श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 641–650
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 641–650
पृष्ठ 641
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १८ ] देवताओं द्वारा
गां गोभिर्ब्राह्मणान् सर्वान् ब्राह्मण्येन हवींषि च ।
आयुषायुस्तथा सत्यं सत्येन सुरसत्तमाः ॥
धर्मं धर्मेण सर्वांश्च तर्पयामि स्वतेजसा ।
इत्यादौ भगवानुक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥
नापश्यन्त ततो देवं रुद्रं परमकारणम् ।
ते देवाः परमात्मानं रुद्रं ध्यायन्ति शङ्करम् ॥
सनारायणका देवाः सेन्द्राश्च मुनयस्तथा ।
तथोर्ध्वबाहवो देवा रुद्रं स्तुन्वन्ति शङ्करम् ॥
भगवान् महेश्वरकी स्तुति ६३ ९ ॐ हे श्रेष्ठ देवगण! मैं वाणीको वेदोंसे, सभी ब्राह्मणों २१ तथा हवियोंको ब्राह्मण्यसे, आयुको आयुसे, सत्यको सत्यसे, धर्मको धर्मसे और अन्य सबको अपने तेजसे २२ तृप्त करता हूँ- ऐसा कहकर भगवान् वहीं अन्तर्धान हो गये । तदनन्तर जब उन देवताओंने परमकारणरूप रुद्रको नहीं देखा, तब वे उन परमात्मा शंकरका ध्यान २३ करने लगे । नारायण विष्णु तथा इन्द्रसहित सभी देवता और मुनिगण ऊपरकी ओर हाथ उठाकर कल्याणकारी २४ । रुद्रकी स्तुति करने लगे ॥ २१–२४ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे शिवमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१७ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शिवमाहात्म्यवर्णन ' नामक सत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १७ ॥
अठारहवाँ अध्याय देवताओंद्वारा भगवान् महेश्वरकी स्तुति देवा ऊचुः य एष भगवान् रुद्रो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः स्कन्दश्चापि तथा चेन्द्रो भुवनानि चतुर्दश अश्विनौ ग्रहताराश्च नक्षत्राणि च खं दिशः भूतानि च तथा सूर्यः सोमश्चाष्टौ ग्रहास्तथा प्राणः कालो यमो मृत्युरमृतः परमेश्वरः भूतं भव्यं भविष्यच्च वर्तमानं महेश्वरः विश्वं कृत्स्नं जगत्सर्वं सत्यं तस्मै नमो नमः त्वमादौ च तथा भूतो भूर्भुवः स्वस्तथैव च । अन्ते त्वं विश्वरूपोऽसि शीर्षं तु जगतः सदा ब्रह्मैकस्त्वं द्वित्रिधार्थमधश्च त्वं सुरेश्वरः शान्तिश्च त्वं तथा पुष्टिस्तुष्टिश्चाप्यहुतं हुतम् ॥ विश्वं चैव तथाविश्वं दत्तं वादत्तमीश्वरम् कृतं चाप्यकृतं देवं परमप्यपरं ध्रुवम् । परायणं सतां चैव ह्यसतामपि शङ्करम् अपामसोमममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदाम देवान् किं नूनमस्मान्कृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृतं मर्त्यस्य देवता बोले- जो ये भगवान् रुद्र हैं, वे ही । ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर, कार्तिकेय, इन्द्र, चौदहों भुवन, । दोनों अश्विनीकुमार, सभी ग्रह, तारा, नक्षत्र, आकाश ॥ १ तथा दिशाएँ हैं । समस्त प्राणी, सूर्य, चन्द्रमा, आठों ग्रह, प्राण, काल, यम, मृत्यु तथा मोक्षरूप वे परमेश्वर ही । हैं । पूर्वकालिक विश्व, उत्पद्यमान सम्पूर्ण संसार, आगे ॥ २ होनेवाले जगत् और वर्तमानकालिक सभी पदार्थ — ये । सब वास्तवमें महेश्वर ही हैं । उन्हें बार- बार नमस्कार ॥ ३ है ॥१-३ ॥ आदि तथा अन्तमें आप ही प्रादुर्भूत हुए । आप भूर्भुवः स्वः ( तीनों ॥ ४ विश्वरूप हैं तथा सदा । हैं, आप प्रकृतिपुरुष ५ महेश, त्रिधारूप ब्रह्म देवताओंके ईश्वर हैं ॥ ही हैं । हुत, अहुत, व्याहृतियाँ ) - स्वरूप हैं । आप जगत्के शीर्ष हैं । आप अद्वितीय द्विधारूप हैं तथा ब्रह्मा, विष्णु, हैं । आप सबके आधार तथा शान्ति, पुष्टि तथा तुष्टि आप विश्व, अविश्व, दत्त, अदत्त, कृत, अकृत, पर, अपर, प्रभु ईश्वर आप ही हैं । ॥ ६ आप शंकर ही साधुओं तथा असाधुओंके आश्रयरूप । ब्रह्म हैं ॥ ४-६ ॥ ॥ ७ हम उमासहित सदाशिवके सौन्दर्यामृतका अपने
पृष्ठ 642
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६४० एतज्जगद्धितं दिव्यमक्षरं सूक्ष्ममव्ययम् प्राजापत्यं पवित्रं च सौम्यमग्राह्यमव्ययम् । अग्राह्येणापि वा ग्राह्यं वायव्येन समीरणः
सौम्येन सौम्यं ग्रसति तेजसा स्वेन लीलया ।
तस्मै नमोऽपसंहर्त्रे महाग्रासाय शूलिने ॥
हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि प्राणे प्रतिष्ठिताः ।
हृदि त्वमसि यो नित्यं तिस्रो मात्रा: परस्तु सः ॥
शिरश्चोत्तरतश्चैव पादौ दक्षिणतस्तथा । यो वै चोत्तरतः साक्षात्स ओङ्कारः सनातनः
ओङ्कारो यः स एवेह प्रणवो व्याप्य तिष्ठति ।
अनन्तस्तारसूक्ष्मं च शुक्लं वैद्युतमेव च ॥
परं ब्रह्म स ईशान एको रुद्रः स एव च ।
