श्रीगणेशाय नमः।

लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 691–700

लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 691–700

पृष्ठ 691

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 691 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २७ ] राजाओंको विजयप्राप्ति करानेवाले

देवदेव जगन्नाथ नमस्ते भुवनेश्वर ।

जीवच्छ्राद्धं महादेव प्रसादेन विनिर्मितम् ॥ ७

पूजितश्च ततो देवो दृष्टश्चैव मयाधुना ।

शक्राय कथितं पूर्वं धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ ८

जयाभिषेकं देवेश वक्तुमर्हसि मे प्रभो । सूत उवाच तस्मै देवो महादेवो भगवान्नीललोहितः ॥ ९ जयाभिषेकमखिलमवदत्परमेश्वरः 1 श्रीभगवानुवाच जयाभिषेकं वक्ष्यामि नृपाणां हितकाम्यया ॥ १०

अपमृत्युजयार्थं च सर्वशत्रुजयाय च ।

युद्धकाले तु सम्प्राप्ते कृत्वैवमभिषेचनम् ॥ ११ ।

स्वपतिं चाभिषिच्यैव गच्छेद्योद्धुं रणाजिरे ।

विधिना मण्डपं कृत्वा प्रपां वा कृटमेव वा ॥ १२

नवधा स्थापयेद्वह्निं ब्राह्मणो वेदपारगः ।

ततः सर्वाभिषेकार्थं सूत्रपातं च कारयेत् ॥ १३

प्रागाद्यं वर्णसूत्रं च दक्षिणाद्यं तथा पुनः ।

सहस्त्राणां द्वयं तत्र शतानां च चतुष्टयम् ॥ १४

शेषमेव शुभं कोष्ठं तेषु कोष्ठं तु संहरेत् ।

बाह्ये वीथ्यां पदं चैकं समन्तादुपसंहरेत् ॥ १५

अङ्गसूत्राणि सङ्गृह्य विधिना पृथगेव तु ।

प्रागाद्यं वर्णसूत्रं च दक्षिणाद्यं तथा पुनः ॥ १६

प्रागाद्यं दक्षिणाद्यं च षट्त्रिंशत्संहरेत्क्रमात् ।

प्रागाद्याः पङ्कयः सप्त दक्षिणाद्यास्तथा पुनः ॥ १७

तस्मादेकोनपञ्चाशत्पङ्कयः परिकीर्तिताः ।

नव पङ्क्तीर्हरेन्मध्ये गन्धगोमयवारिणा ॥ १८

कमलं चालिखेत्तत्र हस्तमात्रेण शोभनम् ।

अष्टपत्रं सितं वृत्तं कर्णिकाकेसरान्वितम् ॥ १ ९

विजयमण्डलके निर्माणका वर्णन ६८ ९ हे देवदेव! हे जगन्नाथ! हे भुवनेश्वर! आपको नमस्कार है । हे महादेव! आपकी कृपासे मैंने अपना जीवच्छ्राद्ध कर लिया । मैंने आपकी पूजा की, उससे मुझे इस समय आप प्रभुका दर्शन प्राप्त हुआ है । हे देवेश! आपने प्राचीन कालमें धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष प्रदान करनेवाले जयाभिषेकका उपदेश इन्द्रको किया था; हे प्रभो! उसे मुझे भी बतानेकी कृपा कीजिये ॥ ७-८१ / २ ॥ सूतजी बोले- तदनन्तर नीललोहित भगवान् परमेश्वर महादेवने उन मनुको सम्पूर्ण जयाभिषेकका उपदेश किया॥९९ २ ॥ श्रीभगवान् बोले — राजाओंके हितकी कामनासे, अकाल मृत्युसे बचने तथा सभी शत्रुओंको जीतने लिये मैं आपसे जयाभिषेकका वर्णन करूँगा । युद्ध-काल उपस्थित होनेपर यथाविधि जयाभिषेक करके तथा अपने स्वामी राजसेनाधिपतिका अभिषेक करके ही युद्ध करनेके लिये रणभूमिमें जाना चाहिये ॥ १०-१११ / २ ॥ विधिपूर्वक मण्डप, पानीयशाला तथा निश्चल स्थान बनाकर वेदके पारगामी विद्वान् ब्राह्मणको नौ प्रकारकी वह्निकी स्थापना करनी चाहिये । तदनन्तर सम्पूर्ण अभिषेकके लिये मण्डपमें रेखाकरण करना चाहिये ॥ १२-१३ ॥ पूर्व से पश्चिम तथा दक्षिणसे उत्तरकी ओर रँगे हुए सूतसे रेखाएँ बनायें, जिससे दो हजार चार सौ कोष्ठ होंगे । सभी शुभ कोष्ठोंको बनाकर उनमेंसे शेष शुभ कोष्ठों को लेकर बाहरवाली पंक्तिमें सब ओरसे एक - एक पदको ले ॥ १४-१५ ॥ इसके बाद अंगसूत्र लेकर विधिपूर्वक पृथक् प्रागाद्य तथा दक्षिणाद्य रँगा हुआ सूत डालना चाहिये; प्रागाद्य तथा दक्षिणाद्य छत्तीस रेखाएँ बनानी चाहिये । पुनः प्रागाद्य सात पंक्तियाँ और दक्षिणाद्य सात पंक्तियाँ बनाये, इस प्रकार उनचास पंक्तियाँ कही गयी हैं । उसके मध्य भागमें नौ पंक्तियाँ ग्रहण करनी चाहिये । | गन्ध तथा गोमययुक्त जलसे लीपकर उसमें एक हाथ

पृष्ठ 692

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 692 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६ ९ ० अष्टाङ्गुलप्रमाणेन कर्णिकाहेमसन्निभा चतुरङ्गुलमानेन केसरस्थानमुच्यते धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च यथाक्रमम् आग्नेयादिषु कोणेषु स्थापयेत्प्रणवेन तु अव्यक्तादीनि वै दिक्षु गात्राकारेण वै न्यसेत् अव्यक्तं नियतः कालः काली चेति चतुष्टयम् सितरक्तहिरण्याभकृष्णा धर्मादयः क्रमात् । हंसाकारेण वै गात्रं हेमाभासेन सुव्रताः आधारशक्तिमध्ये तु कमलं सृष्टिकारणम् । श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग 3 36 36 36 36 36 36 6 । प्रमाणके सुन्दर, अष्टदलोंवाले, श्वेत, गोलाकार तथा

कर्णिका - केसरसे युक्त कमलकी रचना करनी चाहिये ।

॥ २०

कर्णिका आठ अंगुल प्रमाणकी तथा सुवर्णके समान । होनी चाहिये; केसरका स्थान चार अंगुल प्रमाणका ॥ २१ | बताया गया ॥ १६-२० ॥ आग्नेय आदि कोणोंमें प्रणव मन्त्रके द्वारा क्रमानुसार । धर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा ऐश्वर्यकी स्थापना करनी ॥ २२ चाहिये । साथ ही चारों दिशाओंमें अव्यक्त, नियत, काल और कालीको बाह्य पत्राकाररूपमें स्थापित करना ॥ २३ चाहिये । हे सुव्रतो! धर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा ऐश्वर्य– ये चारों क्रमसे श्वेत, रक्त, स्वर्णकी आभावाले तथा कृष्णवर्णवाले होने चाहिये और गात्र ( बाह्यपत्र ) हंसाकार बिन्दुमात्रं कलामध्ये नादाकारमतः परम् ॥२४ तथा सुवर्णसदृश होना चाहिये ॥ २१–२३ ॥

