्पनाप्यहम् ॥
अक्षरं च क्षरं चाहं क्षान्तिः शान्तिरहं क्षमा ।
गुह्योऽहं सर्ववेदेषु वरेण्योऽहमजोऽप्यहम् ॥
पुष्करं च पवित्रं च मध्यं चाहं ततः परम् ।
बहिश्चाहं तथा चान्तः पुरस्तादहमव्ययः ॥
ज्योतिश्चाहं तमश्चाहं ब्रह्माविष्णुर्महेश्वरः ।
बुद्धिश्चाहमहङ्कारस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ॥
एवं सर्वं च मामेव यो वेद सुरसत्तमाः ।
स एव सर्ववित्सर्वं सर्वात्मा परमेश्वरः ॥
कल्याणस्वरूप, सत्यरूप, सर्वगामी, शान्त, त्रेताग्नि । ( गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय ) - रूप गौरव और ॥ १३ हितोपदेशक हूँ । मैं पृथ्वीरूप हूँ । मैं गह्वर ( गुहारूप ) तथा आनन्दवन आदिमें सदा प्रत्यक्ष रहनेवाला हूँ । मैं समस्त तत्त्वोंमें ज्येष्ठ तथा वरिष्ठ हूँ, मैं समुद्ररूप ॥ १४ | हूँ॥१२–१४ ॥ भगवान् शिव कहते हैं — मैं जल हूँ, मैं तेज हूँ और मैं परिष्कृत यज्ञभूमिरूप भी हूँ । मैं ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा १५ सामवेद हूँ । मैं आकाशरूप हूँ । मैं अंगिरसोंमें श्रेष्ठ अथर्वणमन्त्र ( चतुर्थ वेदरूप ) हूँ । मैं [ महाभारत आदि ] इतिहास, पुराण तथा कल्प ( कर्मप्रयोगरचना ) हूँ । १६ कल्पना भी हूँ । मैं अक्षर ( कूटस्थरूप ) तथा क्षर ( नाशवान् ) हूँ । मैं क्षान्ति ( धैर्य ), शान्ति तथा क्षमा हूँ । मैं १७ सभी वेदोंमें गुह्य ( संवृतरूप ) हूँ । मैं सबसे श्रेष्ठ हूँ । मैं अजन्मा भी हूँ ॥ १५-१७ ॥ मैं पवित्र हृदयकमलरूप हूँ, मैं उसका मध्यभाग १८ हूँ तथा उससे पर भी हूँ । मैं बाहर हूँ, भीतर हूँ तथा समक्ष भी हूँ । मैं शाश्वत हूँ । मैं ज्योति हूँ तथा अन्धकार भी हूँ । मैं ब्रह्मा, विष्णु तथा महेश्वर हूँ । १ ९ बुद्धि, अहंकार, तन्मात्राएँ तथा इन्द्रियाँ मैं ही हूँ । हे श्रेष्ठ देवगण! इस प्रकार जो मुझ विश्वरूपको जानता है, वही सर्वज्ञ है, सर्वात्मा है और वह परमेश्वररूप २० | हो जाता है ॥ १८–२० ॥