श्रीगणेशाय नमः।

लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 631–640

लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 631–640

पृष्ठ 631

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 631 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १३ ] भगवान् सदाशिवके शर्व,

शरीरिणां शरीरेषु कठिनं कोङ्कणादिवत् ।

पार्थिवं तद्वपुर्ज्ञेयं शर्वतत्त्वं बुभुत्सुभिः ॥

देहे देहे तु देवेशो देहभाजां यदव्ययम् ।

वस्तुद्रव्यात्मकं तस्य भवस्य परमात्मनः ॥

ज्ञेयं च तत्त्वविद्भिर्वै सर्ववेदार्थपारगैः ।

आग्नेयः परिणामो यो विग्रहेषु शरीरिणाम् ॥

मूर्तिः पशुपतिर्ज्ञेया सा तत्त्वं वेत्तुमिच्छुभिः ।

वायव्यः परिणामो यः शरीरेषु शरीरिणाम् ॥

बुधैरीशेति सा तस्य तनुर्ज्ञेया न संशयः ।

सुषिरं यच्छरीरस्थमशेषाणां शरीरिणाम् ॥

भीमस्य सा तनुर्ज्ञेया तत्त्वविज्ञानकाङ्क्षिभिः ।

चक्षुरादिगतं तेजो यच्छरीरस्थमङ्गिनाम् ॥

रुद्रस्यापि तनुर्ज्ञेया परमार्थं बुभुत्सुभिः ।

सर्वभूतशरीरेषु मनश्चन्द्रात्मकं हि यत् ॥

महादेवस्य सा मूर्तिर्बोद्धव्या तत्त्वचिन्तकैः ।

आत्मा यो यजमानाख्यः सर्वभूतशरीरगः ॥

मूर्तिरुग्रस्य सा ज्ञेया परमात्मबुभुत्सुभिः ।

जातानां सर्वभूतानां चतुर्दशसु योनिषु ॥

अष्टमूर्तेरनन्यत्वं वदन्ति परमर्षयः ।

सप्तमूर्तिमयान्याहुरीशस्याङ्गानि देहिनाम् ॥

आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः सर्वभूतशरीरगा ।

अष्टमूर्तिममुं देवं सर्वलोकात्मकं विभुम् ॥

भजस्व सर्वभावेन श्रेयः प्राप्तुं यदीच्छसि ।

प्राणिनो यस्य कस्यापि क्रियते यद्यनुग्रहः ॥

अष्टमूर्तेर्महेशस्य कृतमाराधनं भवेत् ।

निग्रहश्चेत् कृतो लोके देहिनो यस्य कस्यचित् ॥

भव आदि आठ स्वरूपों का वर्णन ६२ ९ फ्र जीवोंके शरीरोंमें कोंकण आदि स्थलोंकी भाँति १ ९ जो कठोर पार्थिव भाग है, उसे जिज्ञासुओंको शर्व-तत्त्व समझना चाहिये । प्राणियोंके शरीरमें जो शाश्वत द्रवरूप वस्तु है, वह उन परमात्मा भवका अंश है-२० | ऐसा सभी वेदार्थोंके पारगामी विद्वानों तथा तत्त्वज्ञोंको जानना चाहिये ॥१ ९ -२०१२ ॥ प्राणियोंके शरीरोंमें जो तेजोरूप अग्निभाग है, उसे २१ तत्त्वज्ञानकी इच्छावालोंको पशुपतिमूर्ति जाननी चाहिये । जीवोंके शरीरोंमें जो प्राण आदि वायुरूप है, उसे २२ विद्वानोंको उन परमेश्वरकी ईशानमूर्ति समझनी चाहिये; इसमें संशय नहीं है॥२१-२२१ / २ ॥ सभी जीवोंके शरीरोंमें जो छिद्ररूप [ आकाश ] २३ भाग है, उसे तत्त्वविज्ञानकी आकांक्षा रखनेवालोंको भीमकी मूर्ति समझनी चाहिये । सभी प्राणियोंके शरीरोंमें चक्षु आदिमें जो सूर्यरूप तेज है, उसे परमार्थके २४ जिज्ञासुओंको रुद्रमूर्ति जाननी चाहिये॥२३-२४१ / २ ॥ सभी प्राणियोंके शरीरोंमें चन्द्ररूप जो मन है, उसे तत्त्वचिन्तकोंको महादेवकी मूर्ति जाननी चाहिये । सभी २५ जीवोंके शरीरोंमें यजमान नामक जो आत्मा है, उसे परमात्मज्ञानकी कामनावाले लोगोंको उग्र नामक मूर्ति २६ जाननी चाहिये ॥ २५-२६१ / २ ॥ महर्षिगण चौदहों योनियोंमें उत्पन्न होनेवाले समस्त जीवोंमें अष्टमूर्तिकी अभिन्नता बताते हैं और उन्होंने २७ प्राणियोंके शरीरोंको शिवकी सात मूर्तियोंसे समन्वित कहा है । सभी जीवोंके शरीरमें स्थित आत्मा उस शिवकी आठवीं मूर्ति है ॥ २७-२८१ / २ ॥ २८ [ हे सनत्कुमार! ] यदि आप कल्याण प्राप्त करना चाहते हैं तो इन सर्वलोकस्वरूप तथा सर्वव्यापी अष्टमूर्ति भगवान् शिवकी सब प्रकारसे आराधना २ ९ कीजिये । जिस किसी भी प्राणीके प्रति जो अनुग्रह किया जाता है, वह अष्टमूर्ति महेश्वरकी ही आराधना ३० की गयी होती है । यदि लोकमें जिस किसी भी जीवको क्लेश दिया जाता है, तो वह मानो अष्टमूर्ति महेशको ही दिया गया । लोकमें यदि जिस किसी भी प्राणीका ३१ | अनादर किया गया, तो वह मानो सर्वव्यापी अष्टमूर्ति

पृष्ठ 632

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 632 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६३० अष्टमूर्तेर्महेशस्य स एव विहितो भवेत् । यद्यवज्ञा कृता लोके यस्य कस्यचिदङ्गिनः

