श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 731–740
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 731–740
पृष्ठ 731
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४४ ] त्रिमूर्तिदानविधि
तेन तान् पूजयित्वाथ द्विजेभ्यो दापयेद्धनम् ।
पृथक्पृथक् तन्मन्त्रैश्च दशनिष्कं च भूषणम् ॥
दशनिष्केण कर्तव्यमासनं केवलं पृथक् ।
स्नपनं तत्र कर्तव्यं शिवस्य विधिपूर्वकम् ॥
दक्षिणा च प्रदातव्या यथाविभवविस्तरम् ।
एवं यः कुरुते दानं लोकेशानां तु भक्तितः ।
लोकेशानां चिरं स्थित्वा सार्वभौमो भवेद्बुधः ॥
७२ ९ पूजा करवाकर उन लोकपालमन्त्रोंके द्वारा उन्हें ९ पृथक् - पृथक् द्रव्य तथा दस निष्क सुवर्णका आभूषण दिलाये । साथ ही दस निष्क परिमाणका आसन भी प्रदान करे । वहाँ विधिपूर्वक शिवजीको स्नान कराये । १० तत्पश्चात् अपने सामर्थ्यके अनुसार आचार्यको दक्षिणा प्रदान करे । जो मनुष्य इस विधिसे भक्ति-पूर्वक लोकपालोंका दान करता है, वह दीर्घकालतक लोकपालोंके समीप निवास करके बुद्धिमान् तथा ११ । चक्रवर्ती राजा होता है ॥७–११ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे लोकपालाष्टकदानविधानवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' लोकपालाष्टकदानविधानवर्णन ' नामक तैंतालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४३ ॥
चौवालीसवाँ अध्याय त्रिमूर्तिदानविधि सनत्कुमार उवाच
अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामि सर्वदानोत्तमोत्तमम् ।
पूर्वोक्तदेशकाले च मण्डपे च विधानतः ॥
प्रणयात्कुण्डमध्ये च स्थण्डिले शिवसन्निधौ ।
पूर्वं विष्णुं समासाद्य पद्मयोनिमतः परम् ॥
मन्त्राभ्यां विधिनोक्ताभ्यां प्रणवादिसमन्त्रकम् ।
नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥
ब्रह्मब्राह्मणवृद्धाय ब्रह्मणे विश्ववेधसे ।
शिवाय हरये स्वाहा स्वधा वौषट् वषट् तथा ॥
पूजयित्वा विधानेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् ।
सर्वद्रव्यं हि होतव्यं द्वाभ्यां कुण्डविधानतः ॥
ऋत्विजौ द्वौ प्रकर्तव्यौ गुरुणा वेदपारगौ ।
तानुद्दिश्य यथान्यायं विप्रेभ्यो दापयेद्धनम् ॥
शतमष्टोत्तरं तेभ्यः पृथक्पृथगनुत्तमम् ।
वस्त्राभरणसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥
सनत्कुमार बोले- अब मैं समस्त दानोंमें अत्युत्तम अन्य [ त्रिमूर्ति ] दानका वर्णन करूँगा । १ पूर्वोक्त काल और स्थानमें भलीभाँति मण्डप तथा वेदीका निर्माण करे । इसके बाद भक्तिपूर्वक शिवकुण्डके समीप स्थण्डिलपर शिवजीको स्थापित करके उनके २ पार्श्वभागमें पहले विष्णुको, बादमें पद्मयोनि ब्रह्माको स्थापित करके सप्रणव शिवमन्त्रसहित विधिपूर्वक उनकी पूजा करे । वे मन्त्र इस प्रकार हैं - नारायणाय
विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥
३ ब्रह्मब्राह्मणवृद्धाय ब्रह्मणे विश्ववेधसे । शिवाय हरये स्वाहा स्वधा वौषट् वषट् तथा ॥ १-४ ॥ ४ इस प्रकार विधानपूर्वक पूजन करके बादमें होम करना चाहिये । ब्रह्मा तथा विष्णु –- इन दोनोंके लिये पृथक् - पृथक् कुण्डकी व्यवस्था करके सम्पूर्ण ५ होम - द्रव्यका हवन करना चाहिये । आचार्यको चाहिये कि वेदके पारगामी दो ऋत्विजोंको नियुक्त करे । उन ६ ब्रह्मा, विष्णु तथा शिवको उद्देश्य करके ब्राह्मणोंको समुचित दक्षिणा - द्रव्य दिलाना चाहिये । वस्त्राभूषण और सभी अलंकारोंके साथ एक सौ आठ उत्तम ७ | स्वर्ण मुद्राएँ पृथक् - पृथक् उन विप्रोंको प्रदान करनी
पृष्ठ 732
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ७३०
गुरुरेको हि वै श्रीमान् ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः ।
तेषां पृथक्पृथग्देयं भोजयेद्ब्राह्मणानपि ॥ ८
शिवार्चना च कर्तव्या स्नपनादि यथाक्रमम् ॥ ९
। चाहिये । श्रीमान् गुरु ( आचार्य ) एक हैं, फिर भी उन्हें साक्षात् ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव मानकर पृथक्-पृथक् तीनों मूर्तियोंका दान करना चाहिये और अन्य ब्राह्मणों एवं दीन - दुःखियोंको भोजन कराना चाहिये । | इसके अनन्तर अभिषेक आदि शिवार्चन यथाक्रम | करना चाहिये ॥ ५ – ९ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे विष्णुदानविधानवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' विष्णुदानविधानवर्णन ' नामक चौवालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४४ ॥
पैंतालीसवाँ अध्याय जीवितावस्थामें किये जानेवाले जीवच्छ्राद्धका विधान * ऋषय ऊचुः
एवं षोडश दानानि कथितानि शुभानि च ।
जीवच्छ्राद्धक्रमोऽस्माकं वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥ १
सूत उवाच
जीवच्छ्राद्धविधिं वक्ष्ये समासात्सर्वसम्मतम् ।
मनवे देवदेवेन कथितं ब्रह्मणा पुरा ॥ २
वसिष्ठाय च शिष्टाय भृगवे भार्गवाय च ।
शृण्वन्तु सर्वभावेन सर्वसिद्धिकरं परम् ॥३
श्राद्धमार्गक्रमं साक्षाच्छ्राद्धार्हाणामपि क्रमम् ।
विशेषमपि वक्ष्यामि जीवच्छ्राद्धस्य सुव्रताः ॥ ४
पर्वते वा नदीतीरे वने वायतनेऽपि वा ।
जीवच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं मृतकाले प्रयत्नतः ॥ ५
जीवच्छ्राद्धे कृते जीवो जीवन्नेव विमुच्यते ।
कर्म कुर्वन्नकुर्वन् वा ज्ञानी वाज्ञानवानपि ॥ ६
श्रोत्रियोऽश्रोत्रियो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा ।
वैश्यो वा नात्र सन्देहो योगमार्गगतो यथा ॥ ७
परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गन्धवर्णरसादिभिः ।
शल्यमुद्धृत्य यत्नेन स्थण्डिलं सैकतं भुवि ॥ ८
ऋषिगण बोले - [ हे सूतजी! ] इस प्रकार आपने कल्याणकारी सोलह दानोंके विषयमें बता दिया, अब आप हमें जीवच्छ्राद्धकी विधि बतानेकी कृपा कीजिये ॥ १ ॥
सूतजी बोले- मैं सर्वसम्मत जीवच्छ्राद्ध - विधिका संक्षेपमें वर्णन करूँगा । इसे पूर्वकालमें देवदेव ब्रह्माने स्वायम्भुव मनु, पूज्य वसिष्ठ, भृगु तथा भार्गवको बताया था । आपलोग पूर्ण मनोयोगसे समस्त सिद्धियोंको प्रदान करनेवाले उस श्राद्धके विषयमें सुनें । हे सुव्रतो! मैं अतिश्रेष्ठ श्राद्धमार्गकी विधि, साक्षात् श्राद्धके योग्य पुरुषोंका क्रम और जीवच्छ्राद्धकी विशेष विधिका भी वर्णन कर रहा हूँ ॥ २–४ ॥ मनुष्यको वृद्धावस्थामें पर्वतपर, नदीके तटपर, वनमें अथवा देवालयमें प्रयत्नपूर्वक जीवच्छ्राद्ध करना चाहिये । जीवच्छ्राद्ध कर लेनेपर प्राणी जीवित रहते ही मुक्त हो जाता है; वह कर्म करे अथवा न करे, ज्ञानी हो अथवा अज्ञानी, श्रोत्रिय हो अथवा अश्रोत्रिय, ब्राह्मण - क्षत्रिय-वैश्य कोई भी हो - वह योगमार्गको प्राप्त योगीकी भाँति मुक्त हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं है ॥ ५ - ७ ॥ [ जीवच्छ्राद्धकी विधि बतायी जाती है - ] गन्ध, वर्ण, रस आदिके द्वारा भूमिकी विधिवत् परीक्षा करके | यत्नपूर्वक शल्य ( दोष ) निकालकर उस भूमिपर इस अध्यायमें जीवच्छ्राद्धका माहात्म्य एवं संक्षेपमें श्राद्धकी विधि आयी है, किंतु वर्तमानमें जीवच्छ्राद्धकी जो प्रक्रिया उपलब्ध होती है, वह इससे भिन्न है । गीताप्रेससे ' जीवच्छ्राद्धपद्धति ' नामसे एक पुस्तक प्रकाशित है, जिसमें जीवच्छ्राद्ध - सम्बन्धी समस्त प्रक्रिया पूर्णरूपसे उपलब्ध है, जिज्ञासुजनोंको उसका अवलोकन करना चाहिये ।
पृष्ठ 733
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४५ ] जीवितावस्थामें किये जानेवाले जीवच्छ्राद्धका
मध्यतो हस्तमात्रेण कुण्डं चैवायतं शुभम् ।
स्थण्डिलं वा प्रकर्तव्यमिषुमात्रं पुनः पुनः ॥ ९
उपलिप्य विधानेन चालिप्याग्निं विधाय च ।
अन्वाधाय यथाशास्त्रं परिगृह्य च सर्वतः ॥ १०
परिस्तीर्य स्वशाखोक्तं पारम्पर्यक्रमागतम् ।
समाप्याग्निमुखं सर्वं मन्त्रैरेतैर्यथाक्रमम् ॥ ११
सम्पूज्य स्थण्डिले वह्नौ होमयेत्समिदादिभिः ।
आदौ कृत्वा समिद्धोमं चरुणा च पृथक्पृथक् ॥ १२
घृतेन च पृथक्पात्रे शोधितेन पृथक्पृथक् ।
जुहुयादात्मनोद्धृत्य तत्त्वभूतानि सर्वतः ॥१३
ॐ भूः ब्रह्मणे नमः ॥१४ ॥ ॐ भूः ब्रह्मणे
स्वाहा ॥१५ ॥ ॐ भुवः विष्णवे नमः ॥ १६ ॥
ॐ भुवः विष्णवे स्वाहा ॥ १७॥ ॐ स्वः रुद्राय
नमः ॥ १८ ॥ ॐ स्वः रुद्राय स्वाहा ॥ १ ९ ॥
ॐ महः ईश्वराय नमः ॥ २० ॥ ॐ महः ईश्वराय
स्वाहा ॥२१ ॥ ॐ जनः प्रकृतये नमः ॥ २२ ॥
ॐ जनः प्रकृत्यै स्वाहा ॥ २३ ॥ ॐ तपः मुद्गलाय
नमः ॥ २४ ॥ ॐ तपः मुद्गलाय स्वाहा ॥ २५ ॥
ॐ ऋतं पुरुषाय नमः ॥ २६॥ ॐ ऋतं पुरुषाय
स्वाहा ॥२७ ॥ ॐ सत्यं शिवाय नमः ॥ २८ ॥
ॐ सत्यं शिवाय स्वाहा ॥ २ ९ ॥ ॐ शर्व धरां मे गोपाय घ्राणे गन्धं शर्वाय देवाय भूर्नमः ॥ ३० ॥
ॐ शर्व धरां मे गोपाय घ्राणे गन्धं शर्वाय भूः स्वाहा ॥ ३१ ॥ ॐ शर्व धरां मे गोपाय घ्राणे गन्धं
शर्वस्य देवस्य पत्न्यै भूर्नमः ॥ ३२ ॥ ॐ शर्व धरां
मे गोपाय घ्राणे गन्धं शर्वपल्यै भूः स्वाहा ॥ ३३ ॥
ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवाय देवाय भुवो नमः ॥ ३४ ॥ ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां
रसं भवाय देवाय भुवः स्वाहा ॥ ३५ ॥ ॐ भव
जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवस्य देवस्य पत्न्यै भुवो नमः ॥ ३६ ॥ ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां
रसं भवस्य पत्न्यै भुवः स्वाहा ॥ ३७ ॥ ॐ रुद्राग्निं
मे गोपाय नेत्रे रूपं रुद्राय देवाय स्वरों नमः ॥ ३८ ॥