नादोपरि शिवं ध्यायेदोङ्काराख्यं जगद्गुरुम् ।

मनोन्मनीं च पद्माभं महादेवं च भावयेत् ॥

वामादयः क्रमेणैव प्रागाद्याः केसरेषु वै ।

वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली विकरणी तथा ॥

बला प्रमथिनी देवी दमनी च यथाक्रमम् ।

वामदेवादिभिः सार्धं प्रणवेनैव विन्यसेत् ॥

नमोऽस्तु वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय शूलिने ॥

रुद्राय कालरूपाय कलाविकरणाय च ।

बलाय च तथा सर्वभूतस्य दमनाय च ॥

मनोन्मनाय देवाय मनोन्मन्यै नमो नमः ।

मन्त्रैरेतैर्यथान्यायं पूजयेत्परिमण्डलम् ॥

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।

द्वितीयावरणे चैव शक्तयः षोडशैव तु ॥

तृतीय वर चैव चतुर्विंशदनुक्रमात् ।

पिशाचवीथिर्वै मध्ये नाभिवीथिः समन्ततः ॥

मन्त्रैरेतैर्यथान्यायं पिशाचानां प्रकीर्तिता ।

अष्टोत्तरसहस्त्रं तु पदमष्टारसंयुतम् ॥

आधारशक्तिके मध्यमें सृष्टिकारणरूप कमलकी २५ तथा कलामध्यमें बिन्दुमात्र नादाकारकी कल्पना करे; तत्पश्चात् उस नादके ऊपर ओंकारसंज्ञक जगद्गुरु शिवका ध्यान करना चाहिये और मनोन्मनी तथा पद्मकी २६ आभावाले महादेवकी भावना करनी चाहिये । तदनन्तर वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली, विकरणी, बलविकरणी, बलप्रमथनी और सर्वभूतदमनी - इन वामा आदि आठ २७ शक्तियोंका वामदेव आदि अष्ट शिव - मूर्तियोंके साथ २८ प्रणवके उच्चारणपूर्वक पूर्वादिके क्रमसे केसरोंमें न्यास करना चाहिये ॥ २४–२७ ॥ ' नमोऽस्तु वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय शूलिने ॥ २ ९ रुद्राय कालरूपाय कलाविकरणाय च । बलाय च तथा सर्वभूतस्य दमनाय च ॥ मनोन्मनाय देवाय ३० मनोन्मन्यै नमो नमः । ' – इन मन्त्रोंसे विधानके अनुसार परिमण्डलका पूजन करना चाहिये ॥ २८-३० ॥ प्रथम आवरणका वर्णन कर दिया गया; अब ३१ द्वितीय आवरणके विषयमें सुनिये । द्वितीय आवरणमें कुल सोलह शक्तियाँ होती हैं और तृतीय आवरणमें ३२ क्रमसे चौबीस शक्तियाँ होती हैं । मध्यमें पिशाचवीथि और चारों ओर नाभिवीथि है; यह पिशाचोंकी वीथि कही गयी है, इन वक्ष्यमाण मन्त्रोंसे इनकी सम्यक् पूजा ३३ | करनी चाहिये ॥ ३१-३२१ / २ ॥

पृष्ठ 693

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 693 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २७ ] राजाओंको विजयप्राप्ति करानेवाले