भवान् महेश्वरः साक्षान्महादेवो न संशयः ॥
ऊर्ध्वमुन्नामयत्येव स ओङ्कारः प्रकीर्तितः ।
प्राणानवति यस्तस्मात्प्रणवः परिकीर्तितः ॥
सर्वं व्याप्नोति यस्तस्मात्सर्वव्यापी सनातनः ।
ब्रह्मा हरिश्च भगवानाद्यन्तं नोपलब्धवान् ॥
तथान्ये च ततोऽनन्तो रुद्रः परमकारणम् ।
यस्तारयति संसारात्तार इत्यभिधीयते ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ७५ 5 96 97 98 95 96 97 98 96 96 96 96 ॥ ८ । नेत्रपुटोंसे पान करें । फलतः अर्धनारीश्वर भगवान् शिवके दर्शनसे मुक्त हो जायँ । शिवज्योतिको प्राप्त दिग्जयी कामादिको हम नहीं जानते; क्योंकि हम शिवाराधकों का ये कामक्रोधादि शत्रु क्या करेंगे और ॥ ९ मरणधर्मा इस शरीरादिकी मृत्यु या अमरतासे भी क्या प्रयोजन? ॥ ७ ॥
यह जगत् शिवरूप है, जो हितकारक, दिव्य, नाशरहित, सूक्ष्म तथा शाश्वत है । आप प्राजापत्य १० ( सर्वजनक ), पावन, शान्त, अग्राह्य, अविनाशी, वायुसम्बन्धी स्पर्शगुणके कारण वायुरूप और अग्राह्य मनसे भी ग्राह्य हैं I आप अपने चन्द्रतेजसे भक्तोंके अन्तःकरणको लीलापूर्वक अपनेमें विलीन कर लेते हैं । महत्तत्त्वको भी अपना ग्रास ११ बना लेनेवाले अपसंहर्ता उन भगवान् शूलीको नमस्कार है ॥ ८-१० ॥ हृदयदेशमें विराजमान तीनों मात्राएँ तथा सभी । १२ देवता हृदयके अधिकरण - प्राणमें प्रतिष्ठित हैं । जो प्राणरूप आप सबके हृदयमें नित्य विराजमान हैं, वह नाद नामक अर्धमात्रारूप आप ही हैं ॥ ११ ॥
उत्तरवर्ती शिरस्थानीय अकार, दक्षिणवर्ती पादस्थानीय १३ | मकार, मध्यवर्ती मध्यस्थ उकार, यह उत्तरवर्ती अकारसे संश्लिष्ट जो साक्षात् ॐकार है, वह सनातन शिव ही है ॥ १२ ॥
यहाँ यह जो ॐ है, वही प्रणव सर्वव्यापी १४ है [ सबको व्याप्त करके रहता है ] । अनन्त, तारक, सूक्ष्म, शुक्ल, ज्योतिर्मय परब्रह्म ईशान अद्वितीय रुद्र भगवान् महेश्वर साक्षात् महादेव हैं, इसमें संशय नहीं है ॥ १३-१४ ॥ १५ यह उच्चारण करते ही सारे शरीरको ऊपरकी ओर खींचता है, अतः इसे ओंकार कहा जाता है और प्राणोंकी रक्षा करता है, अतः प्रणव कहलाता है । यह १६ चराचर जगत्को व्याप्त करता है, इसलिये सर्वव्यापी सनातन कहा जाता ब्रह्मा, षडैश्वर्यवान् हरि तथा अन्य इन्द्रादिक भी इसके आदि और अन्तको न पा सके । अतः इन परम कारण रुद्रको अनन्त कहा जाता १७ । है । ये संसारसे तारते हैं, अतः तार कहे जाते हैं ।
पृष्ठ 643
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १८ ] देवताओंद्वारा
सूक्ष्मो भूत्वा शरीराणि सर्वदा ह्यधितिष्ठिति ।
तस्मात्सूक्ष्मः समाख्यातो भगवान्नीललोहितः ॥
नीलश्च लोहितश्चैव प्रधानपुरुषान्वयात् । स्कन्दतेऽस्य ******************************* यतः शुक्रं तथा शुक्रमपैति ££££££££££££££££££££££ च ॥
विद्योतयति यस्तस्माद्वैद्युतः परिगीयते ।
बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च बृहते च परापरे ॥
तस्माद्बृंहति यस्माद्धि परं ब्रह्मेति कीर्तितम् ।
अद्वितीयोऽथ भगवांस्तुरीयः परमेश्वरः ॥
ईशानमस्य जगतः स्वर्दृशां चक्षुरीश्वरम् ।
ईशानमिन्द्रसूरयः सर्वेषामपि सर्वदा ॥
ईशानः सर्वविद्यानां यत्तदीशान उच्यते ।
यदीक्षते च भगवान्निरीक्ष्यमिति चाज्ञया ॥
आत्मज्ञानं महादेवो योगं गमयति स्वयम् ।
भगवांश्चोच्यते देवो देवदेवो महेश्वरः ॥
सर्वांल्लोकान् क्रमेणैव यो गृह्णाति महेश्वरः ।
विसृजत्येष देवेशो वासयत्यपि लीलया ॥
एषो हि देवः प्रदिशो ऽनुसर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्मुखास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥
उपासितव्यं यत्नेन तदेतत्सद्भिरव्ययम् ।
यतो वाचो निवर्तन्ते ह्यप्राप्य मनसा सह ॥
तदग्रहणमेवेह यद्वावदति यत्नतः ।
अपरं च परं वेति परायणमिति स्वयम् ॥
वदन्ति वाचः सर्वज्ञं शङ्करं नीललोहितम् । एष सर्वो नमस्तस्मै पुरुषः पिङ्गलः शिवः
स एष स महारुद्रो विश्वं भूतं भविष्यति ।
भुवनं बहुधा जातं जायमानमितस्ततः ॥
भगवान् महेश्वरकी स्तुति ६४१ सदा सूक्ष्मरूपसे सभी शरीरोंमें रहते हैं, अतः भगवान् १८ | नीललोहित सूक्ष्म कहलाते ******* हैं । नील और KKKKKKKKK लोहितरूप— प्रधान और पुरुषके संयोगसे इन सदाशिवका शुक्रांश स्कन्दित होता है और परम स्थानको प्राप्त होता है, अतः १ ९ । ये शुक्र कहे जाते हैं॥१५–१९ ॥ ये दीप्ति प्रदान करते हैं, अतः वैद्युत कहे जाते २० हैं । ये [ शिव ] पर तथा अपर ( ऐहिक तथा आमुष्मिक ) रूपों का वर्धन तथा पोषण करते हैं, अतः वर्धन तथा पोषणगुणयुक्त होनेके कारण परब्रह्म कहे गये हैं । ये २१ भगवान् परमेश्वर [ स्वजातीय, विजातीय तथा स्वगतभेदशून्य होनेके कारण ] अद्वितीय ( एक ) हैं तथा तुरीय भी २२ हैं ॥ २०-२१ ॥ इन्द्र आदि प्रमुख देवता इन शिवको इस जगत्का स्वामी, देवताओंका चक्षुस्वरूप तथा सभीका नित्य नियन्ता २३ कहते हैं । ये सभी विद्याओंके स्वामी हैं, अत: ' ईशान ' कहे जाते हैं । वे देवदेव महेश्वर महादेव स्वेच्छासे सभी भावोंको देखते हैं, अपना अवबोध कराते हैं और स्वयं योगकी २४ प्राप्ति कराते हैं, अतः वे भगवान् कहे जाते हैं हैं ॥ । २२–२४ ॥ ये महेश्वर अपनी लीलासे ही क्रमसे सभी २५ लोकोंको अपनेमें लीन करते हैं, उनकी सृष्टि करते हैं तथा उनका पालन भी करते हैं ॥ २५ ॥