विधान ७३१ बालूकी वेदी बनाये और उस वेदीके मध्य एक हाथ-प्रमाणका लम्बा - चौड़ा सुन्दर कुण्ड अथवा अरनि ( कुहनीसे कनिष्ठिका अँगुलीतककी दूरी ) - प्रमाणवाला स्थण्डिल बनाये । उसे बार - बार अत्यन्त स्निग्ध ( चिकना ) करके गोमयसे लीपकर अपने - अपने वेदोंकी शाखाओंके परम्परागत मन्त्रोंसे अग्निस्थापन करके तीन समिधाएँ लेकर हूयमान सभी देवताओंका आवाहनकर पुनः कुशास्तरण करे । विधिवत् पूजन करके स्थण्डिलपर अग्निमें यज्ञकी समिधाओंके द्वारा होम करे; पहले समिधासे हवन करके बादमें चरुसे तथा घृतसे पृथक्-पृथक् हवन करे । आज्यस्थालीमें शुद्ध किये हुए घृतसे तत्त्वभूतोंको मनसे विचार करके चारों ओर अलग-अलग हवन करना चाहिये ॥ ८ - १३ ॥ [ पूजन - हवनमन्त्रोंको क्रमश: बताया जाता है - ] ॐ भूः ब्रह्मणे नमः । ॐ भूः ब्रह्मणे स्वाहा । ॐ भुवः विष्णवे नमः । ॐ भुवः विष्णवे स्वाहा । ॐ स्वः रुद्राय नमः । ॐ स्वः रुद्राय स्वाहा । ॐ महः ईश्वराय नमः । ॐ महः ईश्वराय स्वाहा । ॐ जनः प्रकृतये नमः । ॐ जनः प्रकृत्यै स्वाहा । ॐ तपः मुद्गलाय नमः । ॐ तपः मुद्गलाय स्वाहा । ॐ ऋतं पुरुषाय नमः । ॐ ऋतं पुरुषाय स्वाहा । ॐ सत्यं शिवाय नमः । ॐ सत्यं शिवाय स्वाहा । ॐ शर्व धरां मे गोपाय घ्राणे गन्धं शर्वाय देवाय भूर्नमः । ॐ शर्व धरां मे गोपाय घ्राणे गन्धं शर्वाय भूः स्वाहा । ॐ शर्व धरां मे गोपाय घ्घ्राणे गन्धं शर्वस्य देवस्य पल्यै भूर्नमः । ॐ शर्व धरां मे गोपाय घ्राणे गन्धं शर्वपल्यै भूः स्वाहा । ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवाय देवाय भुवो नमः । ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवाय देवाय भुवः स्वाहा । ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवस्य देवस्य पल्यै भुवो नमः । ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवस्य पल्यै भुवः स्वाहा । ॐ रुद्राग्निं मे गोपाय नेत्रे रूपं रुद्राय देवाय स्वरों नमः । ॐ रुद्राग्निं मे गोपाय
पृष्ठ 734
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ७३२ 96 96 96 96 96 96 96 36 6 ॐ *** रुद्राग्निं मे गोपाय नेत्रे रूपं रुद्राय देवाय स्वः । स्वाहा ॥ ३ ९ ॥ रुद्राग्निं मे गोपाय नेत्रे रूपं रुद्रस्य पल्यै स्वरों नमः ॥४० ॥ रुद्राग्निं मे गोपाय नेत्रे
रूपं रुद्रस्य देवस्य पत्न्यै स्वः स्वाहा ॥ ४१ ॥ उग्र
वायुं मे गोपाय त्वचि स्पर्शमुग्राय देवाय महर्नमः ॥ ४२ ॥ उग्र वायुं मे गोपाय त्वचि स्पर्शमुग्राय
देवाय महः स्वाहा ॥४३ ॥ उग्र वायुं मे गौपाय
त्वचि स्पर्शमुग्रस्य देवस्य पल्यै महरों नमः ॥ ४४ ॥
ॐ उग्र वायुं मे गोपाय त्वचि स्पर्शमुग्रस्य देवस्य पल्यै महः स्वाहा ॥ ४५ ॥ भीम सुषिरं मे गोपाय
श्रोत्रे शब्द भीमाय देवाय जनो नमः ॥ ४६ ॥ भीम
सुषिरं मे गोपाय श्रोत्रे शब्दं भीमाय देवाय जनः स्वाहा ॥ ४७॥ भीम सुषिरं मे गोपाय श्रोत्रे शब्दं
भीमस्य पत्न्यै जनो नमः ॥ ४८ ॥ भीम सुषिरं मे
गोपाय श्रोत्रे शब्द भीमस्य देवस्य पल्यै जनः स्वाहा ॥ ४ ९ ॥ ईश रजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णामीशाय देवाय तपो नमः ॥५० ॥ ईश रजो मे गोपाय द्रव्ये
तृष्णामीशाय देवाय तपः स्वाहा ॥ ५१ ॥ रजो मे
गोपाय द्रव्ये तृष्णामीशस्य पत्न्यै तपो नमः ॥ ५२ ॥
ईश रजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णामीशस्य पत्न्यै तपः स्वाहा ॥ ५३॥ महादेव सत्यं मे गोपाय श्रद्धां धर्मे
महादेवाय ऋतं नमः ॥ ५४ ॥ महादेव सत्यं मे गोपाय
श्रद्धां धर्मे महादेवाय ऋतं स्वाहा ॥ ५५ ॥ महादेव
सत्यं मे गोपाय श्रद्धां धर्मे महादेवस्य पत्न्यै ऋतं नमः ॥५६ ॥ महादेव सत्यं मे गोपाय श्रद्धां धर्मे
महादेवस्य पत्न्यै ऋतं स्वाहा ॥ ५७ । पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वभोग्यं पशुपतये देवाय सत्यं नमः ॥ ५८ ॥ पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वभोग्यं
पशुपतये देवस्य सत्यं स्वाहा ॥ ५ ९ ॥ ॐ पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वभोग्यं पशुपतेर्देवस्य पत्न्यै सत्यं नमः ॥६० ॥ ॐ पशुपते पाशं मे गोपाय
भोक्तृत्वभोग्यं पशुपतेर्देवस्य पल्यै सत्यं स्वाहा ॥ ६१ ॥ ॐ शिवाय नमः ॥ ६२ ॥ ॐ शिवाय
सत्यं स्वाहा ॥ ६३ ॥
एवं शिवाय होतव्यं विरिञ्च्याद्यं च पूर्ववत् ।
विरिञ्चाद्यं च पूर्वोक्तं सृष्टिमार्गेषु सुव्रताः ॥ ६४