तेषु तेषु पृथक्त्वेन पदेषु कमलं क्रमात् ।

कल्पयेच्छालिनीवारगोधूमैश्च यवादिभिः ॥ ३४

तण्डुलैश्च तिलैर्वाथ गौरसर्षपसंयुतैः ।

अथवा कल्पयेदेतैर्यथाकालं विधानतः ॥ ३५

अष्टपत्रं लिखेत्तेषु कर्णिकाकेसरान्वितम् ।

शालीनामाढकं प्रोक्तं कमलानां पृथक् पृथक् ॥ ३६

तण्डुलानां तदर्थं स्यात्तदर्थं च यवादयः ।

द्रोणं प्रधानकुम्भस्य तदर्थं तण्डुलाः स्मृताः ॥ ३७

तिलानामाढकं मध्ये यवानां च तदर्धकम् ।

अथाम्भसा समभ्युक्ष्य कमलं प्रणवेन तु ॥ ३८

तेषु सर्वेषु विधिना प्रणवं विन्यसेत्क्रमात् ।

एवं समाप्य चाभ्युक्ष्य पदसाहस्त्रमुत्तमम् ॥ ३ ९

कलशानां सहस्राणि हैमानि च शुभानि च ।

उक्तलक्षणयुक्तानि कारयेद्राजतानि वा ॥ ४०

ताम्रजानि यथान्यायं प्रणवेनार्घ्यवारिणा ।

द्वादशाङ्गुलविस्तारमुदरे समुदाहृतम् ॥ ४१

वर्तितं तु तदर्थेन नाभिस्तस्य विधीयते ।

कण्ठं द्व्यङ्गुलोत्सेधं विस्तरं चतुरङ्गुलम् ॥ ४२

ओष्ठं च द्व्यङ्गुलोत्सेधं निर्गमं द्व्यङ्गुलं स्मृतम् ।

तत्तद्वै द्विगुणं दिव्यं शिवकुम्भे प्रकीर्तितम् ॥ ४३

यवमात्रान्तरं सम्यक्तन्तुना वेष्टयेद्धि वै ।

अवगुण्ठ्य तथाभ्युक्ष्य कुशोपरि यथाविधि ॥ ४४

पूर्ववत्प्रणवेनैव पूरयेद्गन्धवारिणा ।

स्थापयेच्छिवकुम्भाढ्यं वर्धनीं च विधानतः ॥ ४५ ।

मध्यपद्मस्य मध्ये तु सकूर्चं साक्षतं क्रमात् ।

आवेष्ट्य वस्त्रयुग्मेन प्रच्छाद्य कमलेन तु ॥ ४६ ।

विजयमण्डलके निर्माणका वर्णन ६ ९ १ [ अब कलशस्थापनकी विधि बतायी जा रही है – ] अष्टकोणीय एक हजार आठ पद वहाँ परिमण्डलमें बनाने चाहिये । तत्पश्चात् उन - उन पदोंमें अलग - अलग क्रमसे कर्णिका तथा केसरसे युक्त अष्टदल कमलको शालि ( धान ), नीवार, गोधूम, यव, तण्डुल, तिल, श्वेत सर्षप ( सरसों ) के द्वारा निर्मित करना चाहिये; अथवा समयसे इनमें जो उपलब्ध हो जाय, उसीसे विधानपूर्वक कमलकी रचना करनी चाहिये । प्रत्येक कमलके लिये शालि धानका परिमाण एक आढक बताया गया है; तण्डुलका परिमाण उसका आधा और जौ आदिका परिमाण उसका भी आधा होना चाहिये । प्रधान कुम्भका प्रमाण एक द्रोण होना चाहिये । इसके लिये चावल उसका आधा बताया गया है । तिलका परिमाण एक आढक और जौका परिमाण उसका आधा होना चाहिये ॥ ३३–३७१ / २ ॥ इस प्रकार कमलकी रचना करके जलसे प्रणवके द्वारा उसका प्रोक्षणकर उन सबमें विधिपूर्वक क्रमसे प्रणवका न्यास करना चाहिये । ऐसा करनेके अनन्तर पवित्र सभी हजार पदोंका प्रोक्षण करके बताये गये लक्षणोंवाले स्वर्ण, रजत या ताम्रके हजार शुभ कलशोंको व्यवस्थित कराना चाहिये और प्रणवका उच्चारण करके अर्घ्य - जलसे प्रोक्षण करना चाहिये ॥ ३८-४०१ / २ ॥ [ अब कलशका मान निरूपित किया जाता है – ] कलशके उदरका विस्तार बारह अंगुलका वृत्ताकार बताया गया है । उसकी नाभि छ: अंगुलकी होनी चाहिये । कलशका कण्ठ दो अंगुल ऊँचा तथा चार अंगुल चौड़ा होना चाहिये । उसका ओष्ठ दो अंगुल ऊँचा तथा निर्गम ( जल निकलनेका मार्ग ) दो अंगुल प्रमाणका बताया गया है । दिव्य शिवकुम्भ उन - उन प्रमाणोंसे दूने प्रमाणका बताया गया है । कलशको जौके बराबर मोटे सूत्रसे भली - भाँति वेष्टित कर देना चाहिये । इसके बाद अवगुण्ठन तथा अभ्युक्षण करके कुशके ऊपर रखकर विधिपूर्वक पूर्वकी भाँति प्रणवमन्त्रका उच्चारण करके गन्धयुक्त जलसे कलशको पूरित करे और कूर्च तथा अक्षतसहित मध्यपद्मके ऊपर शिवकुम्भको

पृष्ठ 694

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 694 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ६ ९ २

हैमेन चित्ररत्नेन सहस्रकलशं पृथक् ।

शिवकुम्भे शिवं स्थाप्य गायत्र्या प्रणवेन च ॥ ४७

विद्महे पुरुषायैव महादेवाय धीमहि ।

तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ ४८ ।

मन्त्रेणानेन रुद्रस्य सान्निध्यं सर्वदा स्मृतम् ।

वर्धन्यां देवि गायत्र्या देवीं संस्थाप्य पूजयेत् ॥ ४ ९

गणाम्बिकायै विद्महे महातपायै धीमहि ।

तन्नो गौरी प्रचोदयात् ॥ ५०

प्रथमावरणे चैव वामाद्याः परिकीर्तिताः ।

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ ५१

शक्तयः षोडशैवात्र पूर्वाद्यन्तेषु सुव्रत ।

ऐन्द्रव्यूहस्य मध्ये तु सुभद्रां स्थाप्य पूजयेत् ॥ ५२

भद्रामाग्नेयचक्रे तु याम्ये तु कनकाण्डजाम् ।

अम्बिकां नैर्ऋते व्यूहे मध्यकुम्भे तु पूजयेत् ॥ ५३

श्रीदेवीं वारुणे भागे वागीशां वायुगोचरे ।

गोमुखीं सौम्यभागे तु मध्यकुम्भे तु पूजयेत् ॥ ५४

रुद्रव्यूहस्य मध्ये तु भद्रकर्णां समर्चयेत् ।

ऐन्द्राग्निविदिशोर्मध्ये पूजयेदणिमां शुभाम् ॥ ५५

याम्यपावकयोर्मध्ये लघिमां कमले न्यसेत् ।

राक्षसान्तकयोर्मध्ये महिमां मध्यतो यजेत् ॥ ५६

वरुणासुरयोर्मध्ये प्राप्तिं वै मध्यतो यजेत् ।

वरुणानिलयोर्मध्ये प्राकाम्यं कमले न्यसेत् ॥ ५७

वित्तेशानिलयोर्मध्ये ईशित्वं स्थाप्य पूजयेत् ।

वित्तेशेशानयोर्मध्ये वशित्वं स्थाप्य पूजयेत् ॥ ५८

ऐन्द्रेशेशानयोर्मध्ये यजेत्कामावसायकम् ।

द्वितीयावरणं प्रोक्तं तृतीयावरणं शृणु ॥ ५ ९ ।

* तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् - यह ! YA YA YA YA YA YA YA YA YA 36 36 36 35 36 36 36 विधानपूर्वक स्थापित करे तथा खड्गाकार एक वर्धनी भी स्थापित करे । इसके बाद दो वस्त्रोंसे उसे वेष्टित करके स्वर्णरचित अथवा विचित्र रत्नादिसे YA सज्जित कमलद्वारा आच्छादित करे, इसके बाद उन सहस्र कलशोंको भी पृथक्से आवेष्टित एवं आच्छादित करे । शिवकुम्भमें शिवगायत्री और प्रणवद्वारा शिवकी स्थापना करे । ' विद्महे पुरुषायैव महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ' * – इस मन्त्रसे सर्वदा रुद्रका सान्निध्य । बताया गया है । देवीगायत्रीके द्वारा वर्धनीमें भगवती गौरीकी स्थापना करके उनका पूजन करना चाहिये । ' गणाम्बिकायै विद्महे महातपायै धीमहि । तन्नो गौरी प्रचोदयात् । ' - यह देवीगायत्री है ॥ ४१ - ५० ॥ प्रथम आवरणमें वामा आदि शक्तियाँ पहले ही बतायी गयी हैं । प्रथम आवरण कह दिया गया है, अब द्वितीय आवरणके विषयमें सुनिये । हे सुव्रत! पूर्व आदि दिशाओंमें सोलह शक्तियाँ विद्यमान हैं । पूर्व दिशामें सुभद्राकी स्थापना करके उनकी पूजा करनी चाहिये । आग्नेय चक्रमें भद्रा, दक्षिण दिशामें कनकाण्डजा और नैर्ऋत्यकोणमें कुम्भके मध्य अम्बिकाकी पूजा करनी चाहिये । पश्चिम दिशामें श्रीदेवी, वायव्य कोणमें वागीशा तथा उत्तर दिशामें कुम्भके मध्य गोमुखीका पूजन करना चाहिये । ईशानकोणमें भद्रकर्णाकी अर्चना करनी चाहिये । पूर्व दिशा तथा अग्निकोणके मध्यमें मंगलमयी अणिमाकी पूजा तथा दक्षिण दिशा और अग्निकोणके मध्य कमलमें लघिमाकी पूजा करनी चाहिये । इसी प्रकार दक्षिण और नैर्ऋत्यकोणके मध्यमें महिमाकी पूजा और नैर्ऋत्य तथा पश्चिम दिशाके मध्यमें प्राप्तिकी पूजा करनी चाहिये । पश्चिम दिशा तथा वायव्यकोणके मध्यमें कमलमें प्राकाम्यका न्यास करना चाहिये और वायव्यकोण तथा उत्तर दिशाके मध्य ईशित्वकी स्थापना करके उसका पूजन करना चाहिये । तत्पश्चात् उत्तर और ईशान कोणके मध्य वशित्वका न्यास करके उसका पूजन करना चाहिये और ईशानकोण तथा पूर्व दिशाके रुद्रगायत्री मन्त्र है ।

पृष्ठ 695

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 695 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २७ ] राजाओंको विजयप्राप्ति करानेवाले