ये ही शिव विश्वरूप होकर क्रीड़ा करते हुए सभी दिशाओंके रूपमें स्थित होते हैं । ये अनादिसिद्ध देव ब्रह्माण्डके उदरमें प्रविष्ट होकर स्वयं उत्पन्न होते २६ हैं और आगे भी उत्पन्न होंगे । हे जीवो! ये सभी कालोंको व्याप्त करके स्थित रहते हैं ॥ २६ ॥
अतएव सज्जनोंको इन अविनाशी प्रभुकी प्रयत्नपूर्वक २७ उपासना करनी चाहिये । इनका वर्णन करनेमें असमर्थ होनेके कारण तत्त्वनिरूपण किये बिना ही मनसहित २८ । वाणी लौट आती है । वाणी यत्नपूर्वक इनके विषयमें जो कुछ भी पर, अपर अथवा परायणरूपमें कहती है, वह उनका [ वास्तविक ] निर्वचन नहीं है । वाणी इन्हें ॥ २ ९ सर्वज्ञ, शंकर तथा नीललोहित कहती है ॥ २७-२८१ / २ ॥ ये सर्वस्वरूप, पुरुष, पिंगल तथा शिव हैं, इन्हें ३० । नमस्कार है । जो अनेक प्रकारसे उत्पन्न हो चुका है,
पृष्ठ 644
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६४२ 9696969696969696 हिरण्यबाहुर्भगवान् हिरण्यपतिरीश्वरः अम्बिकापतिरीशानो हेमरेता वृषध्वजः उमापतिर्विरूपाक्षो विश्वसृग्विश्ववाहनः ब्रह्माणं विदधे योऽसौ पुत्रमग्रे सनातनम् प्रहिणोति स्म तस्यैव ज्ञानमात्मप्रकाशकम् तमेकं पुरुषं रुद्रं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् बालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये
विश्वं देवं वह्निरूपं वरेण्यम् ।
तमात्मस्थं s नुपश्यन्ति धीरा-स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥
महतो यो महीयांश्च ह्यणोरप्यणुरव्ययः ।
गुहायां निहितश्चात्मा जन्तोरस्य महेश्वरः ॥
वेश्मभूतोऽस्य विश्वस्य कमलस्थो हृदि स्वयम् ।
गह्वरं गहनं तत्स्थं तस्यान्तश्चोर्ध्वतः स्थितः ॥
तत्रापि दहं गगनमोङ्कारं परमेश्वरम् ।
बालाग्रमात्रं तन्मध्ये ऋतं परमकारणम् ॥
सत्यं ब्रह्म महादेवं पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ।
ऊर्ध्वरेतसमीशानं विरूपाक्षमजोद्भवम् ॥
अधितिष्ठति योनिं यो योनिं वाचैक ईश्वरः ।
देहं पञ्चविधं येन तमीशानं पुरातनम् ॥
प्राणेष्वन्तर्मनसो लिङ्गमाहु-र्यस्मिन् क्रोधो या च तृष्णा क्षमा च । तृष्णां छित्त्वा हेतुजालस्य मूलं बुद्ध्याचिन्त्यं स्थापयित्वा च रुद्रे ॥ श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । उत्पन्न है तथा उत्पन्न होगा — वह सम्पूर्ण प्राणिसमुदायरूप ॥ ३१ चौदह भुवन इन महारुद्रका ही स्वरूप है ॥ २ ९ -३० ॥ जो ये हिरण्यबाहु, भगवान्, हिरण्यपति, ईश्वर, अम्बिकापति, ईशान, हेमरेता, वृषध्वज, उमापति, विरूपाक्ष, । ॥ ३२ विश्वसृक् तथा विश्ववाहन संज्ञावाले शिव हैं, उन्होंने सबसे पहले सनातन ब्रह्माको पुत्ररूपमें उत्पन्न किया और उन्हें आत्माको प्रकाशित करनेवाला ज्ञान प्रदान
।
किया ॥ ३१-३२१ / २ ॥
॥ ३३ जो धीर पुरुष उन अद्वितीय, पुरुष, बहुतोंके द्वारा आवाहन किये जानेवाले, बहुतोंके द्वारा स्तुत होनेवाले, हृदयके मध्यमें बालके अग्रभागके समान सूक्ष्मरूपसे विराजमान, विश्वेश्वर देव, अग्निरूप तथा सर्वश्रेष्ठ रुद्रको अपनेमें स्थित देखते हैं, उन्हींको शाश्वत शान्ति ३४ प्राप्त होती है, अन्य लोगोंको नहीं ॥ ३३-३४ ॥ जो महान्से भी महान् हैं, अणुसे भी सूक्ष्म हैं तथा अव्यय हैं, वे महेश्वर प्राणियोंकी हृदयरूपी गुहामें ३५ आत्मरूपसे स्थित हैं । कमलपर स्थित रहनेवाले वे शिव इस विश्वके आलयभूत होते हुए भी प्राणियोंके हृदयमें स्वयं विद्यमान रहते हैं और उस हृदयकमलमें स्थित ३६ जो अयोगियोंके लिये दुर्ज्ञेय हृदयाकाश है, उसके भीतर तथा बाहर अग्निशिखाकी भाँति विराजमान हैं । उस अग्निशिखामें भी बालाग्रके समान सूक्ष्म जो दहरसंज्ञक ३७ आकाश है, उसके मध्यमें ऋत, परमकारणरूप, सत्य, ब्रह्मरूप, महादेव, पुरुष, अर्धनारीश्वर, ऊर्ध्वरेता, ईशान, त्रिनेत्र तथा अजोद्भव परमेश्वर ओंकाररूपमें स्थित हैं । एक अथवा अनेक रूपोंवाले वे ईश्वर भिन्न - भिन्न ३८ योनियोंमें प्रवेश करते हैं, जिसके फलस्वरूप वे अन्नमय आदि पंचविध देह ग्रहण करते हैं - उन पुरातन ईशानको जो धीर पुरुष देखते हैं, उन्हें शान्ति ३ ९ प्राप्त होती है ॥ ३५–३९ ॥ [ वि ] प्राणोंके भीतर स्थित हैं । उन्हें मनका स्वरूप कहा गया है, जिसमें क्रोध, तृष्णा, क्षमा आदि विद्यमान रहते हैं । भवबन्धनके हेतुके मूल कारणभूत तृष्णाका छेदन करके उसे रुद्रमें स्थापित करके बुद्धि ४० । द्वारा उनका चिन्तन करना चाहिये ॥ ४० ॥