पुनः पशुपतेः पत्नीं तथा पशुपतिं क्रमात् । सम्पूज्य पूर्ववन्मन्त्रैर्होतव्यं च क्रमेण वै ॥ ६५ / नेत्रे रूपं रुद्राय देवाय स्वः स्वाहा । रुद्राग्निं में गोपाय नेत्रे रूपं रुद्रस्य पल्यै स्वरों नमः । रुद्राग्निं मे गोपाय नेत्रे रूपं रुद्रस्य देवस्य पल्यै स्व: स्वाहा । उग्र वायुं मे गोपाय त्वचि स्पर्शमुग्राय देवाय महर्नमः । उग्र वायुं मे गोपाय त्वचि स्पर्शमुग्राय देवाय महः स्वाहा । उग्र वायुं मे गोपाय त्वच स्पर्शमुग्रस्य देवस्य पत्न्यै महरों नमः । ॐ उग्र वायुं मे गोपाय त्वचि स्पर्शमुग्रस्य देवस्य पत्न्यै महः स्वाहा । भीम सुषिरं मे गोपाय श्रोत्रे शब्द भीमाय देवाय जनो नमः । भीम सुषिरं मे गोपाय श्रोत्रे शब्द भीमाय देवाय जनः स्वाहा । भीम सुषिरं मे गोपाय श्रोत्रे शब्दं भीमस्य पल्यै जनो नमः । भीम सुषिरं मे गोपाय श्रोत्रे शब्द भीमस्य देवस्य पल्यै जनः स्वाहा । ईश रजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णामीशाय देवाय तपो नमः । ईश रजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णामीशाय देवाय तपः स्वाहा । रजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णामीशस्य पल्यै तपो नमः । ईश रजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णामीशस्य पत्न्यै तपः स्वाहा । महादेव सत्यं मे गोपाय श्रद्धां धर्मे महादेवाय ऋतं नमः । महादेव सत्यं मे गोपाय श्रद्धां धर्मे महादेवाय ऋतं स्वाहा । महादेव सत्यं मे गोपाय श्रद्धां धर्मे महादेवस्य पल्यै ऋतं नमः । महादेव सत्यं मे गोपाय श्रद्धां धर्मे महादेवस्य पल्यै ऋतं स्वाहा । पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वभोग्यं पशुपतये देवाय सत्यं नमः । पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वभोग्यं पशुपतये देवस्य सत्यं स्वाहा । ॐ पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वभोग्यं पशुपतेर्देवस्य पल्यै सत्यं नमः । ॐ पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वभोग्यं पशुपतेर्देवस्य पल्यै सत्यं स्वाहा । ॐ शिवाय नमः । ॐ शिवाय सत्यं स्वाहा॥१४–६३ ॥ इस प्रकार सर्वप्रथम विरिंचि ( ब्रह्मा ) आदि [ पचीस ] देवताओंका पूजन करके पूर्वोक्त क्रमसे मोक्षके लिये हवन करना चाहिये । हे सुव्रतो! विरिंचि आदिका पूजन- हवन सृष्टिक्रमसे करनेके अनन्तर क्रमसे पूर्व भाँति पशुपतिकी पत्नी तथा पशुपतिका सम्यक् पूजन
पृष्ठ 735
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४५ ] जीवितावस्थामें किये जानेवाले जीवच्छ्राद्धका चर्वन्तमाज्यपूर्वं च समिदन्तं समाहितः ॥ ॐ शर्व धरां मे छिन्धि घ्राणे गन्धं छिन्धि मेघं भूः स्वाहा ॥ ६७ ॥ भुवः स्वाहा ॥
स्वः स्वाहा ॥ ६ ९ ॥ भूर्भुवः स्वः स्वाहा ॥
एवं पृथक्पृथग्घुत्वा केवलेन घृतेन वा ।
सहस्रं वा तदर्थं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥
विरजा च घृतेनैव शतमष्टोत्तरं पृथक् ।
प्राणादिभिश्च जुहुयाद्घृतेनैव तु केवलम् ॥
ॐ प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि शिवो मा विशाप्रदाहाय प्राणाय स्वाहा ॥ ७३ प्राणाधिपतये रुद्राय वृषान्तकाय स्वाहा ॥ ॐ भूः स्वाहा ॥ ७५ ॥ ॐ भुवः स्वाहा ॥
ॐ स्वः स्वाहा ॥ ७७ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा ॥
एवं क्रमेण जुहुयाच्छ्राद्धोक्तं च यथाक्रमम् ।
सप्तमेऽहनि योगीन्द्राञ्छ्राद्धार्हानपि भोजयेत् ॥
शर्वादीनां च विप्राणां वस्त्राभरणकम्बलान् ।
वाहनं शयनं यानं कांस्यताम्रादिभाजनम् ॥
हैमं च राजतं धेनुं तिलान् क्षेत्रं च वैभवम् ।
दासीदासगणश्चैव दातव्यो दक्षिणामपि ॥
पिण्डं च पूर्ववद्दद्यात्पृथगष्टप्रकारतः ।
ब्राह्मणानां सहस्त्रं च भोजयेच्च सदक्षिणम् ॥
एकं वा योगनिरतं भस्मनिष्ठं जितेन्द्रियम् ।
त्र्यहं चैव तु रुद्रस्य महाचरुनिवेदनम् ॥
विशेष एवं कथित अशेषश्राद्धचोदितः ।
मृते कुर्यान्न कुर्याद्वा जीवन्मुक्तो यतः स्वयम् ॥
नित्यनैमित्तिकादीनि कुयाद्वा सन्त्यजेत्तु वा ।
बान्धवेऽपि मृते तस्य शौचाशौचं न विद्यते ॥
सूतकं च न सन्देहः स्नानमात्रेण शुद्धयति ।
पश्चाज्जाते कुमारे च स्वे क्षेत्रे चात्मनो यदि ॥
विधान ७३३ ६६ | करके समाहितचित्त होकर मन्त्रोंके द्वारा चरु, आज्य और जहि समिधासे हवन करना चाहिये ॥ ६४–६६ ॥ ६८ [ हवनके मन्त्र इस प्रकार हैं- ] ॐ शर्व धरां ७० मे छिन्धि घ्राणे गन्धं छिन्धि मेघं जहि भूः स्वाहा । भुवः स्वाहा । स्वः स्वाहा । भूर्भुवः स्वः स्वाहा - इन मन्त्रोंके द्वारा समिधा आदिसे अथवा केवल घृतसे एक ७१ हजार अथवा पाँच सौ अथवा एक सौ आठ पृथक्-पृथक् आहुतियाँ प्रदान करके विरजासंज्ञक दीक्षामन्त्रों के ७२ द्वारा घृतसे आहुति देनी चाहिये । तत्पश्चात् प्राणादि मन्त्रोंके द्वारा केवल घृतसे एक सौ आठ आहुति डालनी चाहिये । [ प्राणादि मन्त्र ये हैं- ] ॐ प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि शिवो मा विशाप्रदाहाय प्राणाय स्वाहा । ७४ प्राणाधिपतये रुद्राय वृषान्तकाय स्वाहा । ॐ भूः
७६ स्वाहा । ॐ भुवः स्वाहा । ॐ स्वः स्वाहा ।