शक्तयस्तु चतुर्विंशत्प्रधानकलशेषु च ।

पूजयेद्व्यूहमध्ये तु पूर्ववद्विधिपूर्वकम् ॥ ६०

दीक्षां दीक्षायिकां चैव चण्डां चण्डांशुनायिकाम् ।

सुमतिं सुमत्यायीं च गोपां गोपायिकां तथा ॥ ६१

अथ नन्दं च नन्दायीं पितामहमतः परम् ।

पितामहायीं पूर्वाद्यं विधिना स्थाप्य पूजयेत् ॥ ६२

एवं सम्पूज्य विधिना तृतीयावरणं शुभम् ।

सौभद्रं व्यूहमासाद्य प्रथमावरणे क्रमात् ॥ ६३

प्रागाद्यं विधिना स्थाप्य शक्त्यष्टकमनुक्रमात् ।

द्वितीयावरणे चैव प्रागाद्यं शृणु शक्तयः ॥ ६४

षोडशैव तु अभ्यर्च्य पद्ममुद्रां तु दर्शयेत् ।

बिन्दुका बिन्दुगर्भा च नादिनी नादगर्भजा ॥ ६५

शक्तिका शक्तिगर्भा च परा चैव परापरा ।

प्रथमावरणेऽष्टौ च शक्तयः परिकीर्तिताः ॥ ६६

चण्डा चण्डमुखी चैव चण्डवेगा मनोजवा ।

चण्डाक्षी चण्डनिर्घोषा भृकुटी चण्डनायिका ॥ ६७

मनोत्सेधा मनोध्यक्षा मानसी माननायिका ।

मनोहरी मनोह्लादी मनः प्रीतिर्महेश्वरी ॥ ६८

द्वितीयावरणे चैव षोडशैव प्रकीर्तिताः ।

सौभद्रः कथितो व्यूहो भद्रं व्यूहं शृणुष्व मे ॥ ६ ९

ऐन्द्री हौताशनी याम्या नैर्ऋती वारुणी तथा ।

वायव्या चैव कौबेरी ऐशानी चाष्टशक्तयः ॥ ७०

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।

हरिणी च सुवर्णा च काञ्चनी हाटकी तथा ॥ ७१

रुक्मिणी सत्यभामा च सुभगा जम्बुनायिका ।

वाग्भवा वाक्पथा वाणी भीमा चित्ररथा सुधीः ॥ ७२

वेदमाता हिरण्याक्षी द्वितीयावरणे स्मृता ।

भद्राख्यः कथितो व्यूहः कनकाख्यं शृणुष्व मे ॥ ७३

विजयमण्डलके निर्माणका वर्णन ६ ९ ३ * फ्र मध्य कामावसायित्वका पूजन करना चाहिये । यह द्वितीय आवरणपूजन मैंने कह दिया, अब तृतीय आवरणपूजनके विषयमें सुनिये ॥ ५१–५९ ॥ प्रधान कलशों ( अष्ट दिक्पाल - कलशों ) - में चौबीस शक्तियाँ प्रतिष्ठित हैं । व्यूहके मध्य द्वितीय व्यूहकी भाँति सोलह शक्तियोंकी पूजा करनी चाहिये । उनके अतिरिक्त दीक्षा, दीक्षायिका, चण्डा, चण्डांशुनायिका, सुमति, सुमत्यायी, गोपा तथा गोपायिका – इन आठ शक्तियोंकी पूजा करनी चाहिये । उक्त चौबीस शक्तियोंकी पूजाके अनन्तर नन्द - नन्दायी, पितामह - पितामहायी— इनकी पूर्व आदि दिशाओंमें विधिपूर्वक स्थापना करके पूजा करनी चाहिये ॥ ६०–६२ ॥ इस प्रकार शुभ तृतीय आवरणकी विधिपूर्वक पूजा करके प्रथम आवरणमें सौभद्र व्यूहको प्राप्तकर आठ शक्तियोंको क्रमसे पूर्व आदि दिशाओंमें स्थापितकर विधिवत् उनकी पूजा करनी चाहिये । अब द्वितीय आवरणमें प्रागाद्य शक्तियोंको सुनिये । इन सोलहोंका अर्चन करके पद्ममुद्रा दिखानी चाहिये । बिन्दुका, बिन्दुगर्भा, नादिनी, नादगर्भजा, शक्तिका, शक्तिगर्भा, परा तथा परापरा - ये आठ शक्तियाँ प्रथम आवरणमें कही गयी हैं । चण्डा, चण्डमुखी, चण्डवेगा, मनोजवा, चण्डाक्षी, चण्डनिर्घोषा, भृकुटी, चण्डनायिका, मनोत्सेधा, मनोध्यक्षा, मानसी, माननायिका, मनोहरी, मनोह्लादी, मन: प्रीति और महेश्वरी – ये सोलह शक्तियाँ द्वितीय आवरणमें बतायी गयी हैं । मैंने सौभद्रव्यूहका वर्णन कर दिया, अब भद्रव्यूहके विषयमें सुनिये ॥ ६३-६९ ॥ ऐन्द्री, हौताशनी, याम्या, नैर्ऋती, वारुणी, वायव्या, कौबेरी तथा ऐशानी – ये आठ शक्तियाँ हैं । प्रथम आवरण बता दिया, अब द्वितीय आवरण सुनिये । हरिणी, सुवर्णा, कांचनी, हाटकी, रुक्मिणी, सत्यभामा, सुभगा, जम्बुनायिका, वाग्भवा, वाक्पथा, वाणी, भीमा, चित्ररथा, सुधी, वेदमाता तथा हिरण्याक्षी – ये द्वितीय आवरणकी शक्तियाँ कही गयी हैं । भद्राख्य व्यूहका वर्णन कर दिया गया, अब कनक नामक व्यूहके । विषयमें सुनिये ॥ ७०–७३ ॥

पृष्ठ 696

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 696 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६ ९ ४ वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं ध्वजं तथा गदां त्रिशूलं क्रमशः प्रथमावरणे स्मृताः युद्धा प्रबुद्धा चण्डा च मुण्डा चैव कपालिनी मृत्युहन्त्री विरूपाक्षी कपर्दा कमलासना दंष्ट्रिणी रङ्गिणी चैव लम्बाक्षी कङ्कभूषणी सम्भावा भाविनी चैव षोडशैव प्रकीर्तिताः कथितः कनकव्यूहो ह्यम्बिकाख्यं शृणुष्व मे खेचरी चात्मनासा च भवानी वह्निरूपिणी वह्निनी वह्निनाभा च महिमामृतलालसा प्रथमावरणे चाष्टौ शक्तयः सर्वसम्मताः क्षमा च शिखरा देवी ॠतुरत्ना शिला तथा छाया भूतपनी धन्या इन्द्रमाता च वैष्णवी तृष्णा रागवती मोहा कामकोपा महोत्कटा इन्द्रा च बधिरा देवी षोडशैताः प्रकीर्तिताः कथितश्चाम्बिकाव्यूहः श्रीव्यूहं शृणु सुव्रत स्पर्शा स्पर्शवती गन्धा प्राणापाना समानिका उदाना व्याननामा च प्रथमावरणे स्मृताः । तमोहता प्रभामोघा तेजिनी दहिनी तथा