पृष्ठ 645
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १८ ] देवताओंद्वारा
एकं तमाहुर्वै रुद्रं शाश्वतं परमेश्वरम् ।
परात्परतरं वाप परात्परतरं ध्रुवम् ॥
ब्रह्मणो जनकं विष्णोर्वह्नेर्वायोः सदाशिवम् ।
ध्यात्वाग्निना च शोध्याङ्गं विशोध्य च पृथक्पृथक् ॥
पञ्चभूतानि संयम्य मात्राविधिगुणक्रमात् ।
मात्राः पञ्च चतस्त्रश्च त्रिमात्राद्विस्ततः परम् ॥
एकमात्रममात्रं हि द्वादशान्ते व्यवस्थितम् ।
स्थित्वा स्थाप्यामृतो भूत्वा व्रतं पाशुपतं चरेत् ॥
एतद्व्रतं पाशुपतं चरिष्यामि समासतः ।
अग्निमाधाय विधिवदृग्यजुः सामसम्भवैः ॥
उपोषितः शुचिः स्नातः शुक्लाम्बरधरः स्वयम् ।
शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥
जुहुयाद्विरजो विद्वान् विरजाश्च भविष्यति ।
वायवः पञ्च शुध्यन्तां वाङ्मनश्चरणादयः ॥
श्रोत्रं जिह्वा ततः प्राणस्ततो बुद्धिस्तथैव च ।
शिरः पाणिस्तथा पार्श्वं पृष्ठोदरमनन्तरम् ॥
जङ्घे शिश्नमुपस्थं च पायुर्मेद्रं तथैव च ।
त्वचा मांसं च रुधिरं मेदोऽस्थीनि तथैव च ॥
शब्दः स्पर्शं च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
भूतानि चैव शुध्यन्तां देहे मेदादयस्तथा ॥
अन्नं प्राणे मनो ज्ञानं शुध्यन्तां वै शिवेच्छया ।
हुत्वाज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाक्रमम् ॥
उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृहीत्वा भस्म यत्नतः ।
अग्निरित्यादिना धीमान् विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत् ॥
एतत्पाशुपतं दिव्यं व्रतं पाशविमोचनम् ।
ब्राह्मणानां हितं प्रोक्तं क्षत्रियाणां तथैव च ॥
वैश्यानामपि योग्यानां यतीनां तु विशेषतः ।
वानप्रस्थाश्रमस्थानां गृहस्थानां सतामपि ॥
विमुक्तिर्विधिनानेन दृष्ट्वा वै ब्रह्मचारिणाम् ।
अग्निरित्यादिना भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् ॥
सोऽपि पाशुपतो विप्रो विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत् ।
भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान् महापातकसम्भवैः ॥
भगवान् महेश्वरकी स्तुति ६४३ फफफफफफफफफफफफ उन्हीं एकमात्र रुद्रको शाश्वत, परमेश्वर, परात्परतरसे ४१ भी परात्परतर तथा ध्रुव कहा गया है । ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि तथा वायुके जनक सदाशिवका ध्यान करके, ४२ अग्निबीज ( रं ) - से देहका शोधन करके पृथक् - पृथक् पंचभूतोंका विशोधन पुनः मात्राविधि - गुणके क्रमसे पाँच - चार - तीन- दो - एक – इन तन्मात्राओं का संयमन करके ४३ द्वादशारचक्रके अन्तमें विराजमान निर्गुण शिवको स्थापित करके तथा स्वयं वहाँ स्थित होकर अमृतरूप होकर ४४ पाशुपतव्रत करना चाहिये ॥ ४१ - ४४ ॥ मैं इस पाशुपतव्रतको संक्षेपमें करूँगा- ऐसा ४५ संकल्प करके ऋक्, यजुः, सामके मन्त्रोंसे विधिपूर्वक अग्निस्थापन करके, उपवासपूर्वक स्नान करके शुद्ध ४६ होकर शुक्ल वस्त्र, शुक्ल यज्ञोपवीत, शुक्ल माला, शुक्ल चन्दन आदि धारण करके रजोगुणसे मुक्त होकर ४७ विद्वान् होम करे; इस प्रकार वह रजोगुणरहित हो जायगा ॥ ४५-४६१ / २ ॥ शिवकी इच्छासे [ मेरे प्राण आदि ] ४८ शुद्ध हों, वाणी, मन, पाद, कान, जिह्वा, सिर, हाथ, पार्श्वभाग, पृष्ठभाग, उदर, ४ ९ शिश्न, जननेन्द्रिय, गुदा, मेढ्र, त्वचा, मांस, अस्थियाँ, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, पाँचों वायु प्राण, बुद्धि, दोनों जाँघें, रुधिर, मेद, पृथ्वी आदि ५० [ पंच ] महाभूत तथा देहमें स्थित मेद आदि शुद्ध हों; अन्न, प्राण, मन तथा ज्ञान शुद्ध हों - इस प्रकार यथाक्रम ५१ आज्य ( घृत ), समिधा तथा चरुसे विरजाहोम करके रुद्राग्निका उपसंहरणकर यत्नपूर्वक ' अग्निरिति ' मन्त्रसे ५२ भस्म ग्रहणकर उसे मल करके बुद्धिमान्को अंगोंमें लगाना चाहिये ॥ ४७–५२ ॥ यह दिव्य पाशुपतव्रत बन्धनसे मुक्ति दिलानेवाला ५३ और ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों, विशेषरूपसे योग्य ( अदुष्ट तथा अपतित ) यतियों, वानप्रस्थ आश्रममें स्थित रहनेवालों, ५४ सत्पुरुष गृहस्थों तथा ब्रह्मचारियोंके लिये हितकर कहा गया है, इस प्रकार विरजादीक्षासहित भस्म धारण ५५ करनेसे मुक्ति होती है - ऐसा जानकर ‘ अग्निरिति ’ इत्यादि मन्त्रसे अग्निहोत्रके भस्मको ग्रहण करके उसे ५६ | मलकर अंगोंमें धारण करना चाहिये; ऐसा करनेवाला