७८ ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा ॥ ६७–७८ ॥
इस प्रकार श्राद्धोक्त रीतिसे यथाक्रम हवन करे । तदनन्तर सातवें दिन योगियों तथा श्राद्धयोग्य ब्राह्मणोंको ७ ९ भोजन कराये । शर्व आदि अष्ट देवताओंके नामोंसे आठ ब्राह्मणोंकी पूजा करके उन्हें वस्त्र, आभूषण, ८० कम्बल, वाहन, शय्या, यान, कांस्य ताम्र आदिके पात्र, सोना, चाँदी, गो, तिल, भूमि, धन और ८१ दासीदाससमूह - यह सब प्रदान करना चाहिये और दक्षिणा भी देनी चाहिये । शर्व आदि अष्टमूर्तियोंके प्रकारसे आठ पिण्ड भी प्रदान करे । हजार ब्राह्मणोंको ८२ भोजन कराये और उन्हें दक्षिणा दे अथवा एक ही योगपरायण, भस्मनिष्ठ तथा जितेन्द्रिय [ शिवभक्त ] -८३ को ही भोजन कराये । तीन दिनतक भगवान् रुद्रको महाचरु निवेदित करे । जीवच्छ्राद्धके विषयमें शास्त्रवर्णित ८४ | विशेष बातें मैंने बता दीं— ॥ ७ ९ –८३१ / २ ॥ जीवच्छ्राद्ध करनेवाला व्यक्ति नित्य नैमित्तिक कर्मोंको करे अथवा त्याग दे और उसके मृत हो जानेपर कोई ८५ उसका श्राद्ध करे अथवा न करे; क्योंकि वह तो स्वयं जीवन्मुक्त है । बन्धु - बान्धवके मर जानेपर उसे शौचाशौच ८६ | तथा सूतक नहीं लगता, वह स्नानमात्रसे शुद्ध हो जाता है;
पृष्ठ 736
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग ७३४ सर्वं प्रकर्तव्यं पुत्रोऽपि ब्रह्मविद्भवेत् । | इसमें सन्देह नहीं है । अपनी पत्नीसे बादमें यदि अपना तस्य ॥ ८७ पुत्र उत्पन्न हो जाय, तो उसका सम्पूर्ण संस्कार करना कन्यका यदि सञ्जाता पश्चात्तस्य महात्मनः चाहिये; वह पुत्र भी ब्रह्मवेत्ता होता है । हे सुव्रतो! यदि एकपर्णा इव ज्ञेया अपर्णा इव सुव्रता । बादमें उस महात्माके कन्या उत्पन्न हुई, उस कन्याको भवत्येव न सन्देहस्तस्याश्चान्वयजा अपि ॥ ८८ एकपर्णा अथवा अपर्णा ( पार्वती ) –के समान जानना मुच्यन्ते नात्र सन्देहः पितरो नरकादपि मुच्यन्ते कर्मणानेन मातृतः पितृतस्तथा कालं गते द्विजे भूमौ खनेच्चापि दहेत्तु वा पुत्रकृत्यमशेषं च कृत्वा दोषो न विद्यते ॥ कर्मणा चोत्तरेणैव गतिरस्य न विद्यते ब्रह्मणा कथितं सर्वं मुनीनां भावितात्मनाम् पुनः सनत्कुमाराय कथितं तेन धीमता कृष्णद्वैपायनायैव कथितं ब्रह्मसूनुना प्रसादात्तस्य देवस्य वेदव्यासस्य धीमतः ज्ञातं मया कृतं चैव नियोगादेव तस्य तु एतद्वः कथितं सर्वं रहस्यं ब्रह्मसिद्धिदम् मुनिपुत्राय दातव्यं न चाभक्ताय सुव्रताः चाहिये । उस कन्याके वंशमें उत्पन्न होनेवाले भी मुक्त हो । जाते हैं; इसमें सन्देह नहीं है । उस व्यक्तिके इस ॥ ८ ९ [ जीवच्छ्राद्ध ] कर्मके द्वारा उसके मातृपक्ष तथा पितृपक्षके पितर भी नरकसे मुक्त हो जाते हैं । [ जीवच्छ्राद्ध कर चुके ] । ऐसे द्विजके मर जानेपर उसे भूमिमें गाड़ दिया जाय अथवा ९ ० उसका दाह संस्कार कर दिया जाय; पुत्रके द्वारा उसका सम्पूर्ण और्ध्वदैहिक कृत्य करनेसे उसे कोई दोष नहीं । लगता है । मृत्युके अनन्तर उसके लिये कोई क्रिया
॥ ९९ आवश्यक नहीं है । ८४ - ९ ०१ / २ ॥
[ सूतजीने कहा – हे ऋषियो! ] ब्रह्माजीने पुण्यात्मा । मुनियोंसे यह सब कहा था; फिर उन बुद्धिमान् ब्रह्माने इसे ॥ ९ २ । सनत्कुमारको बताया । तदनन्तर ब्रह्मपुत्र उन सनत्कुमारने कृष्णद्वैपायन व्यासजीसे इसका कथन किया । इसके अनन्तर । । उन बुद्धिसम्पन्न भगवान् वेदव्यासकी कृपासे मैंने इसे ॥ ९ ३ जाना और उन्हींके आदेशसे ब्रह्मसिद्धि प्रदान करनेवाला । यह सम्पूर्ण रहस्य मैंने आप लोगोंको बताया । हे सुव्रतो! । इसे किसी मुनिपुत्रको ही प्रदान करना चाहिये, अभक्तको । ९ ४ | नहीं ॥ ९ १ – ९ ४ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे जीवच्छ्राद्धविधिर्नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' जीवच्छ्राद्धविधि ' नामक पैंतालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४५ ॥
छियालीसवाँ अध्याय लिङ्गमें सभी देवताओंकी स्थितिका वर्णन ऋषय ऊचुः
जीवच्छ्राद्धविधिः प्रोक्तस्त्वया सूत महामते ।
मूर्खाणामपि मोक्षार्थमस्माकं रोमहर्षण ॥
रुद्रादित्यवसूनां च शक्रादीनां च सुव्रत ।
प्रतिष्ठा कीदृशी शम्भोर्लिङ्गमूर्तेश्च शोभना ॥
और लिङ्गार्चनसे सभीके पूजनका फलनिरूपण ऋषिगण बोले — हे विशाल बुद्धिवाले सूतजी, हे रोमहर्षण! आपने अज्ञानियोंके भी मोक्षके लिये हमलोगोंसे १ । जीवच्छ्राद्धकी विधिका वर्णन किया । हे सुव्रत! रुद्र, आदित्य, वसु, इन्द्र आदि देवता तथा शिवजीकी २ | लिङ्गमूर्तिकी सुन्दर प्रतिष्ठा किस प्रकार होती है;
पृष्ठ 737