भीमास्या जालिनी चोषा शोषिणी रुद्रनायिका ।

वीरभद्रा गणाध्यक्षा चन्द्रहासा च गह्वरा ॥

गणमाताम्बिका चैव शक्तय: सर्वसम्मताः द्वितीयावरणे प्रोक्ताः षोडशैव यथाक्रमात् ॥ श्रीव्यूहः कथितो भद्रं वागीशं शृणु सुव्रत धारा वारिधरा चैव वह्निकी नाशकी तथा मर्त्यातीता महामाया वज्रिणी कामधेनुका । प्रथमावरणेऽप्येवं शक्तयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः पयोष्णी वारुणी शान्ता जयन्ती च वरप्रदा । प्लाविनी जलमाता च पयोमाता महाम्बिका रक्ता कराली चण्डाक्षी महोच्छुष्मा पयस्विनी । श्रीलिङ्गमहापुराण । वज्र, शक्ति, दण्ड, खड्ग, ॥७४ । और त्रिशूल - ये क्रमानुसार । [ आयुधरूप ] शक्तियाँ कही गयी चण्डा, मुण्डा, कपालिनी, मृत्युहन्त्री [ उत्तरभाग पाश, ध्वज, गदा प्रथम आवरणकी हैं । युद्धा, प्रबुद्धा, , विरूपाक्षी, कपर्दा, ॥ ७५ कमला, आसना, दंष्ट्रिणी, रंगिणी, लम्बाक्षी, कंकभूषणी, । सम्भावा तथा भाविनी – ये [ द्वितीय आवरणकी ] सोलह ॥ ७६ शक्तियाँ बतायी गयी हैं । कनकव्यूहका वर्णन कर । दिया गया, अब अम्बिका नामक व्यूहके विषयमें ॥ ७७ सुनिये । खेचरी, आत्मनासा, भवानी, वह्निरूपिणी, वह्निनी, । वह्निनाभा, महिमा और अमृतलालसा - ये प्रथम ॥ ७८ आवरणकी आठ सर्वसम्मत शक्तियाँ कही गयी हैं ॥ उसी प्रकार क्षमा, शिखरादेवी, ऋतुरत्ना, शिला, छाया, ॥ ७ ९ भूतपनी धन्या, इन्द्रमाता, वैष्णवी, तृष्णा, रागवती, । मोहा, कामकोपा, महोत्कटा, इन्द्रा और बधिरादेवी– ॥ ८० ये सोलह शक्तियाँ [ द्वितीय आवरणकी ] कही गयी हैं ॥ ७४–८० ॥ । हे सुव्रत! अम्बिकाव्यूहका वर्णन कर दिया गया, ॥ ८१ अब श्रीव्यूहका श्रवण कीजिये । स्पर्शा, स्पर्शवती, गन्धा, प्राणा, अपाना, समाना, उदाना और व्याना - प्रथम ॥ ८२ आवरणकी ये आठ शक्तियाँ कही गयी हैं । उसी तरह तमोहता, प्रभा, अमोघा, तेजिनी, दहिनी, भीमास्या, ८३ जालिनी, उषा, शोषिणी, रुद्रनायिका, वीरभद्रा, गणाध्यक्षा, । चन्द्रहासा, गह्वरा, गणमाता और अम्बिका — यथाक्रम ये ८४ सोलह सर्वसम्मत शक्तियाँ द्वितीय आवरणकी बताय । गयी हैं ॥ ८१-८४ ॥ ॥ ८५ हे सुव्रत! कल्याणकारी श्रीव्यूहका वर्णन कर दिया, अब वागीशव्यूहके विषयमें सुनिये । धारा, वारिधरा, वह्निकी, नाशकी, मर्त्यातीता, महामाया, वज्रिणी तथा ॥ ८६ कामधेनुका- ये आठ शक्तियाँ प्रथम आवरणकी बतायी गयी हैं । पयोष्णी वारुणी, शान्ता, वरप्रदायिनी जयन्ती, ॥ ८७ प्लाविनी, जलमाता, पयोमाता, महाम्बिका, रक्ता, कराली, चण्डाक्षी, महोच्छुष्मा, पयस्विनी, माया, विद्येश्वरी, माया विद्येश्वरी काली कालिका च यथाक्रमम् ॥ ८८ काली, कालिका - क्रमसे ये सोलह सर्वसम्मत शक्तियाँ षोडशैव समाख्याताः शक्तयः सर्वसम्मताः । द्वितीय आवरणकी कही गयी हैं । वागीश नामक व्यूहो वागीश्वरः प्रोक्तो गोमुखो व्यूह उच्यते ॥ ८ ९ | व्यूहका वर्णन कर दिया गया, अब गोमुखव्यूह बता रहा

पृष्ठ 697

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 697 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २७ ] राजाओं को विजयप्राप्ति करानेवाले