अष्टमूर्तेर्महेशस्य विहिता सा भवेद्विभोः ।

अभयं यत् प्रदत्तं स्यादङ्गिनो यस्य कस्यचित् ॥

आराधनं कृतं तस्मादष्टमूर्तेर्न संशयः ।

सर्वोपकारकरणं प्रदानमभयस्य च ॥

आराधनं तु देवस्य अष्टमूर्तेर्न संशयः ।

सर्वोपकारकरणं सर्वानुग्रह एव च ॥

तदर्चनं परं प्राहुरष्टमूर्तेर्मुनीश्वराः ।

अनुग्रहणमन्येषां विधातव्यं त्वयाङ्गिनाम् ॥

सर्वाभयप्रदानं च शिवाराधनमिच्छता । श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग महेशका ही अनादर किया गया है । जिस किसी भी ॥ ३२ प्राणीको जो अभय प्रदान किया जाता है, अष्टमूर्ति शिवकी आराधना कर ली गयी; ३३ नहीं है ॥ २ ९ –३३१ / २ ॥ सभीका उपकार करना तथा सबको करना अष्टमूर्ति शिवकी ही आराधना है; ३४ नहीं है । सबका उपकार करना तथा करना – इसे मुनीश्वरोंने अष्टमूर्तिकी ही उससे मानो इसमें सन्देह अभय प्रदान इसमें संशय सबपर कृपा परम पूजा ३५ बतायी है | अतः [ हे सनत्कुमार! ] शिवकी प्रसन्नताकी कामना करनेवाले आपको अन्य सभी प्राणियोंपर ३६ अनुग्रह तथा उन्हें सर्वविध अभय प्रदान करना ३७ | चाहिये ॥ ३४–३७ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे शिवाष्टमूर्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शिवाष्टमूर्तिवर्णन ' नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १३ ॥

चौदहवाँ अध्याय भगवान् महेश्वरके पंचब्रह्मात्मक ईशान, तत्पुरुष आदि स्वरूपोंका वर्णन सनत्कुमार उवाच

पञ्च ब्रह्माणि मे नन्दिन्नाचक्ष्व गणसत्तम ।

श्रेयःकरणभूतानि पवित्राणि शरीरिणाम् ॥ १

नन्दिकेश्वर उवाच

शिवस्यैव स्वरूपाणि पञ्च ब्रह्माह्वयानि ते ।

कथयामि यथातत्त्वं पद्मयोनेः सुतोत्तम ॥ २

सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वलोकैकरक्षिता ।

सर्वलोकैकनिर्माता पञ्चब्रह्मात्मकः शिवः ॥३

सर्वेषामेव लोकानां यदुपादानकारणम् ।

निमित्तकारणं चाहुस्स शिवः पञ्चधा स्मृतः ॥ ४ ।

मूर्तयः पञ्च विख्याताः पञ्च ब्रह्माह्वयाः पराः ।

सर्वलोकशरण्यस्य शिवस्य परमात्मनः ॥ ५

क्षेत्रज्ञः प्रथमा मूर्तिः शिवस्य परमेष्ठिनः ।

भोक्ता प्रकृतिवर्गस्य भोग्यस्येशानसंज्ञितः ॥ ६

स्थाणोस्तत् पुरुषाख्या च द्वितीया मूर्तिरुच्यते ।

प्रकृतिः सा हि विज्ञेया परमात्मगुहात्मिका ॥ ७ ।

सनत्कुमार बोले - हे गणोंमें श्रेष्ठ नन्दिन्! जीवोंके लिये कल्याणकारी तथा परम पवित्र पंचब्रह्मोंके विषयमें मुझे बताइये ॥१ ॥

नन्दिकेश्वर बोले - हे ब्रह्माजीके उत्तम पुत्र! मैं आपसे शिवजी के पंचब्रह्म नामक स्वरूपोंका यथार्थरूपमें वर्णन कर रहा हूँ । समस्त लोकोंके एकमात्र संहारक, सभी लोकोंके एकमात्र रक्षक तथा समग्र जगत्के एकमात्र स्रष्टा पंचब्रह्मरूप शिव ही हैं ॥ २-३ ॥ जिन्हें सभी लोकोंका उपादानकारण तथा निमित्तकारण कहा गया है, वे शिव पाँच भेदोंवाले बताये गये हैं । सभी लोकोंको शरण प्रदान करनेवाले परमात्मा शिवकी पंचब्रह्म नामक पाँच श्रेष्ठ मूर्तियाँ विख्यात हैं ॥ ४-५ ॥ परमेष्ठी शिवकी पहली मूर्ति क्षेत्रज्ञ है, भोगके योग्य समस्त प्रकृतिवर्गका भोग करनेवाली वह मूर्ति ' ईशान ' नामवाली है ॥६ ॥

भगवान् शिवकी दूसरी मूर्तिको ' तत्पुरुष ' नामसे कहा जाता है । उसे परमात्माकी गुहास्वरूपिणी प्रकृति ही समझना चाहिये ॥ ७ ॥

पृष्ठ 633

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 633 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १४ ] भगवान् महेश्वरके पंचब्रह्मात्मक

अघोराख्या तृतीया च शम्भोर्मूर्तिर्गरीयसी ।

बुद्धेः सा मूर्तिरित्युक्ता धर्माद्यष्टाङ्गसंयुता ॥

चतुर्थी वामदेवाख्या मूर्तिः शम्भोर्गरीयसी ।

अहङ्कारात्मकत्वेन व्याप्य सर्वं व्यवस्थिता ॥

सद्योजाताह्वया शम्भोः पञ्चमी मूर्तिरुच्यते ।

मनस्तत्त्वात्मकत्वेन स्थिता सर्वशरीरिषु ॥

ईशानः परमो देवः परमेष्ठी सनातनः ।

श्रोत्रेन्द्रियात्मकत्वेन सर्वभूतेष्ववस्थितः ॥

स्थितस्तत्पुरुषो देवः शरीरेषु शरीरिणाम् ।

त्वगिन्द्रियात्मकत्वेन तत्त्वविद्भिरुदाहृतः ॥

अघोरोऽपि महादेवश्चक्षुरात्मतया बुधैः ।

कीर्तितः सर्वभूतानां शरीरेषु व्यवस्थितः ॥

जिह्वेन्द्रियात्मकत्वेन वामदेवोऽपि विश्रुतः ।

अङ्गभाजामशेषाणामङ्गेषु परिधिष्ठितः ॥

घ्राणेन्द्रियात्मकत्वेन सद्योजातः स्मृतो बुधैः ।

प्राणभाजां समस्तानां विग्रहेषु व्यवस्थितः ॥

सर्वेष्वेव शरीरेषु प्राणभाजां प्रतिष्ठितः ।

वागिन्द्रियात्मकत्वेन बुधैरीशान उच्यते ॥

पाणीन्द्रियात्मकत्वेन स्थितस्तत्पुरुषो बुधैः ।

उच्यते विग्रहेष्वेव सर्वविग्रहधारिणाम् ॥

सर्वविग्रहिणां देहे ह्यघोरोऽपि व्यवस्थितः ।

पादेन्द्रियात्मकत्वेन कीर्तितस्तत्त्ववेदिभिः ॥

पाय्विन्द्रियात्मकत्वेन वामदेवो व्यवस्थितः ।

सर्वभूतनिकायानां कायेषु मुनिभिः स्मृतः ॥

उपस्थात्मतया देवः सद्योजातः स्थितः प्रभुः ।

इष्यते वेदशास्त्रज्ञैर्देहेषु प्राणधारिणाम् ॥

ईशानं प्राणिनां देवं शब्दतन्मात्ररूपिणम् ।

आकाशजनकं प्राहुर्मुनिवृन्दारकप्रजाः ॥

ईशान, तत्पुरुष आदि स्वरूपोंका वर्णन ६३१ शिवकी ' अघोर ' नामक तीसरी महिमामयी मूर्ति ८ है; धर्म आदि आठ अंगोंसे युक्त वह बुद्धिकी मूर्ति कही गयी है ॥ ८ ॥