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४६ ] लिङ्गमें सभी विष्णोः शक्रस्य देवस्य ब्रह्मणश्च महात्मनः अग्नेर्यमस्य निर्ऋतेर्वरुणस्य महाद्युतेः वायोः सोमस्य यक्षस्य कुबेरस्यामितात्मनः ईशानस्य धरायाश्च श्रीप्रतिष्ठाथ वा कथम् ॥ दुर्गाशिवाप्रतिष्ठा च हैमवत्याश्च शोभना स्कन्दस्य गणराजस्य नन्दिनश्च विशेषतः तथान्येषां च देवानां गणानामपि वा पुनः प्रतिष्ठालक्षणं सर्वं विस्तराद्वक्तुमर्हसि भवान् सर्वार्थतत्त्वज्ञो रुद्रभक्तश्च सुव्रत कृष्णद्वैपायनस्यासि साक्षात्त्वमपरा तनुः सुमन्तुर्जेमिनिश्चैव पैलश्च परमर्षयः देवताओंकी स्थितिका वर्णन ७३५ । विष्णु, इन्द्रदेव, भगवान् ब्रह्मा, अग्नि, यम, निर्ऋति, ॥ ३ महातेजस्वी वरुण, वायु, सोम, यक्ष, अमित आत्मावाले । कुबेर, ईशान तथा पृथ्वीकी उत्तम प्रतिष्ठा कैसे की ४ जाती है; दुर्गा, शिवा, हैमवती, कार्तिकेय, गणनाथ नन्दी । तथा अन्य देवताओं और गणोंकी शोभन प्रतिष्ठा किस ॥ ५ प्रकार होती है, इनकी प्रतिष्ठा विधिका विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये ॥ १-६ ॥ । हे सुव्रत! आप समस्त अर्थतत्त्वके ज्ञाता और ॥ ६ रुद्रभक्त हैं । आप कृष्णद्वैपायन व्यासकी साक्षात् दूसरी । मूर्ति हैं । ' सुमन्तु, जैमिनि तथा पैल परम ऋषिके ॥ ७ । रूपमें प्रतिष्ठित हैं; रोमहर्षण उन्हींके सदृश गुरुभक्ति । करने में समर्थ हैं - इस प्रकारकी विशद वाणी गंगातटपर गुरुभक्तिं तथा कर्तुं समर्थो रोमहर्षणः ॥ ८ व्यासजीने स्वयं प्रकट की थी । ' उन महातेजस्वीके इति व्यासस्य विपुला गाथा भागीरथीतटे एकः समो वा भिन्नो वा शिष्यस्तस्य महाद्युतेः
वैशम्पायनतुल्योऽसि व्यासशिष्येषु भूतले ।
तस्मादस्माकमखिलं वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥
एवमुक्त्वा स्थितेष्वेव तेषु सर्वेषु तत्र च ।
बभूव विस्मयोऽतीव मुनीनां तस्य चाग्रतः ॥
अथान्तरिक्षे विपुला साक्षाद्देवी सरस्वती । अलं मुनीनां प्रश्नोऽयमिति वाचा बभूव ह ।
सर्वं लिङ्गमयं लोकं सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।
तस्मात्सर्वं परित्यज्य स्थापयेत्पूजयेच्च तत् ॥
लिङ्गस्थापनसन्मार्गनिहितस्वायतासिना I आशु ब्रह्माण्डमुद्भिद्य निर्गच्छेदविशङ्कया ॥ उपेन्द्राम्भोजगर्भेन्द्रयमाम्बुधनदेश्वराः तथान्ये च शिवं स्थाप्य लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम् ॥
स्वेषु स्वेषु च पक्षेषु प्रधानास्ते यथा द्विजाः ।
ब्रह्मा हरश्च भगवान् विष्णुर्देवी रमा धरा ॥
लक्ष्मीर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा धरा दुर्गा शची तथा ।
रुद्राश्च वसवः स्कन्दो विशाखः शाख एव च ॥
। समान अथवा उन्हींके रूपवाले आप उनके शिष्य ॥ ९ हैं । पृथ्वीतलपर व्यासजीके शिष्योंमें आप वैशम्पायन समान हैं, अतः इस समय आप हमलोगों को सम्पूर्णरूपसे बतानेकी कृपा करें ॥७–१० ॥ १० ऐसा कहकर उन सभीके शान्त हो जानेपर मुनियों तथा उन सूतजीके समक्ष विस्मयकारी घटना हुई, ११ अन्तरिक्षमें साक्षात् महादेवी सरस्वती इस वाणीके साथ प्रकट हुईं कि ' मुनियोंका यह प्रश्न समीचीन है, सम्पूर्ण १२ लोक लिङ्गमय है और सब कुछ लिङ्गमें ही प्रतिष्ठित है, अत: सब कुछ छोड़कर उसीका स्थापन तथा पूजन १३ करना चाहिये । लिङ्गस्थापनरूप पुण्यकर्ममें स्थापित अत्यन्त विस्तृत खड्गके द्वारा शीघ्र ही ब्रह्माण्डका भेदन करके [ वह लिङ्गस्थापक ] निःशंक भावसे मुक्त १४ ' जाता है ' ॥ ११-१४ ॥ हे द्विजो! लिङ्गमूर्ति महेश्वर शिवकी स्थापना १५ करके जैसे विष्णु, ब्रह्मा, इन्द्र, यम, वरुण तथा कुबेर ईश्वर ( स्वामी ) हो गये, वैसे ही अन्य लोग भी अपने-१६ | अपने पक्षोंमें प्रधान हुए हैं । ब्रह्मा, शम्भु, भगवान् विष्णु, देवी रमा, धरा, लक्ष्मी, धृति, स्मृति, प्रज्ञा, धरा, दुर्गा, १७ | शची, सभी रुद्र, सभी वसु, कार्तिकेय, विशाख, शाख,
पृष्ठ 738
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७३६ नैगमेशश्च भगवाँल्लोकपाला ग्रहास्तथा सर्वे नन्दिपुरोगाश्च गणा गणपतिः प्रभुः पितरो मुनयः सर्वे कुबेराद्याश्च सुप्रभाः आदित्या वसवः सांख्या अश्विनौ च भिषग्वरौ विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पशवः पक्षिणो मृगाः ब्रह्मादिस्थावरान्तं च सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् तस्मात्सर्वं परित्यज्य स्थापयेल्लिङ्गमव्ययम् यत्नेन स्थापितं सर्वं पूजितं पूजयेद्यदि श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । भगवान् नैगमेश, समस्त लोकपाल, ग्रह, नन्दी आदि ॥ १८ गण, प्रभु गणपति, पितर, मुनिगण, कान्तिमान् कुबेर आदि यक्ष, सभी आदित्य, वसु, सांख्य, वैद्यश्रेष्ठ दोनों । अश्विनीकुमार, विश्वेदेव, साध्यगण, पशु, पक्षी और ॥ १ ९ । मृग - ब्रह्मासे लेकर स्थावरपर्यन्त सब कुछ लिङ्गमें । प्रतिष्ठित है, अतः सब कुछ छोड़कर यत्नपूर्वक यदि ॥ २० शाश्वत लिङ्गकी स्थापना करे, तो सबकी स्थापना हो । जाती है और यदि पूजन करे, तो सबकी पूजा हो जाती ॥ २१ | है ॥ १५–२१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे लिङ्गपूजनवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' लिङ्गपूजनवर्णन ' नामक छियालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४६ ॥