शङ्कनी हालिनी चैव लङ्कावर्णा च कल्किनी ।

यक्षिणी मालिनी चैव वमनी च रसात्मनी ॥ ९ ०

प्रथमावरणे चैव शक्तयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।

चण्डा घण्टा महानादा सुमुखी दुर्मुखी बला ॥ ९९

रेवती प्रथमा घोरा सैन्या लीना महाबला ।

जया च विजया चैव अपरा चापराजिता ॥ ९ २

द्वितीयावरणे चैव शक्तयः षोडशैव तु ।

कथितो गोमुखीव्यूहो भद्रकर्णी शृणुष्व मे ॥ ९ ३

महाजया विरूपाक्षी शुक्लाभाकाशमातृका ।

संहारी जातहारी च दंष्ट्राली शुष्करेवती ॥ ९ ४

प्रथमावरणे चाष्टौ शक्तयः परिकीर्तिताः ।

पिपीलिका पुण्यहारी अशनी सर्वहारिणी ॥ ९ ५

भद्रा विश्वहारी च हिमा योगेश्वरी तथा ।

छिद्रा भानुमती छिद्रा सैंहिकी सुरभी समा ॥ ९ ६

सर्वभव्या च वेगाख्या शक्तयः षोडशैव तु ।

महाव्यूहाष्टकं प्रोक्तमुपव्यूहाष्टकं शृणु ॥ ९ ७

अणिमाव्यूहमावेष्ट्य प्रथमावरणे क्रमात् ।

ऐन्द्रा तु चित्रभानुश्च वारुणी दण्डिरेव च ॥ ९ ८

प्राणरूपी तथा हंसः स्वात्मशक्तिः पितामहः ।

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ ९९

केशवो भगवान् रुद्रश्चन्द्रमा भास्करस्तथा ।

महात्मा च तथा ह्यात्मा ह्यन्तरात्मा महेश्वरः ॥ १००

परमात्मा ह्यणुर्जीवः पिङ्गलः पुरुषः पशुः ।

भोक्ता भूतपतिर्भीमो द्वितीयावरणे स्मृताः ॥ १०१

कथितश्चाणिमाव्यूहो लघिमाख्यं वदामि ते ।

श्रीकण्ठोऽन्तश्च सूक्ष्मश्च त्रिमूर्तिः शशकस्तथा ॥ १०२

अमरेशः स्थितीशश्च दारतश्च तथाष्टमः ।

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ १०३ ।

स्थाणुर्हरश्च दण्डेशो भौक्तीशः सुरपुङ्गवः ।

सद्योजातोऽनुग्रहेशः क्रूरसेनः सुरेश्वरः ॥ १०४

क्रोधीशश्च तथा चण्डः प्रचण्ड: शिव एव च ।

एकरुद्रस्तथा कूर्मश्चैकनेत्रश्चतुर्मुखः ॥ १०५

द्वितीयावरणे रुद्राः षोडशैव प्रकीर्तिताः ।

कथितो लघिमाव्यूहो महिमां शृणु सुव्रत ॥ १०६

अजेशः क्षेमरुद्रश्च सोमोंऽशो लाङ्गली तथा ।

दण्डारुश्चार्धनारी च एकान्तश्चान्त एव च ॥ १०७ ।

विजयमण्डलके निर्माणका वर्णन ६ ९ ५ हूँ । शंकिनी, हालिनी, लंकावर्णा, कल्किनी, यक्षिणी, मालिनी, वमनी, रसात्मनी – ये आठ शक्तियाँ प्रथम आवरणमें कही गयी हैं । चण्डा, घण्टा, महानादा, सुमुखी, दुर्मुखी, बला, रेवती, प्रथमा, घोरा, सैन्या, | लीना, महाबला, जया, विजया, अजिता और अपराजिता— ये सोलह शक्तियाँ द्वितीय आवरणमें कही गयी हैं । गोमुखव्यूहका वर्णन कर दिया गया, अब भद्रकर्णीव्यूहके विषयमें सुनिये ॥ ८५ – ९ ३ ॥ महाजया, विरूपाक्षी, शुक्लाभा, आकाशमातृका, संहारी, जातहारी, दंष्ट्राली और शुष्करेवती – ये प्रथम आवरणकी आठ शक्तियाँ बतायी गयी हैं । पिपीलिका, पुण्यहारी, अशनी, सर्वहारिणी, भद्रहा, विश्वहारी, हिमा, योगेश्वरी, छिद्रा, भानुमती, छिद्रा, सैंहिकी, सुरभी, समा, सर्वभव्या तथा वेगा - द्वितीय आवरणकी ये सोलह शक्तियाँ हैं । यह आठ महाव्यूहोंका वर्णन किया गया, अब आठ उपव्यूहोंको सुनिये ॥ ९ ४ – ९ ७ ॥ अणिमाव्यूहको आवेष्टित करके प्रथम आवरणमें क्रमसे ऐन्द्रा, चित्रभानु, वारुणी, दण्डि, प्राणरूपी, हंस, स्वात्मशक्ति और पितामह - ये शक्तियाँ हैं । प्रथम आवरण बता दिया गया, अब द्वितीय आवरण सुनिये । केशव, भगवान् रुद्र, चन्द्रमा, भास्कर, महात्मा, आत्मा, अन्तरात्मा, महेश्वर, परमात्मा, सूक्ष्म जीव, पिंगल, पुरुष, पशु, भोक्ता, भूतपति तथा भीम – ये शक्तियाँ द्वितीय आवरणमें कही गयी हैं । अणिमाव्यूह कह दिया गया, अब लघिमा नामक व्यूहका वर्णन आपसे करता हूँ । श्रीकण्ठ, अन्त, सूक्ष्म, त्रिमूर्ति, शशक, अमरेश, स्थितीश और आठवाँ दारत— [ ये आठ शक्तियाँ हैं । ] प्रथम आवरण कह दिया गया, अब द्वितीय आवरण सुनिये । स्थाणु, हर, दण्डेश, सुरश्रेष्ठ भौक्तीश, सद्योजात, अनुग्रहेश, क्रूरसेन, सुरेश्वर, क्रोधीश, चण्ड, प्रचण्ड, शिव, एकरुद्र, कूर्म, एकनेत्र तथा चतुर्मुख-द्वितीय आवरणमें ये ही सोलह रुद्र बताये गये हैं । हे सुव्रत! लघिमाव्यूहका वर्णन कर दिया गया, अब महिमाव्यूहका श्रवण कीजिये ॥ ९८–१०६ ॥ अजेश, क्षेमरुद्र, सोम, अंश, लांगली, दण्डारु, अर्धनारी, एकान्त, अन्त, भुजंग नामक पाली, पिनाकी,

पृष्ठ 698

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 698 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६ ९ ६ पाली भुजङ्गनामा च पिनाकी खड्गिरेव च काम ईशस्तथा श्वेतो भृगुः षोडश वै स्मृताः कथितो महिमाव्यूहः प्राप्तिव्यूहं शृणुष्व मे संवर्तो लकुलीशश्च वाडवो हस्तिरेव च चण्डयक्षो गणपतिर्महात्मा भृगुजोऽष्टमः प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु त्रिविक्रम महाजिह्वो ऋक्षः श्रीभद्र एव च महादेवो दधीचश्च कुमारश्च परावरः महादंष्ट्रः करालश्च सूचकश्च सुवर्धनः महाध्वांक्षो महानन्दो दण्डी गोपालकस्तथा प्राप्तिव्यूहः समाख्यातः प्राकाम्यं शृणु सुव्रत पुष्पदन्तो महानागो विपुलानन्दकारकः शुक्लो विशालः कमलो बिल्वश्चारुण एव च प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु रतिप्रियः सुरेशानश्चित्राङ्गश्च सुदुर्जयः विनायकः क्षेत्रपालो महामोहश्च जङ्गलः वत्सपुत्रो महापुत्रो ग्रामदेशाधिपस्तथा सर्वावस्थाधिपो देवो मेघनादः प्रचण्डकः कालदूतश्च कथितो द्वितीयावरणं स्मृतम् प्राकाम्यः कथितो व्यूह ऐश्वर्यं कथयामि ते मङ्गला चर्चिका चैव योगेशा हरदायिका भासुरा सुरमाता च सुन्दरी मातृकाष्टमी प्रथमावरणे प्रोक्ता द्वितीयावरणे शृणु गणाधिपश्च मन्त्रज्ञो वरदेवः षडाननः विदग्धश्च विचित्रश्च अमोघो मोघ एव च अश्वीरुद्रश्च सोमेशश्चोत्तमोदुम्बरस्तथा नारसिंहश्च विजयस्तथा इन्द्रगुहः प्रभुः अपाम्पतिश्च विधिना द्वितीयावरणं स्मृतम् ऐश्वर्यः कथितो व्यूहो वशित्वं पुनरुच्यते गगनो भवनश्चैव विजयो ह्यजयस्तथा महाजयस्तथाङ्गारो व्यङ्गारश्च महायशाः प्रथमावरणे प्रोक्ता द्वितीयावरणे शृणु सुन्दरश्च प्रचण्डेशो महावर्णो महासुरः महारोमा महागर्भः प्रथमः कनकस्तथा