९ शम्भुकी ' वामदेव ' नामक चौथी श्रेष्ठ मूर्ति है; | वह अहंकाररूपसे सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त करके स्थित है ॥ ९ ॥

१० शिवकी ' सद्योजात ' नामक पाँचवीं मूर्ति कही जाती है, वह सभी प्राणियोंमें मनतत्त्वके रूपमें विराजमान है ॥ १० ॥

११ परमेष्ठी शाश्वत परमप्रभु ईशान श्रोत्र - इन्द्रियरूपसे सभी प्राणियोंके भीतर स्थित हैं ॥ ११ ॥

१२ तत्त्ववेत्ताओंने भगवान् तत्पुरुषको त्वक् ( त्वचा ) -रूपसे जीवोंके शरीरोंमें विराजमान बताया है ॥ १२ ॥

विद्वानोंने महादेव अघोरको भी चक्षुरूपसे सभी १३ प्राणियोंके शरीरोंमें व्यवस्थित बताया है ॥१३ ॥

वामदेव भी समस्त देहधारियोंके शरीरोंमें जिह्वा-इन्द्रियरूपसे विराजमान कहे गये हैं ॥ १४ ॥

१४ विद्वानोंने सद्योजातको घ्राणेन्द्रियरूपसे समस्त प्राणधारियोंके शरीरोंमें विद्यमान बताया है ॥ १५ ॥

१५ भगवान् ईशान विद्वानोंके द्वारा वाक् ( वाणी ) -इन्द्रियरूपसे सभी प्राणधारियोंके शरीरोंमें प्रतिष्ठित कहे गये हैं ॥ १६ ॥

१६ भगवान् तत्पुरुष विद्वानोंके द्वारा पाणि- इन्द्रियरूपसे सभी जीवोंके शरीरोंमें विराजमान कहे जाते हैं ॥ १७ ॥

१७ तत्त्ववेत्ताओंने भगवान् अघोरको सभी प्राणियों के शरीरोंमें पाद - इन्द्रियरूपसे अवस्थित बताया है ॥ १८ ॥

प्रभु वामदेव मुनियोंके द्वारा सभी प्राणिसमुदायके १८ शरीरोंमें पायु ( गुदा ) - इन्द्रियरूपसे स्थित कहे गये हैं ॥ १ ९ ॥ १ ९ वेद तथा शास्त्रोंको जाननेवाले लोग भगवान् सद्योजातको जननेन्द्रियरूपसे सभी प्राणधारियोंके शरीरोंमें प्रतिष्ठित बताते हैं ॥ २० ॥

२० प्रमुख मुनियोंने प्राणियोंके स्वामी प्रभु ईशानको शब्दतन्मात्रारूप कहा है और उन्हें आकाशका जनक २१ | बताया है ॥ २१ ॥

पृष्ठ 634

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 634 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६३२ प्राहुस्तत्पुरुषं देवं स्पर्शतन्मात्रकात्मकम् । समीरजनकं प्राहुर्भगवन्तं मुनीश्वराः रूपतन्मात्रकं देवमघोरमपि घोरकम् प्राहुर्वेदविदो मुख्या जनकं जातवेदसः ॥

रसतन्मात्ररूपत्वात् प्रथितं तत्त्ववेदिनः ।

वामदेवमपां प्राहुर्जनकत्वेन संस्थितम् ॥

सद्योजातं महादेवं गन्धतन्मात्ररूपिणम् ।

भूम्यात्मानं प्रशंसन्ति सर्वतत्त्वार्थवेदिनः ॥

आकाशात्मानमीशानमादिदेवं मुनीश्वराः ।

परमेण महत्वेन सम्भूतं प्राहुरद्भुतम् ॥

प्रभुं तत्पुरुषं देवं पवनं पवनात्मकम् ।

समस्तलोकव्यापित्वात्प्रथितं सूरयो विदुः ॥

अथार्चिततया ख्यातमघोरं दहनात्मकम् ।

कथयन्ति महात्मानं वेदवाक्यार्थवेदिनः ॥

तोयात्मकं महादेवं वामदेवं मनोरमम् ।

जगत्सञ्जीवनत्वेन कथितं मुनयो विदुः ॥

विश्वम्भरात्मकं देवं सद्योजातं जगद्गुरुम् ।

चराचरैकभर्तारं परं कविवरा विदुः ॥

पञ्चब्रह्मात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।

शिवानन्दं तदित्याहुर्मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥

पञ्चविंशतितत्त्वात्मा प्रपञ्चे यः प्रदृश्यते ।

पञ्चब्रह्मात्मकत्वेन स शिवो नान्यतां गतः ॥

पञ्चविंशतितत्त्वात्मा पञ्चब्रह्मात्मकः शिवः ।

श्रेयोऽर्थिभिरतो नित्यं चिन्तनीयः प्रयत्नतः ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ॥ २२ कहा है ॥ । २३ कहा 97 96 95 36 36 मुनीश्वरोंने भगवान् तत्पुरुषको स्पर्शतन्मात्रारूप है और उन्हें वायुको उत्पन्न करनेवाला बताया २२ ॥ 636363636363636363636 प्रमुख वेदवेत्ताओंने भगवान् अघोरको रूपतन्मात्रात्मक है और उन्हें अग्निका जनक बताया है ॥ २३ ॥

तत्त्वदर्शी लोगोंने रसतन्मात्रारूपसे विख्यात प्रभु वामदेवको जलके जनकरूपमें प्रतिष्ठित बताया है ॥ २४ ॥

२४ समस्त रहस्योंको जाननेवाले [ मनीषीगण ] महादेव | सद्योजातको गन्धतन्मात्रारूप बताते हैं और उन्हें भूमिका जनक कहते हैं ॥ २५ ॥

२५ मुनीश्वरोंने अत्यन्त विस्तारके साथ उत्पन्न होनेके कारण आकाशरूप अद्भुत आदिदेव शिवको ' ईशान ' कहा है ॥ २६ ॥

२६ समस्त लोकोंमें व्याप्त रहनेके कारण पवनरूपसे प्रसिद्ध शिवको विद्वानोंने तत्पुरुष कहा है ॥ २७ ॥

२७ वेदमन्त्रोंको जाननेवाले ज्योतिर्मय होनेके कारण अग्निरूपसे प्रसिद्ध महात्मा शिवको अघोर कहते हैं ॥ २८ ॥