सैंतालीसवाँ अध्याय लिङ्गमूर्तिकी सूत उवाच इति निशम्य कृताञ्जलयस्तदा दिवि महामुनयः कृतनिश्चयाः । शिवतरं शिवमीश्वरमव्ययं मनसि लिङ्गमयं प्रणिपत्य ते ॥ सकलदेवपतिर्भगवानजो हरिरशेषपतिर्गुरुणा स्वयम् । मुनिवराश्च गणाश्च सुरासुरा नरवराः शिवलिङ्गमयाः पुनः ॥
श्रुत्वैवं मुनयः सर्वे षट्कुलीयाः समाहिताः ।
सन्त्यज्य सर्वं देवस्य प्रतिष्ठां कर्तुमुद्यताः ॥
अपृच्छन् सूतमनघं हर्षगद्गदया गिरा ।
लिङ्गप्रतिष्ठां विपुलां सर्वे ते शंसितव्रताः ॥
सूत उवाच
प्रतिष्ठां लिङ्गमूर्तेर्वो यथावदनुपूर्वशः ।
प्रवक्ष्यामि समासेन धर्मकामार्थमुक्तये ॥
कृत्वैव लिङ्गं विधिना भुवि लिङ्गेषु यत्नतः ।
लिङ्गमेकतमं शैलं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ॥
हेमरत्नमयं वापि राजतं ताम्रजं तु वा ।
सवेदिकं ससूत्रं च सम्यग्विस्तृतमस्तकम् ॥
विशोध्य स्थापयेद्भक्त्या सवेदिकमनुत्तमम् ।
लिङ्गवेदी उमा देवी लिङ्गं साक्षान्महेश्वरः ॥
प्रतिष्ठाकी विधि सूतजी बोले- यह आकाशवाणी सुनकर दृढ़ संकल्पवाले उन मुनियोंने दोनों हाथ जोड़ लिये । परम कल्याणमय, लिङ्गमय तथा अविनाशी भगवान् शिवको मनमें प्रणाम करके सभी देवताओंके पति इन्द्र, ब्रह्मा, १ सबके स्वामी भगवान् विष्णु, देवगुरु बृहस्पतिसहित सभी श्रेष्ठ मुनि, सभी गण, देवता, असुर और श्रेष्ठ | मनुष्य - इन सभीने अपनेको शिवलिङ्गमय अनुभव किया ॥ १-२ ॥ २ यह सुनकर छहों कुलोंके सभी मुनि सब कुछ छोड़कर समाहितचित्त हो लिङ्गप्रतिष्ठा करनेके लिये ३ उद्यत हुए । संयत व्रतवाले उन सभी मुनियोंने हर्षयुक्त ४ गद्गद वाणीमें पुण्यात्मा सूतजीसे महती लिङ्गप्रतिष्ठाकी विधि पूछी॥३-४ ॥ सूतजी बोले - [ हे मुनियो! ] धर्म, अर्थ, काम ५ और मोक्षके लिये मैं आप लोगोंसे संक्षेपमें लिङ्गमूर्तिकी प्रतिष्ठाकी विधिका अनुक्रमसे यथावत् वर्णन करूँगा । ६ पृथ्वीलोकमें कहे जानेवाले शैल आदि लिङ्गोंमें पाषाणका, हेमरत्नमय अथवा ताम्रका एक जलहरीसमेत और ७ | पंचसूत्र आदिसे युक्त तथा विस्तृत मस्तकवाला ब्रह्म-विष्णु - शिवात्मक उत्तम लिङ्ग बनाकर उसे भलीभाँति ८ । शोधित करके वेदीसमेत भक्तिपूर्वक स्थापित करे ।
पृष्ठ 739
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ४७ ] लिङ्गमूर्तिकी प्रतिष्ठाकी विधि
तयोः सम्पूजनादेव देवी देवश्च पूजितौ ।
प्रतिष्ठया च देवेशो देव्या सार्धं प्रतिष्ठितः ॥ ९
तस्मात्सवेदिकं लिङ्गं स्थापयेत्स्थापकोत्तमः ॥१०
मूले ब्रह्मा वसति भगवान् मध्यभागे च विष्णुः सर्वेशानः पशुपतिरजो रुद्रमूर्तिर्वरेण्यः । तस्माल्लिङ्गं गुरुतरतरं पूजयेत्स्थापयेद्वा यस्मात्पूज्यो गणपतिरसौ देवमुख्यैः समस्तैः ॥ ११ गन्धैः स्रग्धूपदीपैः स्नपनहुतबलिस्तोत्रमन्त्रोपहारैर्नित्यं येऽभ्यर्चयन्ति त्रिदशवरतनुं लिङ्गमूर्ति महेशम् । गर्भा-धानादिनाशक्षयभयरहिता देवगन्धर्वमुख्यैः सिद्धै-र्वन्द्याश्च पूज्या गणवरनमितास्ते भवन्त्यप्रमेयाः ॥ १२
तस्माद्भक्त्योपचारेण स्थापयेत्परमेश्वरम् ।
पूजयेच्च विशेषेण लिङ्गं सर्वार्थसिद्धये ॥ १३
समर्च्य स्थापयेल्लिङ्गं तीर्थमध्ये शिवासने ।
कूर्चवस्त्रादिभिर्लिङ्गमाच्छाद्य कलशैः पुनः ॥ १४ ।
लोकपालादिदैवत्यैः सकूर्चे: साक्षतैः शुभैः ।
उत्कूचैः स्वस्तिकाद्यैश्च चित्रतन्तुकवेष्टितैः ॥ १५ ।
वज्रादिकायुधोपेतैः सवस्त्रैः सपिधानकैः ।
लक्षयेत्परितो लिङ्गमीशानेन प्रतिष्ठितम् ॥ १६
धूपदीपसमोपेतं वितानवितताम्बरम् ।
लोकपालध्वजैश्चैव गजादिमहिषादिभिः ॥ १७
चित्रितैः पूजितैश्चैव दर्भमाला च शोभना ।
सर्वलक्षणसम्पूर्णा तया बाह्ये च वेष्टयेत् ॥ १८