पृष्ठ 646
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६४४ पापैर्विमुच्यते सद्यो मुच्यते च न संशयः वीर्यमग्नेर्यतो भस्म वीर्यवान् भस्मसंयुतः भस्मस्नानरतो विप्रो भस्मशायी जितेन्द्रियः सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात् तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भूत्यङ्गं पूजयेद्बुधः रेरेकारो न कर्तव्यस्तुन्तुन्कारस्तथैव च न तत्क्षमति देवेशो ब्रह्मा वा यदि केशवः । मम पुत्रो भस्मधारी गणेशश्च वरानने
तेषां विरुद्धं यत्त्याज्यं स याति नरकार्णवम् ।
गृहस्थ ब्रह्मनोऽपि त्रिपुण्ड्रं यो न कारयेत् ॥
पूजा ' कर्म क्रिया तस्य दानं स्नानं तथैव च ।
निष्फलं जायते सर्वं यथा भस्मनि वै हुतम् ॥
तस्माच्च सर्वकार्येषु त्रिपुण्ड्रं धारयेद्बुधः ।
इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा स्तुत्वा देवैः समं प्रभुः ॥
भस्मच्छन्नैः स्वयं छन्नो विरराम विशाम्पते । अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः
सगणश्चाम्बया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः ।
अथ सन्निहितं रुद्रं तुष्टुवुः सुरपुङ्गवम् ॥
रुद्राध्यायेन सर्वेशं देवदेवमुमापतिम् ।
देवोऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः ॥
तुष्टोऽस्मीत्याह देवेभ्यो वरं दातुं सुरारिहा ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । । विप्र भी पाशुपत हो जाता है । भस्मसे अनुलिप्त विद्वान् ॥ ५७ द्विज महापापोंसे होनेवाले दोषोंसे शीघ्र मुक्त हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं है । चूँकि अग्निका भस्म वीर्य । ( तेजरूप ) होता है, अतः भस्म धारण करनेवाला ॥ ५८ वीर्यवान् ( तेजस्वी ) होता है । भस्मस्नानपरायण, भस्मशायी | तथा जितेन्द्रिय विप्र सभी पापोंसे मुक्त होकर शिवसायुज्य । प्राप्त करता है; अतः बुद्धिमान्को चाहिये कि अंगोंमें ॥५ ९ विभूति ( भस्म ) धारण करनेवालेकी पूजा करे, उनके प्रति ' रे ' अथवा ' तुम ' शब्द नहीं बोलना चाहिये; हे वरानने! इसे देवेश शिव सहन नहीं करते हैं, ऐसा ॥ ६० कहनेवाले चाहे ब्रह्मा, विष्णु अथवा भस्मधारी मेरे पुत्र गणेश ही क्यों न हों? ॥ ५३ - ६० ॥ जो कुछ भी उन पाशुपतव्रत करनेवालोंके विरुद्ध ६१ हो, वह त्याज्य है; जो त्याग नहीं करता, वह नरकार्णवमें जाता है । तपस्या आदिसे रहित होते हुए भी जो गृहस्थ त्रिपुण्ड्र धारण नहीं करता है, उसके द्वारा ६२ की गयी पूजा, सत्कर्म, क्रिया, दान, स्नान — सब कुछ उसी भाँति निष्फल होता है, जैसे भस्ममें डाली गयी आहुति । अतः बुद्धिमान्को सभी सत्कर्मोंमें त्रिपुण्ड्र ६३ धारण करना चाहिये॥६१-६२१ / २ ॥ हे विशाम्पते! इस प्रकार भस्ममाहात्म्य कहकर स्वयं भस्म धारण किये हुए प्रभु भगवान् ब्रह्मा भस्म ॥ ६४ । धारण किये देवताओंके साथ शिवकी स्तुति करके [ ध्यानानन्दमें मग्न होकर ] शान्त हो गये । तदनन्तर उन देवताओंपर अनुग्रह करनेके लिये पशुपति प्रभु महेश्वर ६५ गणों तथा पार्वतीके साथ प्रकट हुए । इसके बाद वे देवता वहाँ उपस्थित सुरश्रेष्ठ, सर्वेश, देवदेव, उमापति रुद्रकी रुद्राध्यायसे स्तुति करने लगे । तब देवशत्रुओंका संहार ६६ करनेवाले भगवान् वृषभध्वजने कृपापूर्ण दृष्टिसे देवोंको देखकर ' मैं देवताओंको वर प्रदान करनेके लिये सन्तुष्ट ६७ | हूँ ' – ऐसा कहा ॥ ६३–६७ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे पाशुपतव्रतमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' पाशुपतव्रतमाहात्म्यवर्णन ' नामक अठारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १८ ॥
पृष्ठ 647
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १ ९ ] देवताओं तथा मुनियोंको सूर्यमण्डलमें उमासहित पंचमुख सदाशिवकादर्शन ६४५ उन्नीसवाँ अध्याय देवताओं तथा मुनियोंको सूर्यमण्डलमें उमासहित नीललोहित पंचमुख सदाशिवके विराट्स्वरूपका दर्शन होना शैलादिरुवाच
तं प्रभुं प्रीतमनसं प्रणिपत्य वृषध्वजम् ।
अपृच्छन्मुनयो देवाः प्रीतिकण्टकितत्वचः ॥
देवा ऊचुः
भगवन् केन मार्गेण पूजनीयो द्विजातिभिः ।
कुत्र वा केन रूपेण वक्तुमर्हसि शङ्कर ॥
कस्याधिकारः पूजायां ब्राह्मणस्य कथं प्रभो ।
क्षत्रियाणां कथं देव वैश्यानां वृषभध्वज ॥
स्त्रीशूद्राणां कथं वापि कुण्डगोलादिनां तु वा ।
हिताय जगतां सर्वमस्माकं वक्तुमर्हसि ॥