२८ जगत्‌को जीवन प्रदान करनेके गुणसे युक्त कहे गये जलरूप महादेवको मुनियोंने मनोरम वामदेवकी संज्ञा प्रदान की है ॥ २ ९ ॥ २ ९ श्रेष्ठ कवियोंने चराचर जगत्के एकमात्र पालक विश्वम्भर ( पृथ्वी ) -रूप जगद्गुरु शिवको सद्योजात कहा है ॥३० ॥

३० जो [ ईशान आदि मूर्तिरूप ] पंचब्रह्मात्मक सम्पूर्ण चराचर जगत् है, वह भगवान् शिवका क्रीड़ा - विलास ३१ है - ऐसा तत्त्वदर्शी मुनियोंने कहा है ॥ ३१ ॥

इस जगत्प्रपंचमें पचीस तत्त्वोंसे युक्त जो कुछ दिखायी पड़ता है, वह [ ईशान आदि ] पंचब्रह्मरूप शिव ३२ ही हैं, उनसे अन्य कुछ भी नहीं ॥ ३२ ॥

अतः अपने कल्याणकी कामना करनेवाले लोगों को सदा प्रयत्नपूर्वक पचीस तत्त्वोंसे युक्त विग्रहवाले ३३ । पंचब्रह्मात्मक शिवका चिन्तन करना चाहिये ॥ ३३ ॥

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे पञ्चब्रह्मकथनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' पंचब्रह्मकथन ' नामक चौदहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १४ ॥

पृष्ठ 635

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 635 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १५ ] शिवमाहात्म्यका वर्णन ६३३ ॐ ॐ ॐ ॐ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ पन्द्रहवाँ ६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ अध्याय शिवमाहात्म्यका वर्णन सनत्कुमार उवाच

भूयोऽपि शिवमाहात्म्यं समाचक्ष्व महामते ।

सर्वज्ञो ह्यसि भूतानामधिनाथ महागुण ॥ १

शैलादिरुवाच

शिवमाहात्म्यमेकाग्रः शृणु वक्ष्यामि ते मुने ।

बहुभिर्बहुधा शब्दैः कीर्तितं मुनिसत्तमैः ॥ २

सदसद्रूपमित्याहुः सदसत्पतिरित्यपि ।

तं शिवं मुनयः केचित्प्रवदन्ति च सूरयः ॥ ३

भूतभावविकारेण द्वितीयेन स उच्यते ।

व्यक्तं तेन विहीनत्वादव्यक्तमसदित्यपि ॥ ४

उभे ते शिवरूपे हि शिवादन्यं न विद्यते ।

तयोः पतित्वाच्च शिवः सदसत्पतिरुच्यते ॥ ५

क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं तथा ।

शिवं महेश्वरं केचिन्मुनयस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ ६

उक्तमक्षरमव्यक्तं व्यक्तं क्षरमुदाहृतम् ।

रूपे ते शङ्करस्यैव तस्मान्न पर उच्यते ॥ ७

तयोः परः शिवः शान्तः क्षराक्षरपरो बुधैः ।

उच्यते परमार्थेन महादेव महेश्वरः ॥ ८

समस्तव्यक्तरूपं तु ततः स्मृत्वा स मुच्यते ।

समष्टिव्यष्टिरूपं तु समष्टिव्यष्टिकारणम् ॥ ९

वदन्ति केचिदाचार्याः शिवं परमकारणम् ।

समष्टिं विदुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं मुनीश्वराः ॥ १०

रूपे ते गदिते शम्भोर्नास्त्यन्यद्वस्तुसम्भवम् ।

तयोः कारणभावेन शिवो हि परमेश्वरः ॥ ११

सनत्कुमार बोले - हे महामते! आप और भी शिवमाहात्म्यका वर्णन करें, हे प्राणियोंके अधिनाथ! हे महान् गुणोंवाले! आप सर्वज्ञ हैं ॥१ ॥

शैलादि बोले - हे मुने! अनेक श्रेष्ठ मुनियोंने अनेक प्रकारसे अपने शब्दोंमें शिवमाहात्म्यका वर्णन किया है; उसे मैं आपको बताऊँगा, आप एकाग्रचित्त होकर सुनिये ॥२ ॥

कुछ [ गौतम आदि ] मुनियोंने उन शिवको सत्-असत् रूपवाला कहा है और कुछ विद्वान् उन्हें सत्-असत्का पति भी कहते हैं ॥३ ॥

भूतोंके भाव आदि विकारोंसे मुक्त रहनेपर वे शिव व्यक्त तथा सत् कहे जाते हैं और उस [ भाव आदि विकार ] - से विहीन रहनेपर अव्यक्त तथा असत् कहे जाते हैं । सत् तथा असत् - वे दोनों ही शिवके रूप हैं; शिवके अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है । उन दोनोंका पति होनेके कारण शिव सदसत्पति ( सत् तथा असत्के पति ) कहे जाते हैं ॥ ४-५ ॥ कुछ तत्त्वचिन्तक मुनियोंने महेश्वर शिवको क्षर-अक्षररूप तथा क्षर - अक्षरसे परे भी कहा है । अव्यक्तको अक्षर कहा गया है और व्यक्तको क्षर कहा गया है । वे दोनों रूप शिवके ही हैं, क्षराक्षररूप होनेके कारण वे शिव अपरस्वरूप कहे जाते हैं । ६ - ७ ॥ तत्त्वज्ञानी विद्वान् उन दोनों ( व्यक्त तथा अव्यक्त ) -से परे होनेके कारण उन शान्त महेश्वर महादेव शिवको क्षराक्षरपर ( क्षर तथा अक्षरसे परे ) कहते हैं । वह जीव समस्तप्राणिस्वरूप शिवका स्मरण करके मुक्त हो जाता है । कुछ आचार्य परमकारण शिवको समष्टि व्यष्टिरूप और समष्टि - व्यष्टिका कारण भी कहते हैं । मुनीश्वरोंने अव्यक्तको समष्टि तथा व्यक्तको व्यष्टि कहा है । वे दोनों रूप शिव ही कहे गये हैं; इसके अतिरिक्त अन्य वस्तु सम्भव नहीं है । योगशास्त्रको जाननेवाले लोग | [ समष्टि - व्यष्टि ] इन दोनोंका ही कारण होनेसे परमेश्वर