खरजो गरुडश्चैव मेघनादोऽथ गर्जकः ।

गजश्च च्छेदको बाहुस्त्रिशिखो मारिरेव च ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । । खड्गि, काम, ईश, श्वेत तथा भृगु — ये सोलह कहे गये ॥ १०८ हैं । यह महिमाव्यूह कह दिया गया, अब मुझसे । प्राप्तिव्यूहका श्रवण कीजिये ॥ संवर्त, लकुलीश, वाडव, ॥ १० ९ हस्ति, चण्डयक्ष, गणपति, महात्मा और आठवाँ भृगुज— । [ ये आठ प्रथम आवरणके देवता हैं । ] प्रथम आवरण ॥ ११० कह दिया गया, अब द्वितीय आवरणको सुनिये ॥ त्रिविक्रम, महाजिह्व, ऋक्ष, श्रीभद्र, महादेव, दधीच, ॥ १११ कुमार, परावर, महादंष्ट्र, कराल, सूचक, सुवर्धन, । महाध्वांक्ष, महानन्द, दण्डी तथा गोपाल - [ ये सोलह ॥ ११२ द्वितीय आवरणके देवता हैं ] ॥१०७–११२ ॥ ।! प्राप्तिव्यूह बता दिया गया, प्राकाम्यव्यूहका ॥ ११३ श्रवण कीजिये । पुष्पदन्त, महानाग, विपुलानन्दकारक, । शुक्ल, विशाल, कमल, बिल्व तथा अरुण - [ ये आठ ॥ ११४ । प्रथम आवरणके देवता हैं । ] प्रथम आवरणका वर्णन । कर दिया गया, ॥ ११५ सुरेशान, चित्रांग, । जंगल, वत्सपुत्र, ॥ ११६ देव, मेघनाद, । देवता कहे गये ॥ ११७ । प्राकाम्यव्यूहका ॥ ११८ ऐश्वर्यव्यूह बता अब द्वितीय आवरण सुनिये । रतिप्रिय, सुदुर्जय, विनायक, क्षेत्रपाल, महामोह, महापुत्र, ग्रामदेशाधिप, सर्वावस्थाधिप, प्रचण्डक तथा कालदूत —ये सोलह हैं । इसे द्वितीय आवरण कहा गया है । वर्णन कर दिया गया, अब आपको रहा हूँ ॥ ११३ –११७ ॥ । मंगला, चर्चिका, योगेशा, हरदायिका, भासुरा, ॥ ११ ९ सुरमाता सुन्दरी तथा आठवीं मातृका — ये [ आठ । शक्तियाँ ] प्रथम आवरणमें कही गयी हैं । अब द्वितीय ॥ १२० आवरण सुनिये । गणाधिप, मंत्रज्ञ, वरदेव, षडानन, । विदग्ध, विचित्र, अमोघ, मोघ, अश्वीरुद्र, सोमेश, ॥ १२१ उत्तमोदुम्बर, नारसिंह, विजय, इन्द्रगुह, प्रभु तथा । अपाम्पति- इस प्रकार इसे द्वितीय आवरण कहा गया ॥ १२२ । है । ऐश्वर्यव्यूह कह दिया गया, अब वशित्वव्यूह बताया । जा रहा है । गगन, भवन, विजय, अजय, महाजय, ॥ १२३ । अंगार, व्यंगार तथा महायश – ये प्रथम आवरणके देवता । बताये गये हैं, अब द्वितीय आवरण सुनिये । सुन्दर, ॥ १२४ प्रचण्डेश, महावर्ण, महासुर, महारोमा, महागर्भ, प्रथम, कनक, खरज, गरुड़, मेघनाद, गर्जक, गज, छेदकबाहु, १२५ । त्रिशिख तथा मारि । [ ये सोलह देवता द्वितीय आवरणके

पृष्ठ 699

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 699 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २७ ] राजाओं को विजयप्राप्ति करानेवाले

वशित्वं कथितो व्यूहः शृणु कामावसायिकम् ।

विनादो विकटश्चैव वसन्तोऽभय एव च ॥ १२६

विद्युन्महाबलश्चैव कमलो दमनस्तथा ।

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ १२७

धर्मश्चातिबलः सर्पो महाकायो महाहनुः ।

सबलश्चैव भस्माङ्गी दुर्जयो दुरतिक्रमः ॥ १२८

वेतालो रौरवश्चैव दुर्धरो भोग एव च ।

वज्रः कालाग्निरुद्रश्च सद्योनादो महागुहः ॥ १२ ९

द्वितीयावरणं प्रोक्तं व्यूहश्चैवावसायिकः ।

कथितः षोडशो व्यूहो द्वितीयावरणं शृणु ॥ १३०

द्वितीयावरणे चैव दक्षव्यूहे च शक्तयः ।

प्रथमावरणे चाष्टौ बाह्ये षोडश एव च ॥ १३१ ।

मनोहरा महानादा चित्रा चित्ररथा तथा ।

रोहिणी चैव चित्राङ्गी चित्ररेखा विचित्रिका ॥ १३२ ।

प्रथमावरणे प्रोक्ता द्वितीयावरणं शृणु ।

चित्रा विचित्ररूपा च शुभदा कामदा शुभा ॥ १३३

क्रूरा च पिङ्गला देवी खड्गिका लम्बिका सती ।

दंष्ट्राली राक्षसी ध्वंसी लोलुपा लोहितामुखी ॥ १३४

द्वितीयावरणे प्रोक्ताः षोडशैव समासतः ।

दक्षव्यूहः समाख्यातो दाक्षव्यूहं शृणुष्व मे ॥ १३५

सर्वासती विश्वरूपा लम्पटा चामिषप्रिया ।

दीर्घदंष्ट्रा च वज्रा च लम्बोष्ठी प्राणहारिणी ॥ १३६ ।

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।

गजकर्णाश्वकर्णा च महाकाली सुभीषणा ॥ १३७

वातवेगरवा घोरा घना घनरवा तथा ।

वरघोषा महावर्णा सुघण्टा घण्टिका तथा ॥ १३८

घण्टेश्वरी महाघोरा घोरा चैवातिघोरिका ।

द्वितीयावरणे चैव षोडशैव प्रकीर्तिताः ॥ १३ ९

दाक्षव्यूहः समाख्यातश्चण्डव्यूहं शृणुष्व मे ।

अतिघण्टा चातिघोरा कराला करभा तथा ॥ १४०

विभूतिर्भोगदा कान्तिः शङ्खिनी चाष्टमी स्मृता ।

प्रथमावरणे प्रोक्ता द्वितीया वरणे शृणु ॥ १४१

विजयमण्डलके निर्माणका वर्णन ६ ९ ७ हैं ] ॥ ११८-१२५ ॥ वशित्वव्यूहका वर्णन कर दिया गया, अब कामावसायित्वव्यूहका श्रवण कीजिये । विनाद, विकट, वसन्त, अभय, विद्युत्, महाबल, कमल तथा दमन– [ ये आठ देवता प्रथम आवरणके हैं । ] प्रथम आवरण बता दिया, अब द्वितीय आवरण सुनिये । धर्म, अतिबल, सर्प, महाकाय, महाहनु, सबल, भस्मांगी, दुर्जय, दुरतिक्रम, वेताल, रौरव, दुर्धर, भोग, वज्र, कालाग्निरुद्र सद्योनाद तथा महागुह– [ ये द्वितीय आवरणके देवता हैं । ] द्वितीय आवरण कह दिया गया । आवसायिक व्यूहका भी वर्णन कर दिया गया । इस प्रकार सोलह व्यूहवाले आवरणके विषयमें बता दिया गया, अब दूसरे आवरणका श्रवण कीजिये ॥ १२६ - १३० ॥ दूसरे आवरण दक्षव्यूह प्रथम है, जिसके पहले आवरणमें आठ शक्तियाँ हैं और बाह्य आवरणमें सोलह शक्तियाँ हैं । मनोहरा, महानादा, चित्रा, चित्ररथा, रोहिणी, चित्रांगी, चित्ररेखा तथा विचित्रिका - ये [ आठ ] शक्तियाँ प्रथम आवरणमें कही गयी हैं; अब दूसरा आवरण सुनिये । चित्रा, विचित्ररूपा, शुभदा, कामदा, शुभा, क्रूरा, पिंगला, देवी, खड्गिका, लम्बिका, सती, दंष्ट्राली, राक्षसी, ध्वंसी, लोलुपा और लोहितामुखी - द्वितीय आवरणमें ये सोलह शक्तियाँ बतायी गयी हैं । दक्षव्यूह संक्षेपमें बता दिया गया, अब मुझसे दाक्षव्यूहका श्रवण कीजिये ॥ १३१ - १३५ ॥ सर्वासती, विश्वरूपा, लंपटा, आमिषप्रिया, दीर्घदंष्ट्रा, वज्रा, लम्बोष्ठी तथा प्राणहारिणी – [ ये दक्षव्यूहके प्रथम आवरणकी शक्तियाँ हैं । ] प्रथम आवरण कह दिया गया, अब द्वितीय आवरण सुनिये । गजकर्णा, अश्वकर्णा, महाकाली, सुभीषणा, वातवेगरवा, घोरा, घना, घनरवा, वरघोषा, महावर्णा, सुघण्टा, घण्टिका, घण्टेश्वरी, महाघोरा, घोरा तथा अतिघोरिका – द्वितीय आवरणमें ये सोलह [ शक्तियाँ ] बतायी गयी हैं । दाक्षव्यूहका वर्णन कर दिया गया, अब मुझसे चण्डव्यूह सुनिये । अतिघण्टा, अतिघोरा, कराला, करभा, विभूति, भोगदा, कान्ति तथा आठवीं | शंखिनी - ये प्रथम आवरणकी शक्तियाँ कही गयी हैं,