सूत उवाच
तेषां भावं समालोक्य मुनीनां नीललोहितः ।
प्राह गम्भीरया वाचा मण्डलस्थः सदाशिवः ॥
मण्डले चाग्रतो पश्यन् देवदेवं सहोमया ।
देवाश्च मुनयः सर्वे विद्युत्कोटिसमप्रभम् ॥
अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रं द्वादशाक्षं महाभुजम् ।
अर्धनारीश्वरं देवं जटामुकुटधारिणम् ॥
सर्वाभरणसंयुक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम् ।
रक्ताम्बरधरं सृष्टिस्थितिसंहारकारकम् ॥
तस्य पूर्वमुखं पीतं प्रसन्नं पुरुषात्मकम् ।
अघोरं दक्षिणं वक्त्रं नीलाञ्जनचयोपमम् ॥
दंष्ट्राकरालमत्युग्रं ज्वालामालासमावृतम् ।
रक्तश्मश्रुं जटायुक्तं चोत्तरे विद्रुमप्रभम् ॥
प्रसन्नं वामदेवाख्यं वरदं विश्वरूपिणम् ।
पश्चिमं वदनं तस्य गोक्षीरधवलं शुभम् ॥
मुक्ताफलमयैर्हारैर्भूषितं तिलकोज्वलम् ।
सद्योजातमुखं दिव्यं भास्करस्य स्मरारिणः ॥
और उनकी पूजा एवं स्तुति करना शैलादि बोले - [ हे सनत्कुमार! ] प्रसन्न मनवाले उन प्रभु वृषध्वज शिवको प्रणाम करके हर्षसे रोमांचित १ शरीरवाले मुनियों तथा देवताओंने उनसे पूछा —॥१ ॥
देवता बोले - हे भगवन्! द्विजातिगण किस विधिसे, कहाँ और किस रूपसे आपका पूजन करें, हे शंकर! आप बतानेकी कृपा कीजिये । हे प्रभो! किस २ ब्राह्मणका [ आपकी ] पूजामें अधिकार है? हे देव! हे वृषध्वज! क्षत्रियों, वैश्यों, स्त्रियों, शूद्रों, कुण्ड - गोलक ३ आदि वर्णसंकर लोगोंका आपकी पूजामें किस प्रकारसे अधिकार है? जगत्के कल्याणके लिये हमें यह सब ४ बतानेका अनुग्रह करें ॥ २–४ ॥ सूतजी बोले- उन देवताओं और मुनियोंकी भक्ति देखकर सूर्यमण्डलमें स्थित नीललोहित सदाशिव गम्भीर वाणीमें बोले । उस अवसरपर सभी देवताओं और मुनियोंने ५ सामने देखा कि सृष्टि, पालन तथा संहार करनेवाले देवदेव शिव सूर्यमण्डलमें उमाके साथ विराजमान हैं, करोड़ों ६ विद्युत् के समान उनकी प्रभा है, वे आठ भुजाओं, चार मुखों तथा बारह नेत्रोंसे शोभा पा रहे हैं, वे बड़ी - बड़ी भुजाओंसे युक्त हैं, वे प्रभु अर्धनारीश्वररूपमें हैं, वे जटाजूटरूपी ७ मुकुट धारण किये हुए हैं, वे सभी आभरणोंसे समन्वित हैं और रक्तवर्णकी माला, चन्दन तथा वस्त्र धारण किये ८ हुए हैं ॥ ५–८ ॥ उनका पूर्वमुख तत्पुरुषसंज्ञक था, जो पीतवर्ण तथा ९ प्रसन्नतासे युक्त था, उनका अघोर नामक दक्षिणमुख नीले अंजनके तुल्य, विकराल दाढ़ोंसे युक्त, अत्यन्त उग्र, ज्वालासमूहसे समावृत, रक्तवर्णकी दाढ़ीसे युक्त और १० जटाओंसे सुशोभित था, उत्तर दिशामें उनका वामदेव | नामक मुख था, जो प्रवालमणिके सदृश प्रभासे युक्त, ११ प्रसन्न, वरदायक तथा विश्वरूप था और उन कामरिपु भास्कररूप शिवका पश्चिममुख सद्योजात नामवाला था, १२ | जो गौके दुग्धके समान धवल, सुन्दर, मुक्ताफलसे युक्त
पृष्ठ 648
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ६४६ आदित्यमग्रतोऽपश्यन्पूर्ववच्चतुराननम् 1 भास्करं पुरतो देवं चतुर्वक्त्रं च पूर्ववत् ॥
भानुं दक्षिणतो देवं चतुर्वक्त्रं च पूर्ववत् ।
रविमुत्तरतोऽपश्यन्पूर्ववच्चतुराननम् ॥
विस्तारां मण्डले पूर्वे उत्तरां दक्षिणे स्थिताम् ।
बोधनीं पश्चिमे भागे मण्डलस्य प्रजापतेः ॥
अध्यायनीं च कौबेर्यामेकवक्त्रां चतुर्भुजाम् ।
सर्वाभरणसम्पन्नाः शक्तय: सर्वसम्मताः ॥
ब्रह्माणं दक्षिणे भागे विष्णुं वामे जनार्दनम् ।
ऋग्यजुः साममार्गेण मूर्तित्रयमयं शिवम् ॥
ईशानं वरदं देवमीशानं परमेश्वरम् ।
ब्रह्मासनस्थं वरदं धर्मज्ञानासनोपरि ॥
वैराग्यैश्वर्यसंयुक्ते प्रभूते विमले तथा ।
सारं सर्वेश्वरं देवमाराध्यं परमं सुखम् ॥
सितपङ्कजमध्यस्थं दीप्ताद्यैरभिसंवृतम् ।
दीप्तां दीपशिखाकारां सूक्ष्मां विद्युत्प्रभां शुभाम् ॥
जयामग्निशिखाकारां प्रभां कनकसप्रभाम् ।
विभूतिं विद्रुमप्रख्यां विमलां पद्मसन्निभाम् ॥
अमोघां कर्णिकाकारां विद्युतं विश्ववर्णिनीम् ।
चतुर्वक्त्रां चतुर्वर्णां देवीं वै सर्वतोमुखीम् ॥
सोममङ्गारकं देवं बुधं बुद्धिमतां वरम् ।
बृहस्पतिं बृहद्बुद्धिं भार्गवं तेजसां निधिम् ॥
मन्दं मन्दगतिं चैव समन्तात्तस्य ते सदा ।
सूर्यः शिवो जगन्नाथः सोमः साक्षादुमा स्वयम् ॥
पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् ।
दृष्ट्वैव मुनयः सर्वे देवदेवमुमापतिम् ॥