पृष्ठ 636

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 636 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६३४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ५ ********* 9999999999 उच्यते योगशास्त्रज्ञैः समष्टिव्यष्टिकारणम् । शिवको समष्टिव्यष्टिकारण कहते हैं॥८–१११ / २ ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपी च शिवः कैश्चिदुदाहृतः परमात्मा परं ज्योतिर्भगवान् परमेश्वरः चतुर्विंशतितत्त्वानि क्षेत्रशब्देन सूरयः प्राहुः क्षेत्रज्ञशब्देन भोक्तारं पुरुषं तथा क्षेत्रक्षेत्रविदावेते रूपे तस्य स्वयम्भुवः न किञ्चिच्च शिवादन्यदिति प्राहुर्मनीषिणः अपरब्रह्मरूपं तं परं ब्रह्मात्मकं शिवम् केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं प्रभुम् भूतेन्द्रियान्तःकरणप्रधानविषयात्मकम् अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम् । ब्रह्मणी ते महेशस्य शिवस्यास्य स्वयम्भुवः शङ्करस्य परस्यैव शिवादन्यन्न विद्यते । विद्याविद्यास्वरूपी च शङ्करः कैश्चिदुच्यते

धाता विधाता लोकानामादिदेवो महेश्वरः ।

विद्येति च तमेवाहुरविद्येति मुनीश्वराः ॥

प्रपञ्चजातमखिलं ते स्वरूपे स्वयम्भुवः ।

भ्रान्तिर्विद्या परं चेति शिवरूपमनुत्तमम् ॥

वार्मुनयो योगात्केचिदागमवेदिनः ।

अर्थेषु बहुरूपेषु विज्ञानं भ्रान्तिरुच्यते ॥

आत्माकारेण संवित्तिर्बुधैर्विद्येति कीर्त्यते ।

विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते ॥

तृतीयरूपमीशस्य नान्यत्किञ्चन सर्वतः ।

व्यक्ताव्यक्तज्ञरूपीति शिवः कैश्चिन्निगद्यते ॥

विधाता सर्वलोकानां धाता च परमेश्वरः ।

त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तशब्देन सूरयः ॥

वदन्त्यव्यक्तशब्देन प्रकृतिं च परां तथा ।

कथयन्ति ज्ञशब्देन पुरुषं गुणभोगिनम् ॥

तत्त्रयं शाङ्करं रूपं नान्यत्किञ्चिदशाङ्करम् ॥

कुछ लोगोंने परमात्मा परमज्योतिस्वरूप परमेश्वर ॥ १२ भगवान् शिवको क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपवाला बताया है । विद्वानोंने । चौबीस तत्त्वोंको क्षेत्र शब्दसे तथा उनका भोग करनेवाले ॥ १३ पुरुषको क्षेत्रज्ञ शब्दसे बोधित किया है । क्षेत्र तथा । क्षेत्रज्ञ - ये दोनों ही रूप उन्हीं स्वयं आविर्भूत शिवके ॥ १४ हैं; शिवके अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है - ऐसा । । मनीषियोंने कहा है ॥ १२–१४९ २ ॥ ॥ १५ कुछ लोगोंने आदि तथा अन्तसे रहित महादेव । भगवान् शिवको अपरब्रह्म ( शब्दब्रह्म ) - स्वरूप तथा

परब्रह्मरूप भी कहा है । अपरब्रह्मको प्राणियोंके इन्द्रिय-॥ १६

अन्तःकरणके शब्द आदि प्रधान विषयोंके रूपवाला और परब्रह्मको चिदानन्दरूप निर्दिष्ट किया गया है । वे ॥ १७ दोनों ही ब्रह्म इन्हीं महेश्वर परमात्मा शंकरके रूप हैं; शिवके अतिरिक्त अन्य कोई नहीं है । १५ - १७ १/२ । 11 ॥ १८ कुछ लोग लोकोंका विधान तथा पालन करनेवाले आदिदेव महेश्वर शिवको विद्या तथा अविद्या १ ९ स्वरूपवाला भी कहते हैं । मुनीश्वर लोग उन्हें विद्या कहते हैं और सम्पूर्ण जगत्प्रपंचको अविद्या कहते हैं, २० स्वयम्भू शिवके ही वे दोनों रूप हैं॥१८-१९ १ / २ ॥ भ्रान्ति, विद्या तथा पर- ये भी शिवके श्रेष्ठ रूप हैं, । कुछ वेदवेत्ता मुनियोंने योगके द्वारा इसे प्राप्त किया है । २१ बहुत प्रकारके अर्थोंमें विज्ञानको भ्रान्ति कहा जाता है । विद्वान् लोग सबको आत्मरूपसे जान लेनेको विद्या कहते २२ हैं । विकल्परहित तत्त्वको ' परम ' कहा जाता है । ईश्वर शिवका

तीसरा अन्य कोई भी रूप नहीं है । २० - २२ १/२ ॥

२३ कुछ लोग सभी लोकोंके रचयिता तथा पोषक परमेश्वर शिवको ‘ व्यक्त - अव्यक्त - ज्ञ ' रूपवाला भी कहते हैं । विद्वान् लोग तेईस तत्त्वोंको ' व्यक्त ' शब्दसे, २४ परा प्रकृतिको ' अव्यक्त ' शब्दसे तथा गुणोंका भोग करनेवाले पुरुषको ' ज्ञ ' शब्दसे अभिहित करते हैं । इन २५ तीनोंका समूह शंकरका ही है । शंकरसे भिन्न अन्य कुछ २६ | भी नहीं है | २३ - २६ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे शङ्करस्य त्रिगुणरूपवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शंकरके त्रिगुणरूपका वर्णन ' नामक पन्द्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १५ ॥

पृष्ठ 637

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 637 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १६ ] विविध नाम - रूपोंमें शिवकी आराधनाकी महिमा ६३५ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ५ सोलहवाँ अध्याय विविध नाम - रूपोंमें सनत्कुमार उवाच

पुनरेव महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।

बहुभिर्बहुधा शब्दैः शब्दितानि मुनीश्वरैः ॥

शैलादिरुवाच

पुनः पुनः प्रवक्ष्यामि शिवरूपाणि ते मुने ।

बहुभिर्बहुधा शब्दैः शब्दितानि मुनीश्वरैः ॥

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिर्व्यक्तं कालात्मेति मुनीश्वरैः ।