७३७ लिङ्गकी वेदी भगवती उमा हैं और लिङ्ग साक्षात् महेश्वर हैं । उन दोनों ( वेदी तथा लिङ्ग ) -की प्रतिष्ठासे देवी पार्वतीसहित देवेश्वर शिव प्रतिष्ठित हो जाते हैं और उन दोनोंके पूजनसे देवी पार्वती तथा भगवान् शिव स्वयं पूजित हो जाते हैं । अतः श्रेष्ठ स्थापकको वेदीसहित लिङ्गकी प्रतिष्ठा करनी चाहिये ॥ ५–१० ॥ शिवलिङ्गके मूलमें ब्रह्मा, मध्यभागमें भगवान् विष्णु और अग्रभागमें सर्वेश्वर रुद्रमूर्ति वरेण्य पशुपति शिव निवास करते हैं । अतः यदि कोई अतिश्रेष्ठ शिवलिङ्गकी स्थापना अथवा पूजा करे, तो वह सभी प्रधान देवताओंका पूज्य और शिवजीका प्रधान गण हो जाता है । जो लोग गन्ध, माल्य, धूप, दीप, स्नान, हवन, नैवेद्य समर्पण, स्तोत्र, मन्त्र तथा उपहारोंसे देवताओंमें श्रेष्ठ विग्रहवाले लिङ्गमूर्ति महेश्वरका अर्चन करते हैं, वे जन्म - मरण, नाश, क्षय आदिके भयसे रहित हो जाते हैं; प्रधान देवताओं तथा गन्धर्वों और सिद्धोंके वन्दनीय तथा पूजनीय हो जाते हैं; श्रेष्ठ शिवगणोंके नमस्कारयोग्य हो जाते हैं और अपरिमित प्रभाववाले हो जाते हैं । अतः सभी कामनाओंकी सिद्धिके लिये सभी उपचारोंसे भक्तिपूर्वक महेश्वरकी और विशेषरूपसे लिङ्गमूर्तिकी स्थापना तथा पूजा करनी चाहिये ॥११ – १३ ॥ सम्यक् अर्चन करके तीर्थमें शिवासनपर लिङ्गकी स्थापना करनी चाहिये । कूर्च - वस्त्र आदिसे लिङ्गको आच्छादित करके कूर्चयुक्त, अक्षतयुक्त, स्वस्तिक आदिसे सुशोभित, सुन्दर तन्तुसे वेष्टित, वज्र आदि आयुधोंसे संयुक्त, वस्त्रयुक्त तथा पिधानसमन्वित लोकपाल आदि देवोंके कलशोंसे, ईशानमन्त्रसे प्रतिष्ठित शिवलिङ्गका चारों ओरसे रक्षण करे ॥ १४–१६ ॥ एक विशाल मण्डपका निर्माण कराये, जो धूप-दीप आदिसे सदा युक्त रहे, पूजित गज - महिष आदिके चित्रोंसे युक्त रहे, लोकपाल आदिके ध्वजोंसे सुशोभित रहे । उस मण्डपके बाहर चारों ओरसे सभी लक्षणोंसे सम्पन्न सुन्दर दर्भमाला वेष्टित कर देनी | चाहिये ॥ १७-१८ ॥
पृष्ठ 740
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७३८ ततोऽधिवासयेत्तोये धूपदीपसमन्विते पञ्चाहं वा त्र्यहं वाथ एकरात्रमथापि वा वेदाध्ययनसम्पन्नो नृत्यगीतादिमङ्गलैः किङ्किणीरवकोपेतं तालवीणारवैरपि ईक्षयेत्कालमव्यग्रो यजमानः समाहितः । उत्थाप्य स्वस्तिकं ध्यायेन्मण्डपे लक्षणान्विते
संस्कृते वेदिसंयुक्ते नवकुण्डेन संवृते ।
पूर्वोक्तविधिना युक्ते सर्वलक्षणसंयुते ॥
अष्टमण्डलसंयुक्ते दिग्ध्वजाष्टकसंयुते ।
पूर्वोक्तलक्षणोपेतैः कुण्डैः प्रागादितः क्रमात् ॥
प्रधानं कुण्डमीशान्यां चतुरस्त्रं विधीयते ।
अथवा पञ्चकुण्डैकं स्थण्डिलं चैकमेव च ॥
यज्ञोपकरणैः सर्वैः शिवार्चायां हि भूषणैः ।
वेदिमध्ये महाशय्यां पञ्चतूलीप्रकल्पिताम् ॥
कल्पयेत्काञ्चनोपेतां सितवस्त्रावगुण्ठिताम् ।
प्रकल्प्यैवं शिवं चैव स्थापयेत्परमेश्वरम् ॥
प्राक्शिरस्कं न्यसेल्लिङ्गमीशानेन यथाविधि ।
रत्नन्यासे कृते पूर्वं केवलं कलशं न्यसेत् ॥
लिङ्गमाच्छाद्य वस्त्राभ्यां कूर्चेन च समन्ततः ।
रत्नन्यासे प्रसक्तेऽथ वामाद्या नव शक्तयः ॥
नवरत्नं हिरण्याद्यैः पञ्चगव्येन संयुतैः ।
सर्वधान्यसमोपेतं शिलायामपि विन्यसेत् ॥
स्थापयेद्ब्रह्मलिङ्गं हि शिवगायत्रिसंयुतम् ।
केवलं प्रणवेनापि स्थापयेच्छिवमव्ययम् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । तदनन्तर उस शिवलिङ्गको पाँच रात अथवा तीन रात अथवा एक रात ही धूप - दीपसे समन्वित ॥ १ ९ । जलमें अधिवासित करना चाहिये । यजमानको चाहिये । कि वेदाध्ययनपरायण रहते हुए नृत्य, गीत आदि ॥ २० मंगलोंसे, किंकिणीकी ध्वनिसे तथा तालवीणाके स्वरोंसे मण्डपको युक्त रखे और अव्यग्र भावसे समय व्यतीत करे । प्रतिष्ठाके समय जलमेंसे शिवलिङ्गको निकालकर ॥ २१ । समाहितचित्त होकर पुण्याहवाचन करे और लिङ्गको मण्डपमें रखे, जो लक्षणोंसे युक्त हो; भलीभाँति परिष्कृत हो; वेदीसे युक्त हो; नौ कुण्डोंसे आवृत २२ हो; पूर्वोक्त विधिसे सभी लक्षणोंसे समन्वित हो; आठों दिग्पालोंके निमित्त आठ मण्डलोंसे सम्पन्न हो और आठों दिशाओंमें लगायी गयी ध्वजाओंसे सुशोभित २३ हो । पूर्व दिशासे क्रमसे प्रारम्भ करके पूर्वोक्त लक्षणोंसे सम्पन्न कुण्डोंसे यह मण्डप युक्त हो । ईशान दिशामें प्रधान कुण्ड बनाया जाता है, जो चौकोर होता है २४ अथवा पाँच कुण्ड एक ओर हों और एक स्थण्डिल हो ॥ १ ९ –२४ ॥ शिवकी अर्चामें समस्त यज्ञोपकरणों तथा भूषणोंसे २५ युक्त महाशय्या वेदीके मध्य व्यवस्थित करनी चाहिये, जो पासमें रखे हुए पाँच बत्तियोंवाले दीपकसे सुशोभित हो, सुवर्ण - पट्टियोंसे युक्त हो और श्वेत वस्त्रसे २६ आच्छादित हो - ऐसी व्यवस्था करके परमेश्वर शिवको
स्थापित करना चाहिये । २५-२६ ॥
लिङ्गके शिरोभागको पूर्वकी ओर ईशान मन्त्रके २७ द्वारा विधिपूर्वक स्थापित करना चाहिये । रत्नन्यास करनेके बाद मुख्य कलशको स्थापित करना चाहिये । तत्पश्चात् लिङ्गको दो वस्त्रोंद्वारा कुशसहित चारों २८ ओरसे लपेटकर उसपर रखना चाहिये । रत्नन्यास हो जानेके अनन्तर वाम आदि नौ शक्तियोंको स्थापित करना चाहिये । पंचगव्यसे युक्त हिरण्य ( सुवर्ण ) -सहित २ ९ नौ रत्नों, पंचगव्य तथा सब प्रकारके धान्य भी आधारशिलापर रखना चाहिये ॥ २७ - २ ९ ॥ भक्तको चाहिये कि शिवगायत्रीमन्त्रका उच्चारण ३० | करते हुए ब्रह्मलिङ्गको स्थापित करे अथवा केवल