हारोंसे सुशोभित, तिलकसे प्रकाशित तथा अत्यन्त दिव्य १३ था ॥ ९ - १२ ॥ उन्होंने आगेकी ओर शिवके ही सदृश चार मुखोंवाले आदित्यको, पूर्वकी ओर शिवसदृश चतुर्मुख १४ | भगवान् भास्करको, दक्षिणकी ओर शिवतुल्य चतुर्मुख प्रभु भानुको और उत्तरकी ओर शिवके ही समान चतुर्मुख रविको देखा । इसी प्रकार उन देवताओंने १५ सूर्यमण्डलकी पूर्वदिशामें देवी विस्ताराको, दक्षिणमें उत्तराको, पश्चिंमभागमें बोधनीको और उत्तरदिशामें १६ एक मुख तथा चार भुजाओंवाली अध्यायनीको विराजमान । देखा । सबकी पूज्य ये शक्तियाँ सभी आभरणोंसे सम्पन्न थीं ॥ १३-१६ ॥ १७ देवताओं तथा मुनियोंने उनके दाहिनी ओर ब्रह्माको और बायीं ओर जनार्दन विष्णुको देखा । उन्होंने ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेदके क्रमसे [ ब्रह्मा, रुद्र तथा विष्णुमय ९ ८ रूपमें ] तीन विग्रहोंसे सुशोभित सबके स्वामी, वरद, ईशान, वरदायक, परमेश्वर शिवको धर्मज्ञानके आसनपर ब्रह्मासनमें स्थित देखा । उन्होंने वैराग्य तथा ऐश्वर्यसे १ ९ सुशोभित विशाल तथा विमल आसनपर श्वेत कमलके मध्यमें विराजमान सबके स्वामी, देवताओंके आराध्य, २० सर्वोपरि तथा सुखदायक शिवको दीप्ता आदि [ नौ ] शक्तियोंसे आवृत देखा । उन देवताओं और मुनियोंने प्रज्वलित अग्निकी शिखाके समान दीप्ताको, विद्युत्प्रभाके २१ | समान शुभ सूक्ष्माको, अग्निशिखाके आकारवाली जयाको, सुवर्णके कान्तिसदृश प्रभाको, विद्रुम ( मूँगा ) - के समान वर्णवाली विभूतिको, कमलसदृश विमलाको, कमलकी २२ कर्णिकाके रूपवाली अमोघाको, अनेक वर्णोंवाली देवी विद्युत्को, चार मुखों और चार वर्णोंवाली देवी सर्वतोमुखीको, चन्द्रमाको, मंगलको, बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ देव बुधको महान् २३ बुद्धिवाले बृहस्पतिको, तेजोनिधि शुक्रको और मन्दगतिवाले शनैश्चरको सदा उन शिवके चारों ओर स्थित देखा । स्वयं २४ जगत्स्वामी शिवरूप सूर्य, साक्षात् उमारूप चन्द्र और गगनादि पंचमहाभूतरूप भौम आदि पाँच ग्रह हैं, इन्हींसे चराचर जगत् व्याप्त है । इस प्रकार देवदेव उमापति २५ | सदाशिवको देखते ही सभी मुनियोंको पूजाविधिका ज्ञान
पृष्ठ 649
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १ ९ ] देवताओं तथा मुनियोंको सूर्यमण्डलमें
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे मुनयो देवतास्तथा ।
अस्तुवन् वाग्भिरिष्टाभिर्वरदं नीललोहितम् ॥ २६
ऋषय ऊचुः
नमः शिवाय रुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे ।
मीदुष्टमाय शर्वाय शिपिविष्टाय रंहसे ॥ २७
प्रभूते विमले सारे ह्याधारे परमे सुखे ।
नवशक्त्यावृतं देवं पद्मस्थं भास्करं प्रभुम् ॥ २८
आदित्यं भास्करं भानुं रविं देवं दिवाकरम् ।
उमां प्रभां तथा प्रज्ञां सन्ध्यां सावित्रिकामपि ॥ २ ९
विस्तारामुत्तरां देवीं बोधनीं प्रणमाम्यहम् ।
आप्यायनीं च वरदां ब्रह्माणं केशवं हरम् ॥ ३०
सोमादिवृन्दं च यथाक्रमेण सम्पूज्य मन्त्रैर्विहितक्रमेण । स्मरामि देवं रविमण्डलस्थं सदाशिवं शङ्करमादिदेवम् ॥ ३१ इन्द्रादिदेवांश्च तथेश्वरांश्च नारायणं पद्मजमादिदेवम् । प्रागाद्यधोर्ध्वं च यथाक्रमेण वज्रादिपद्मं च तथा स्मरामि ॥ ३२ सिन्दूरवर्णाय समण्डलाय सुवर्णवज्राभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपङ्कजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय ॥ ३३ रथं च सप्ताश्वमनूरुवीरं गणं तथा सप्तविधं क्रमेण । ऋतुप्रवाहेण च वालखिल्यान् हुत्वा उद्वास्य स्मरामि स्मरामि मन्देहगणक्षयं च ॥ ३४ तिलाद्यैर्विविधैस्तथाग्नौ पुनः समाप्यैव तथैव सर्वम् । हृत्पङ्कजमध्यसंस्थं स्मरामि बिम्बं तव देवदेव ॥ ३५ बिम्बान यथाक्रमेण पद्मामललोचनानि । उमासहित पंचमुख सदाशिवका दर्शन ६४७ | हो गया और उन सभी मुनियों तथा देवताओंने हाथ जोड़कर अभिलषित वाणीद्वारा वर प्रदान करनेवाले नीललोहित भगवान् शिवकी स्तुति की ॥ १७-२६ ॥ ऋषिगण बोले- शिव, रुद्र, कद्रुद्र, प्रचेता, मीढुष्टम, शर्व, शिपिविष्ट तथा रंहको नमस्कार है । विशाल, विमल, श्रेष्ठ तथा परम सुखदायक आसनपर विराजमान, नौ शक्तियोंसे आवृत तथा कमलके मध्यमें स्थित भगवान् भास्करको, आदित्य - भास्कर - भानु, रवि, देव तथा दिवाकरको उमा, प्रभा, प्रज्ञा, सन्ध्या, सावित्रिका, विस्तारा, उत्तरा, देवी बोधनी, वर प्रदान करनेवाली आप्यायनी, ब्रह्मा, केशव । तथा हरको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ २७ – ३० ॥ विहित विधिसे मन्त्रोंके द्वारा यथाक्रम सोम आदिका सम्यक् पूजन करके मैं सूर्यमण्डलमें विराजमान सदाशिव आदिदेव भगवान् शंकरका स्मरण करता हूँ ॥ ३१ ॥
इन्द्र आदि आठ दिक्पालोंका, उनके अधिदेवताओंका, नारायणका, आदिदेव ब्रह्माका, यथाक्रम पूर्व आदि आठ दिशाओं का, ऊर्ध्व तथा अधः दिशाओंका और वज्र, पद्म आदिका स्मरण करता हूँ ॥ ३२ ॥