उच्यते कैश्चिदाचार्यैरागमार्णवपारगैः ॥

क्षेत्रज्ञं पुरुषं प्राहुः प्रधानं प्रकृतिं बुधाः ।

विकारजातं निःशेषं प्रकृतेर्व्यक्तमित्यपि ॥

प्रधानव्यक्तयोः कालः परिणामैककारणम् ।

तच्चतुष्टयमीशस्य रूपाणां हि चतुष्टयम् ॥

हिरण्यगर्भं पुरुषं प्रधानं व्यक्तरूपिणम् ।

कथयन्ति शिवं केचिदाचार्याः परमेश्वरम् ॥

हिरण्यगर्भः कर्तास्य भोक्ता विश्वस्य पूरुषः ।

विकारजातं व्यक्ताख्यं प्रधानं कारणं परम् ॥

तेषां चतुष्टयं बुद्धेः शिवरूपचतुष्टयम् ।

प्रोच्यते शङ्करादन्यदस्ति वस्तु न किञ्चन ॥

पिण्डजातिस्वरूपी तु कथ्यते कैश्चिदीश्वरः ।

चराचरशरीराणि पिण्डाख्यान्यखिलान्यपि ॥

सामान्यानि समस्तानि महासामान्यमेव च ।

कथ्यन्ते जातिशब्देन तानि रूपाणि धीमतः ॥

विराट् हिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते ।

हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्लोकात्मको विराट् ॥

सूत्राव्याकृतरूपं तं शिवं शंसन्ति केचन ।

अव्याकृतं प्रधानं हि तद्रूपं परमेष्ठिनः ॥

लोका येनैव तिष्ठन्ति सूत्रे मणिगणा इव ।

तत्सूत्रमिति विज्ञेयं रूपमद्भुतविक्रमम् ॥

शिवकी आराधनाकी महिमा सनत्कुमार बोले - हे महाबुद्धे! मुनीश्वरोंके द्वारा बहुत - से नामोंमें अनेक प्रकारसे कहे गये शिवके १ रूपोंको मैं यथार्थ रूपमें पुनः सुनना चाहता हूँ ॥१ ॥

शैलादि बोले - हे मुने! मैं मुनीश्वरोंके द्वारा बहुत - से नामोंसे अनेक प्रकारसे कहे गये शिवके २ रूपोंका वर्णन आपसे पुनः - पुनः करूँगा ॥२ ॥

वेदरूपी समुद्रके पारगामी कुछ आचार्य तथा मुनीश्वर उन शिवको क्षेत्रज्ञ, प्रकृति, व्यक्त तथा ३ कालात्मा - ऐसा कहते हैं ॥ ३ ॥

विद्वज्जनोंने पुरुषको क्षेत्रज्ञ, प्रधानको प्रकृति और ४ प्रकृतिके सम्पूर्ण विकारसमूहको व्यक्त कहा है; प्रधान तथा व्यक्तके विस्तारमें एकमात्र कारण काल ही है । ये ५ चारों ही ईश्वरके रूपचतुष्टय हैं॥४-५ ॥ कुछ आचार्य परमेश्वर शिवको हिरण्यगर्भ, पुरुष, प्रधान तथा व्यक्तरूपवाला भी कहते हैं । इस जगत्का ६ कर्ता हिरण्यगर्भ ( ब्रह्मा ) है, भोक्ता पुरुष ( विष्णु ) है, समस्त प्रपंच ‘ व्यक्त ' नामवाला है और मुख्य कारण ७ प्रधान है । उन हिरण्यगर्भ आदिका तथा बुद्धि आदिका चतुष्टय भगवान् शिवका रूपचतुष्टय कहा जाता है, ८ शंकरसे भिन्न अन्य कोई भी वस्तु नहीं है॥६–८ ॥ कुछ लोग ईश्वर शिवको पिण्ड तथा जातिरूपवाला ९ कहते हैं । चर तथा अचर समस्त शरीर ही पिण्डपदवाच्य है । उन बुद्धिसम्पन्न शिवके वे जाति, व्यक्ति और १० । द्रव्योंके समस्त रूप ही जातिशब्दवाच्य हैं॥९ -१० ॥ कुछ लोग शिवको विराट् तथा हिरण्यगर्भरूप कहते हैं । हिरण्यगर्भ समस्त लोकोंका कारण है और विराट् ११ लोकस्वरूप है । कुछ लोग उन शिवको सूत्राव्याकृतरूप कहते हैं । परमेष्ठी शिवका वह रूप अव्याकृत तथा प्रधान १२ है । समस्त लोक उनमें उसी भाँति ओतप्रोत हैं, जैसे सूत्रमें मणियाँ, अतः उनके अद्भुत पराक्रमी स्वरूपको सूत्ररूप १३ | समझना चाहिये ॥११- १३ ॥

पृष्ठ 638

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 638 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६३६ अन्तर्यामी परः कैश्चित्कैश्चिदीशः प्रकीर्त्यते स्वयंज्योतिः स्वयंवेद्यः शिवः शम्भुर्महेश्वरः सर्वेषामेव भूतानामन्तर्यामी शिवः स्मृतः । सर्वेषामेव भूतानां परत्वात्पर उच्यते परमात्मा शिवः शम्भुः शङ्करः परमेश्वरः । प्राज्ञतैजसविश्वाख्यं तस्य रूपत्रयं विदुः

सुषुप्ति स्वप्नजाग्रन्तमवस्थात्रयमेव तत् ।

विराट् हिरण्यगर्भाख्यमव्याकृतपदाह्वयम् ॥

तुरीयस्य शिवस्यास्य अवस्थात्रयगामिनः । हिरण्यगर्भः पुरुषः काल इत्येव कीर्तिताः

तिस्त्रोऽवस्था जगत्सृष्टिस्थितिसंहारहेतवः ।

भवविष्णुविरिञ्चाख्यमवस्थात्रयमीशितुः ॥

आराध्य भक्त्या मुक्तिं च प्राप्नुवन्ति शरीरिणः । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं चेति सूरिभिः

शम्भोश्चत्वारि रूपाणि कीर्त्यन्ते परमेष्ठिनः ।

प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिस्तथा ॥

चत्वार्येतानि रूपाणि शिवस्यैव न संशयः । श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग 799999999999999 । कोई - कोई लोग स्वयंज्योतिरूप तथा स्वयंवेद्य ईश ॥ १४ । परमेश्वर शंकर शम्भुको अन्तर्यामी तथा पर कहते हैं । वे शिव सम्पूर्ण प्राणियोंमें विराजमान हैं, अतः अन्तर्यामी कहे जाते हैं और सभी प्राणियोंसे श्रेष्ठ होनेके कारण ॥ १५ वे परमात्मा परमेश्वर शम्भु शंकर शिव ' पर ' कहे जाते हैं ॥ १४-१५१ / २ ॥ ॥ १६ प्राज्ञ, तैजस और विश्व नामक उनके तीन रूप कहे गये हैं । इन्हें ही सुषुप्ति, स्वप्न तथा जाग्रत् - तीन १७ अवस्थाएँ भी कहते हैं और ये ही विराट् हिरण्यगर्भ और अव्याकृत पदके भी वाचक हैं । तीनों अवस्थाओंमें ॥ १८ विद्यमान रहनेवाले उन तुरीयस्वरूप शिवके हिरण्यगर्भ, पुरुष और काल - ये तीनों ही जगत् की सृष्टि, स्थिति और संहारकी कारणरूपा तीन अवस्थाएँ कही गयी हैं । १ ९ भव, विष्णु, विरिंचि ( ब्रह्मा ) नामक तीनों अवस्थाएँ महेश्वरकी ही हैं; भक्तिपूर्वक इनकी आराधना करके ॥ २० प्राणी मुक्ति प्राप्त करते हैं ॥१६–१९ १ / २ ॥ कर्ता, क्रिया, कार्य तथा करण - ये विद्वानोंके द्वारा २१ परमेष्ठी शिवके चार रूप कहे गये हैं । प्रमाता, प्रमाण, प्रमेय तथा प्रमिति – ये चारों भी शिवके ही रूप हैं; ईश्वराव्याकृतप्राणविराद्भूतेन्द्रियात्मकम् ॥२२ इसमें संशय नहीं है । ईश्वर, अव्याकृत, प्राण, विराट्,