पृष्ठ 700

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 700 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६ ९ ८ पत्रिणी चैव गान्धारी योगमाता सुपीवरा रक्ता मालांशुका वीरा संहारी मांसहारिणी ॥

फलहारी जीवहारी स्वेच्छाहारी च तुण्डिका ।

रेवती रङ्गिणी सङ्गा द्वितीये षोडशैव तु ॥

चण्डव्यूहः समाख्यातश्चण्डाव्यूहस्तथोच्यते ।

चण्डी चण्डमुखी चण्डा चण्डवेगा महारवा ॥

भ्रुकुटी चण्डभूश्चैव चण्डरूपाष्टमी स्मृता ।

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥

चन्द्रघ्राणा बला चैव बलजिह्वा बलेश्वरी ।

बलवेगा महाकाया महाकोपा च विद्युता ॥

कङ्काली कलशी चैव विद्युता चण्डघोषिका ।

महाघोषा महारावा चण्डभानङ्गचण्डिका ॥

चण्डायाः कथितो व्यूहो हरव्यूहं शृणुष्व मे ।

चण्डाक्षी कामदा देवी सूकरी कुक्कुटानना ॥

गान्धारी दुन्दुभी दुर्गा सौमित्रा चाष्टमी स्मृता ।

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥

मृतोद्भवा महालक्ष्मीर्वर्णदा जीवरक्षिणी ।

हरिणी क्षीणजीवा च दण्डवक्त्रा चतुर्भुजा ॥

व्योमचारी व्योमरूपा व्योमव्यापी शुभोदया ।

गृहचारी सुचारी च विषाहारी विषार्तिहा ॥

हरव्यूहः समाख्यातो हराया व्यूह उच्यते ।

जम्भाच्युता च कङ्कारी देविका दुर्धरा वहा ॥

चण्डिका चपला चेति प्रथमावरणे स्मृताः ।

चण्डिका चामरी चैव भण्डिका च शुभानना ॥

पिण्डिका मुण्डिनी मुण्डा शाकिनी शाङ्करी तथा ।

कर्तरी भर्तरी चैव भागिनी यज्ञदायिनी ॥

यमदंष्ट्रा महादंष्ट्राकराला चेति शक्तयः ।

हरायाः कथितो व्यूहः शौण्डव्यूहं शृणुष्व मे ॥

विकराली कराली च कालजङ्घा यशस्विनी ।

वेगा वेगवती यज्ञा वेदाङ्गा चाष्टमी स्मृता ॥

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।

वज्रा शङ्खातिशङ्खा वा बला चैवाबला तथा ॥

अञ्जनी मोहिनी माया विकटाङ्गी नली तथा ।

गण्डकी दण्डकी घोणा शोणा सत्यवती तथा ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण | उत्तरभाग अब द्वितीय आवरण सुनिये । पत्रिणी, गान्धारी, योगमाता, १४२ सुपीवरा, रक्ता, मालांशुका, वीरा, संहारी, मांसहारिणी फलहारी, जीवहारी, स्वेच्छाहारी, तुण्डिका, रेवती, १४३ रंगिणी तथा संगा - ये सोलह [ शक्तियाँ ] द्वितीय आवरणमं कही गयी हैं ॥ १३६–१४३ ॥ १४४ चण्डव्यूह कह दिया गया, अब चण्डाव्यूह बताया जाता है । चण्डी, चण्डमुखी, चण्डा, चण्डवेगा, महारवा, १४५ भ्रुकुटी, चण्डभू तथा आठवीं शक्ति चण्डरूपा बतायी गयी है । प्रथम आवरण कह दिया गया, अब द्वितीय आवरण १४६ सुनिये । चन्द्रघ्राणा, बला, बलजिह्वा, बलेश्वरी, बलवेगा, महाकाया, महाकोपा, विद्युता, कंकाली, कलशी, विद्युता, चण्डघोषिका, महाघोषा, महारावा, चण्डभा, अनंग-१४७ चण्डिका - [ ये सोलह शक्तियाँ द्वितीय आवरणमें कही गयी हैं । ] चण्डाव्यूहका वर्णन मैंने कर दिया, अब हरव्यूहके १४८ विषयमें मुझसे सुनिये । चण्डाक्षी, कामदादेवी, सूकरी, कुक्कुटानना, गान्धारी, दुन्दुभी, दुर्गा और आठवीं शक्ति १४ ९ सौमित्रा कही गयी है । प्रथम आवरण बता दिया गया, अब द्वितीय आवरण सुनिये । मृतोद्भवा, महालक्ष्मी, वर्णदा, १५० जीवरक्षिणी, हरिणी, क्षीणजीवा, दण्डवक्त्रा, चतुर्भुजा, व्योमचारी, व्योमरूपा, व्योमव्यापी, शुभोदया, गृहचारी, १५१ सुचारी, विषाहारी और विषार्तिहा – [ ये सोलह शक्तियाँ द्वितीय आवरणमें बतायी गयी हैं ] ॥ १४४ - १५१ ॥ १५२ हरव्यूहका वर्णन कर दिया गया, अब हराव्यूह बताया जा रहा है । जंभा, अच्युता, कंकारी, देविका, १५३ | दुर्धरा, वहा, चण्डिका तथा चपला– [ ये आठ शक्तियाँ ] प्रथम आवरणमें कही गयी हैं । चण्डिका, चामरी, १५४ भण्डिका, शुभानना, पिण्डिका, मुण्डिनी, मुण्डा, शाकिनी, शांकरी, कर्तरी, भर्तरी, भागिनी, यज्ञदायिनी, यमदंष्ट्रा, १५५ महादंष्ट्रा तथा कराला - [ ये द्वितीय आवरणकी सोलह ] शक्तियाँ हैं । हराव्यूह कह दिया गया, अब शौण्डव्यूह १५६ मुझसे सुनिये । विकराली, कराली, कालजंघा, यशस्विनी, वेगा, वेगवती, यज्ञा तथा आठवीं शक्ति वेदांगा बतायी १५७ । गयी है । प्रथम आवरण बता दिया गया, अब द्वितीय आवरण सुनिये । वज्रा, शंखा, अतिशंखा, बला, अबला, १५८ | अंजनी, मोहिनी, माया, विकटांगी, नली, गण्डकी,