सिन्दूरके समान वर्णवाले, मण्डलयुक्त, सुवर्ण तथा हीरेके आभरणोंसे सुशोभित, कमलसदृश नेत्रोंवाले, कमल धारण करनेवाले तथा ब्रह्मा - इन्द्र - नारायणके भी कारणरूप सदाशिवको नमस्कार है ॥ ३३ ॥
सूर्य रथको, सात घोड़ोंको, पराक्रमी अरुणको, वसन्तादि ऋतुक्रमसे व्यवस्थित सप्तविध गणोंको, वालखिल्य आदि ऋषियोंको तथा मन्देह नामक असुरोंके विनाशको स्मृति - पथपर लाता हूँ ॥ ३४ ॥
हे देवदेव! तिल आदि विविध पदार्थोंसे अग्निमें हवन करके पुनः सम्पूर्ण कृत्यका समापन करके हृदयकमलके मध्य संस्थित आपके बिम्बको मण्डलसे निकालकर मैं स्मरण करता हूँ ॥ ३५ ॥
मैं क्रमशः आपके रक्तबिम्बोंका, पद्मके समान निर्मल नेत्रोंका दाहिने हाथमें स्थित पद्म, बायें हाथमें स्थित वरद मुद्राका तथा शोभासम्पन्न आभूषणोंका स्मरण करता हूँ ॥ ३६ ॥
पृष्ठ 650
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६४८ पद्मं च सव्ये वरदं च वामे करे तथा भूषितभूषणानि दंष्ट्राकरालं तव दिव्यवक्त्रं विद्युत्प्रभं दैत्यभयङ्करं च स्मरामि रक्षाभतं द्विजानां मन्देहरक्षोगणभर्त्सनं च सोमं सितं भूमिजमग्निवर्णं चामीकराभं बुधमिन्दुसूनुम् । बृहस्पतिं काञ्चनसन्निकाशं श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग मैं विकराल दाढ़ोंवाले, विद्युत्की कान्तिवाले, ॥ ३६ दैत्योंके लिये भयकारक, ब्राह्मणोंकी रक्षामें संलग्न तथा मन्देह नामक राक्षससमुदायकी भर्त्सना करनेवाले आपके । । दिव्य मुखका स्मरण करता हूँ ॥३७ ॥
श्वेतवर्णवाले चन्द्रमा, अग्निवर्णके तुल्य मंगल, धत्तूर-॥ ३७ | वृक्षके समान आभावाले चन्द्रपुत्र बुध, सुवर्णकी आभावाले बृहस्पति, श्वेत वर्णवाले शुक्र, अत्यन्त कृष्ण - वर्णवाले शनि - इस प्रकार शनिपर्यन्त सप्तग्रहरूपात्मक सभी ग्रहोंके परम कारण तथा दाहिने हाथमें अभय मुद्रा और बायें हाथको शुक्रं सितं कृष्णतरं च मन्दम् ॥ ३८ अपने उरुदेशमें स्थित करके वरद मुद्रा धारण करनेवाले स्मरामि सव्यमभयं वाममूरुगतं वरम् सर्वेषां मन्दपर्यन्तं महादेवं च भास्करम् ॥ पूर्णेन्दुवर्णेन च पुष्पगन्ध-प्रस्थेन तोयेन शुभेन पूर्णम् । पात्रं दृढं ताम्रमयं प्रकल्प्य दास्ये तवार्घ्यं भगवन् प्रसीद ॥
नमः शिवाय देवाय ईश्वराय कपर्दिने ।
रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये ॥
सूत उवाच
यः शिवं मण्डले देवं सम्पूज्यैवं समाहितः ।
प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने पठेत्स्तवमनुत्तमम् ॥
इत्थं शिवेन सायुज्यं लभते नात्र संशयः ॥
। भास्कररूप महादेवका स्मरण करता हूँ ॥ ३८-३९ ॥
३ ९ पूर्ण चन्द्रमाके समान वर्णवाले तथा पुष्पगन्ध फैलानेवाले पवित्र जलसे पूरित दृढ़ ताम्रपात्रको प्रकल्पित करके मैं आपको अर्घ्य प्रदान करता हूँ । हे भगवन्! ४० प्रसन्न होइये । ईश्वर, कपर्दी, रुद्र, विष्णुरूप, ब्रह्मस्वरूप, सूर्यमूर्ति आप भगवान् शिवको नमस्कार है ॥ ४०-४१ ॥ ४१ सूतजी बोले - [ हे ऋषिगण! ] इस प्रकार जो मनुष्य एकनिष्ठ होकर सूर्यमण्डलमें भगवान् शिवका विधिपूर्वक पूजन करके प्रातः, मध्याह्न तथा सायंवेलामें ४२ | इस उत्तम स्तोत्रका पाठ करता है, वह शिवके साथ सायुज्य ४३ । प्राप्त कर लेता है, इसमें सन्देह नहीं है ॥ ४२-४३ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे शिवपूजनवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' शिवपूजनवर्णन ' नामक उन्नीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १ ९ ॥ बीसवाँ पाशुपतयोग एवं शैवी दीक्षाका सूत उवाच
अथ रुद्रो महादेवो मण्डलस्थः पितामहः ।
पूज्यो वै ब्राह्मणानां च क्षत्रियाणां विशेषतः ॥ १
वैश्यानां नैव शूद्राणां शुश्रूषां पूजकस्य च ।
स्त्रीणां नैवाधिकारोऽस्ति पूजादिषु न संशयः ॥ २
स्त्रीशूद्राणां द्विजेन्द्रैश्च पूजया तत्फलं भवेत् ।
नृपाणामुपकारार्थं ब्राह्मणाद्यैर्विशेषतः ॥ ३
एवं सम्पूजयेयुर्वै ब्राह्मणाद्याः सदाशिवम् ।
इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रस्तत्रैवान्तरधात्स्वयम् ॥ ४
अध्याय वर्णन तथा शिवयोगकी महिमा सूतजी बोले - [ हे ऋषिगण! ] सूर्यमण्डलमें स्थित पितामह महादेव रुद्र ब्राह्मणों, क्षत्रियों तथा वैश्योंके विशेषरूपसे पूज्य हैं, वे शूद्रोंके पूज्य नहीं हैं, उन्हें तो शिवपूजककी सेवा करनी चाहिये, स्त्रियोंको भी पूजा आदिमें अधिकार नहीं है, इसमें संशय नहीं है । द्विजेन्द्रोंके द्वारा की गयी पूजासे ही स्त्रियों तथा शूद्रोंको मण्डलपूजाका फल प्राप्त हो जाता है । राजाओंके उपकारके लिये श्रेष्ठ ब्राह्मणके द्वारा विशेषरूपसे पूजा की जानी चाहिये । इस प्रकार ब्राह्मण आदिको विधिवत्