शिवस्यैव विकारोऽयं समुद्रस्येव वीचयः ।

ईश्वरं जगतामाहुर्निमित्तं कारणं तथा ॥

अव्याकृतं प्रधानं हि तदुक्तं वेदवादिभिः ।

हिरण्यगर्भः प्राणाख्यो विराट् लोकात्मकः स्मृतः ॥

महाभूतानि भूतानि कार्याणि इन्द्रियाणि च ।

शिवस्यैतानि रूपाणि शंसन्ति मुनिसत्तमाः ॥

परमात्मा शिवादन्यो नास्तीति कवयो विदुः ।

शिवजातानि तत्त्वानि पञ्चविंशन्मनीषिभिः ॥

उक्तानि न तदन्यानि सलिलादूर्मिवृन्दवत् ।

पञ्चविंशत्पदार्थेभ्यः शिवतत्त्वं परं विदुः ॥

तानि तस्मादनन्यानि सुवर्णकटकादिवत् ।

सदाशिवेश्वराद्यानि तत्त्वानि शिवतत्त्वतः ॥

भूत, इन्द्रिय और आत्मा – ये सब समुद्रकी तरंगों की भाँति शिवके ही विकार हैं॥२०–२२१ / २ ॥ २३ ईश्वरको जगत्का निमित्त कारण कहा गया है । वेदवेत्ताओंने अव्याकृतको प्रधान कहा है । हिरण्यगर्भको २४ ही प्राण नामवाला तथा विराट्को लोकरूप कहा गया है । महाभूत, भूत, कार्य तथा इन्द्रियाँ - श्रेष्ठ मुनिगण २५ इन्हें शिवके रूप कहते हैं ॥ २३–२५ ॥ परमात्मा शिवसे भिन्न अन्य कुछ भी नहीं है— ऐसा कवियोंने कहा है । मनीषियोंने [ समस्त ] पचीस २६ तत्त्वोंको शिवसे ही उत्पन्न बताया है, वे जलसे तरंगकी भाँति उन [ शिव ] - से अभिन्न हैं । किंतु शिवतत्त्वको २७ पचीस तत्त्वोंसे भी पर कहा गया है । वे [ सब तत्त्व ] सुवर्णसे कुण्डल आदिकी तरह उनसे अभिन्न हैं । २८ | सदाशिव आदि सगुण तत्त्व भी उन्हीं शिवतत्त्वसे

पृष्ठ 639

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 639 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १७ ] भगवान् शिवद्वारा देवताओंसे अपने यथार्थ स्वरूपका कथन

जातानि न तदन्यानि मृद्द्द्रव्यं कुम्भभेदवत् ।

माया विद्या क्रिया शक्तिर्ज्ञानशक्तिः क्रियामयी ॥ २ ९

जाताः शिवान्न सन्देहः किरणा इव सूर्यतः ।

सर्वात्मकं शिवं देवं सर्वाश्रयविधायिनम् ॥ ३० ।

भजस्व सर्वभावेन श्रेयश्चेत्प्राप्तुमिच्छसि ॥ ३१ ।

६३७ प्रादुर्भूत हैं, वे सब भी मिट्टी तथा घड़ेकी ही भाँति उनसे भिन्न नहीं हैं । माया, विद्या, क्रिया, शक्ति तथा क्रियामयी ज्ञानशक्ति - ये पंचरूप गौरी भी शिवसे ही उसी प्रकार उत्पन्न हुई हैं- जैसे सूर्यसे किरणें । अतः [ हे सनत्कुमार! ] यदि आप कल्याण प्राप्त करना चाहते हैं तो सबको आश्रय प्रदान करनेवाले सर्वात्मा भगवान् शिवकी सब प्रकारसे आराधना कीजिये ॥ २६-३१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे शिवतत्त्वमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शिवतत्त्वमाहात्म्यवर्णन ' नामक सोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १६ ॥

सत्रहवाँ भगवान् शिवद्वारा देवताओंसे सनत्कुमार उवाच

भूयो देवगणश्रेष्ठ शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ।

शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिस्त्वद्वाक्यामृतपानतः ॥ १

कथं शरीरी भगवान् कस्माद्रुद्रः प्रतापवान् ।

सर्वात्मा च कथं शम्भुः कथं पाशुपतं व्रतम् ॥ २

कथं वा देवमुख्यैश्च श्रुतो दृष्टश्च शङ्करः । शैलादिरुवाच अव्यक्तादभवत्स्थाणुः शिवः परमकारणम् ॥ ३

स सर्वकारणोपेत ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः ।

देवानां प्रथमं देवं जायमानं मुखाम्बुजात् ॥ ४

ददर्श चाग्रे ब्रह्माणं चाज्ञया तमवैक्षत ।

दृष्टो रुद्रेण देवेशः ससर्ज सकलं च सः ॥ ५

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च स्थापयामास वै विराट् ।

सोमं ससर्ज यज्ञार्थं सोमादिदमजायत ॥ ६

चरुश्च वह्निर्यज्ञश्च वज्रपाणिः शचीपतिः ।

विष्णुर्नारायणः श्रीमान् सर्वं सोममयं जगत् ॥७

रुद्राध्यायेन ते देवा रुद्रं तुष्टुवुरीश्वरम् ।

प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानां मध्यतः प्रभुः ॥ ८

अध्याय अपने यथार्थ स्वरूपका कथन सनत्कुमार बोले - हे देवगणोंमें श्रेष्ठ! आपके वचनामृतका बार - बार पान करके भी उसे सुनते हुए मुझे तृप्ति नहीं हो रही है । भगवान् रुद्र शरीरवान् कैसे हुए, वे प्रतापी कैसे हुए, शिवजी सर्वात्मा कैसे हैं, पाशुपतव्रत कैसा है और प्रमुख देवताओंने शंकरजीके विषयमें श्रवण तथा उनका दर्शन कैसे किया? ॥१-२१ / २ ॥ शैलादि बोले- अव्यक्त परमात्मासे संसारमण्डपके स्तम्भ तथा जगत्के परम कारण शिव उत्पन्न हुए । सर्वकारणमय, सर्वोपरि तथा ऋषिरूप उन प्रभुने अपने मुखकमलसे प्रकट हुए देवताओंके आदिदेव ब्रह्माको अपने सम्मुख देखा और सृष्टि करनेकी आज्ञासे उनकी ओर दृष्टिपात किया॥३-४१ / २ ॥ रुद्रके द्वारा देखे गये उन ब्रह्माने सम्पूर्ण जगत्का सृजन किया और तदुपरान्त वर्णाश्रमव्यवस्था स्थापित की । इसके बाद उन विराट्ने यज्ञहेतु सोमकी सृष्टि की । पुनः उस सोमसे ये सब - चरु, अग्नि, यज्ञ, वज्रपाणि इन्द्र, श्रीयुक्त नारायण विष्णु आदि उत्पन्न हुए; इस प्रकार सम्पूर्ण जगत् सोममय हो गया ॥ ५ - ७ ॥ तब वे समस्त देवगण रुद्राध्यायसे भगवान् रुद्रकी स्तुति करने लगे । वे प्रभु महेश्वर इन देवताओंका ज्ञान । अपहृत करके प्रसन्नमुख होकर इनके मध्य स्थित हो गये ।

पृष्ठ 640

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 640 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६३८ अपहृत्य च विज्ञानमेषामेव महेश्वरः देवा ह्यपृच्छंस्तं देवं को भवानिति शङ्करम् अब्रवीद्भगवान् रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः आसं प्रथम एवाहं वर्तामि च सुरोत्तमाः भविष्यामि च लोकेऽस्मिन् मत्तो नान्यः कुतश्चन व्यतिरिक्तं न मत्तोऽस्ति नान्यत्किञ्चित्सुरोत्तमाः नित्योऽनित्योऽहमनघो ब्रह्माहं ब्रह्मणस्पतिः श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग 666666666 । तत्पश्चात् देवताओंने भगवान् शंकरसे पूछा- आप कौन ॥ ९ हैं? तब भगवान् रुद्रने कहा- हे श्रेष्ठ देवगण! मैं एक पुरातन पुरुष हूँ । सर्वप्रथम मैं ही था, अब भी हूँ और । भविष्यमें भी रहूँगा, इस लोकमें मुझसे बढ़कर अन्य कोई ॥ १० नहीं है । हे श्रेष्ठ देवताओ! अन्य कुछ भी मुझसे भिन्न नहीं है ॥ ८-११ ॥ । मैं नित्य हूँ तथा अनित्य भी हूँ । मैं पापशून्य, ब्रह्मा ॥ ११ तथा ब्रह्मणस्पति ( वेदोंका पालक ) हूँ । मैं [ पूर्व आदि ] दिशाएँ तथा [ आग्नेय आदि ] विदिशाएँ भी हूँ । मैं । प्रकृति हूँ और पुरुष भी हूँ । मैं त्रिष्टुप् जगती और दिशश्च विदिशश्चाहं प्रकृतिश्च पुमानहम् ॥ १२ अनुष्टुप् छन्द हूँ, मैं छन्दराशिसे परिपूर्ण हूँ । मैं त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप् च च्छन्दोऽहं तन्मयः शिवः सत्योऽहं सर्वगः शान्तस्त्रेताग्निर्गौरवं गुरुः गौरहं गह्वरश्चाहं नित्यं गहनगोचरः । ज्येष्ठोऽहं सर्वतत्त्वानां वरिष्ठोऽहमपां पतिः

आपोऽहं भगवानीशस्तेजोऽहं वेदिरप्यहम् ।

ऋग्वेदोऽहं यजुर्वेदः सामवेदोऽहमात्मभूः ॥

अथर्वणोऽहं मन्त्रोऽहं तथा चाङ्गिरसां वरः ।

इतिहासपुराणानि कल्पोऽहं कल्पनाप्यहम् ॥

अक्षरं च क्षरं चाहं क्षान्तिः शान्तिरहं क्षमा ।

गुह्योऽहं सर्ववेदेषु वरेण्योऽहमजोऽप्यहम् ॥

पुष्करं च पवित्रं च मध्यं चाहं ततः परम् ।

बहिश्चाहं तथा चान्तः पुरस्तादहमव्ययः ॥

ज्योतिश्चाहं तमश्चाहं ब्रह्माविष्णुर्महेश्वरः ।

बुद्धिश्चाहमहङ्कारस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ॥

एवं सर्वं च मामेव यो वेद सुरसत्तमाः ।

स एव सर्ववित्सर्वं सर्वात्मा परमेश्वरः ॥

कल्याणस्वरूप, सत्यरूप, सर्वगामी, शान्त, त्रेताग्नि । ( गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय ) - रूप गौरव और ॥ १३ हितोपदेशक हूँ । मैं पृथ्वीरूप हूँ । मैं गह्वर ( गुहारूप ) तथा आनन्दवन आदिमें सदा प्रत्यक्ष रहनेवाला हूँ । मैं समस्त तत्त्वोंमें ज्येष्ठ तथा वरिष्ठ हूँ, मैं समुद्ररूप ॥ १४ | हूँ॥१२–१४ ॥ भगवान् शिव कहते हैं — मैं जल हूँ, मैं तेज हूँ और मैं परिष्कृत यज्ञभूमिरूप भी हूँ । मैं ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा १५ सामवेद हूँ । मैं आकाशरूप हूँ । मैं अंगिरसोंमें श्रेष्ठ अथर्वणमन्त्र ( चतुर्थ वेदरूप ) हूँ । मैं [ महाभारत आदि ] इतिहास, पुराण तथा कल्प ( कर्मप्रयोगरचना ) हूँ । १६ कल्पना भी हूँ । मैं अक्षर ( कूटस्थरूप ) तथा क्षर ( नाशवान् ) हूँ । मैं क्षान्ति ( धैर्य ), शान्ति तथा क्षमा हूँ । मैं १७ सभी वेदोंमें गुह्य ( संवृतरूप ) हूँ । मैं सबसे श्रेष्ठ हूँ । मैं अजन्मा भी हूँ ॥ १५-१७ ॥ मैं पवित्र हृदयकमलरूप हूँ, मैं उसका मध्यभाग १८ हूँ तथा उससे पर भी हूँ । मैं बाहर हूँ, भीतर हूँ तथा समक्ष भी हूँ । मैं शाश्वत हूँ । मैं ज्योति हूँ तथा अन्धकार भी हूँ । मैं ब्रह्मा, विष्णु तथा महेश्वर हूँ । १ ९ बुद्धि, अहंकार, तन्मात्राएँ तथा इन्द्रियाँ मैं ही हूँ । हे श्रेष्ठ देवगण! इस प्रकार जो मुझ विश्वरूपको जानता है, वही सर्वज्ञ है, सर्वात्मा है और वह परमेश्वररूप २० | हो जाता है ॥ १८–२० ॥