वामन पुराण — पृष्ठ 161–170

वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 161–170

पृष्ठ 161

वामन पुराण, पृष्ठ 161 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३३ ] सरस्वती नदीका कुरुक्षेत्रमें प्रवाहित एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती ।

प्रत्युवाच महात्मानं मार्कण्डेयं महामुनिम् ।

यत्र त्वं नेष्यसे विप्र तत्र यास्याम्यतन्द्रिता ॥ २३

मार्कण्डेय उवाच आद्यं ब्रह्मसरः पुण्यं ततो रामह्रदः स्मृतः ।

कुरुणा ऋषिणा कृष्टं कुरुक्षेत्रं ततः स्मृतम् ।

तस्य मध्येन वै गाढं पुण्या पुण्यजलावहा ॥ २४

होना और कुरुक्षेत्रमें निवास करनेका महत्त्व १५१ इस प्रकार स्तुति किये जानेपर विष्णुकी जीभरूपिणी सरस्वतीने महामुनि महात्मा मार्कण्डेयसे कहा - हे विप्र! तुम मुझे जहाँ ले जाओगे, मैं वहीं आलस्य छोड़कर चली जाऊँगी ॥ २१–२३ ॥ मार्कण्डेयने कहा- आरम्भमें ( इसका ) पवित्र नाम ब्रह्मसर था, फिर रामह्रद प्रसिद्ध हुआ एवं उसके । बाद कुरु ऋषिद्वारा कृष्ट होनेसे कुरुक्षेत्र कहा जाने लगा । ( अब ) उसके मध्यमें अत्यन्त पवित्र जलवाली गहरी । सरस्वती प्रवाहित हों ॥ २४ ॥

॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें बत्तीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ३२ ॥

तैंतीसवाँ अध्याय सरस्वती नदीका कुरुक्षेत्रमें प्रवाहित होना और कुरुक्षेत्रमें निवास करने तथा तीर्थमें स्नान करनेका महत्त्व लोमहर्षण उवाच इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः नदी प्रवाहसंयुक्ता कुरुक्षेत्रं विवेश ह तत्र सा रन्तुकं प्राप्य पुण्यतोया सरस्वती कुरुक्षेत्रं समाप्लाव्य प्रयाता पश्चिमां दिशम् तत्र तीर्थसहस्राणि ऋषिभिः सेवितानि च तान्यहं कीर्तयिष्यामि प्रसादात् परमेष्ठिनः तीर्थानां स्मरणं पुण्यं दर्शनं पापनाशनम् । स्नानं मुक्तिकरं प्रोक्तमपि दुष्कृतकर्मणः ये स्मरन्ति च तीर्थानि देवताः प्रीणयन्ति च स्त्रान्ति च श्रद्दधानाश्च ते यान्ति परमां गतिम् ॥ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत कुरुक्षेत्रं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् ।

इत्येवं वाचमुत्सृज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

लोमहर्षणने कहा- बुद्धिमान् मार्कण्डेय ऋषिके । इस उपर्युक्त वचनको सुनकर प्रवाहसे भरी हुई ॥ १ सरस्वती नदी कुरुक्षेत्रमें प्रविष्ट हुई । वह पवित्रसलिला सरस्वती नदी वहाँ रन्तुकमें जाकर कुरुक्षेत्रको । जलसे प्लावित करती हुई, जो पश्चिम दिशाकी ओर ॥ २ चली गयी, वहाँ ( कुरुक्षेत्रमें ) हजारों तीर्थ ऋषियोंसे । सेवित हैं । परमेष्ठी ( ब्रह्मा ) - के प्रसादसे मैं उनका वर्णन करूँगा । पापियोंके लिये भी तीर्थोंका स्मरण ॥ ३ पुण्यदायक, उनका दर्शन पापनाशक और स्नान मुक्तिदायक कहा गया है ( पुण्यशालियोंके लिये तो कहना ही ॥ ४ | क्या है ) ॥ १–४ ॥ । जो श्रद्धापूर्वक तीर्थोंका स्मरण करते हैं और उनमें ५ स्नान करते हैं तथा देवताओंको प्रसन्न करते हैं, वे परम गति ( मोक्ष ) - को प्राप्त करते हैं । ( मनुष्य ) अपवित्र हो या पवित्र अथवा किसी भी अवस्थामें पड़ा हुआ हो, ॥ ६ । यदि कुरुक्षेत्रका स्मरण करे तो वह बाहर तथा भीतरसे ( हर प्रकारसे ) पवित्र हो जाता है । ' मैं कुरुक्षेत्रमें जाऊँगा और मैं कुरुक्षेत्रमें निवास करूँगा ' - इस प्रकारका वचन ७ । कहनेसे ( भी ) मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है ।

पृष्ठ 162

वामन पुराण, पृष्ठ 162 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५२ श्री वामनपुराण [ अध्याय ३३ ब्रह्मज्ञानं गया श्राद्धं गोग्रहे मरणं तथा । मानवोंके लिये ब्रह्मज्ञान, गयामें श्राद्ध, गौओंकी रक्षामें मृत्यु और कुरुक्षेत्रमें निवास – यह चार प्रकारकी मुक्ति वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरुक्ता चतुर्विधा ॥ ८ कही गयी है ॥ ५८ ॥

सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् I तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते

दूरस्थोऽपि कुरुक्षेत्रे गच्छामि च वसाम्यहम् ।

एवं यः सततं ब्रूयात् सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥

तत्र चैव सरःस्नायी सरस्वत्यास्तटे स्थितः ।

तस्य ज्ञानं ब्रह्ममयमुत्पत्स्यति न संशयः ॥

देवता ऋषयः सिद्धाः सेवन्ते कुरुजाङ्गलम् ।

तस्य संसेवनान्नित्यं ब्रह्म चात्मनि पश्यति ॥

चञ्चलं हि मनुष्यत्वं प्राप्य ये मोक्षकाङ्क्षिणः ।

सेवन्ति नियतात्मानो अपि दुष्कृतकारिणः ॥

ते विमुक्ताश्च कलुषैरनेकजन्मसम्भवैः ।

पश्यन्ति निर्मलं देवं हृदयस्थं सनातनम् ॥

ब्रह्मवेदिः कुरुक्षेत्रं पुण्यं संनिहितं सरः ।

सेवमाना नरा नित्यं प्राप्नुवन्ति परं पदम् ॥

ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनाद् भयम् ।

कुरुक्षेत्रे मृतानां च पतनं नैव विद्यते ॥

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः ।

गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः सेवन्ति स्थानकाङ्क्षिणः ॥

गत्वा तु श्रद्धया युक्तः स्नात्वा स्थाणुमहाह्रदे ।

मनसा चिन्तितं कामं लभते नात्र संशयः ॥

नियमं च ततः कृत्वा गत्वा सरः प्रदक्षिणम् ।

रन्तुकं च समासाद्य क्षामयित्वा पुनः पुनः ॥

सरस्वत्यां नरः स्नात्वा यक्षं दृष्ट्वा प्रणम्य च ।

पुष्पं धूपं च नैवेद्यं दत्त्वा वाचमुदीरयेत् ॥

तव प्रसादाद् यक्षेन्द्र वनानि सरितश्च याः ।

भ्रमिष्यामि च तीर्थानि अविघ्नं कुरु मे सदा ॥

सरस्वती और दृषद्वती – इन दो देव - नदियोंके ॥ ९ बीच देव - निर्मित देशको ब्रह्मावर्त कहते हैं । दूर देशमें स्थित रहकर भी जो मनुष्य ' मैं कुरुक्षेत्र जाऊँगा, वहाँ निवास करूँगा ' – इस प्रकार निरन्तर ( मनमें संकल्प १० करता या ) कहता है, वह भी सभी पापोंसे छूट जाता है । वहाँ सरस्वतीके तटपर रहते हुए सरोवरमें स्नान करनेवाले मनुष्यको निश्चित ब्रह्मज्ञान उत्पन्न हो जाता ११ है । देवता, ऋषि और सिद्धलोग सदा कुरुजाङ्गल ( तीर्थ ) - का सेवन करते हैं । उस तीर्थका नित्य सेवन करनेसे, ( वहाँ नित्य निवास करनेसे ), मनुष्य अपने १२ भीतर ब्रह्मका दर्शन करता है ॥९ –१२ ॥ जो भी पापी चञ्चल मानव - जीवन पाकर जितेन्द्रिय १३ होकर मोक्ष प्राप्त करनेकी कामनासे वहाँ निवास करते हैं, वे अनेक जन्मोंके पापोंसे छूट जाते हैं तथा अपने हृदयमें रहनेवाले निर्मल देव - सनातन ( ब्रह्म ) -का दर्शन १४ करते हैं । जो मनुष्य ब्रह्मवेदी, कुरुक्षेत्र एवं पवित्र ' संनिहित सरोवर ' का सदा सेवन करते हैं, वे परम १५ पदको प्राप्त करते हैं । समयपर ग्रह, नक्षत्र एवं ताराओंके भी पतनका भय होता है, किंतु कुरुक्षेत्र में १६ मरनेवालोंका कभी पतन नहीं होता ॥ १३ – १६ ॥ ब्रह्मा आदि देवता, ऋषि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, १७ अप्सराएँ और यक्ष उत्तम स्थानकी प्राप्तिके लिये जहाँ ( कुरुक्षेत्र में निवास करते हैं, वहाँ जाकर स्थाणु नामक महासरोवरमें श्रद्धापूर्वक स्नान करनेसे मनुष्य निःसंदेह १८ मनोवाञ्छित फल प्राप्त करता है । नियम - परायण होनेके पश्चात् सरोवरकी प्रदक्षिणा करके रन्तुकमें जाकर १ ९ बार - बार क्षमा - प्रार्थना करनेके बाद सरस्वती नदीमें स्नान कर यक्षका दर्शन करे और उन्हें प्रणाम करे तथा पुष्प, धूप एवं नैवेद्य देकर इस प्रकार वचन कहे-२० है यक्षेन्द्र! आपकी कृपासे मैं वनों, नदियों और तीर्थोंमें भ्रमण करूँगा; उसे आप सदा विघ्नरहित करें ( मेरी २१ । यात्रामें किसी प्रकारका विघ्न न हो ) ॥ १७–२१ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें तैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥३३ ॥

पृष्ठ 163

वामन पुराण, पृष्ठ 163 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३४ ] कुरुक्षेत्रके सात प्रसिद्ध वनों, नौ नदियों एवं सम्पूर्ण तीर्थोंका माहात्म्य १५३ चौंतीसवाँ अध्याय कुरुक्षेत्रके सात प्रसिद्ध वनों, नौ ऋषय ऊचुः

वनानि सप्त नो ब्रूहि नव नद्यश्च याः स्मृताः ।

तीर्थानि च समग्राणि तीर्थस्नानफलं तथा ॥ १

येन येन विधानेन यस्य तीर्थस्य यत् फलम् ।

तत् सर्वं विस्तरेणेह ब्रूहि पौराणिकोत्तम ॥ २

लोमहर्षण उवाच

शृणु सप्त वनानीह कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः ।

येषां नामानि पुण्यानि सर्वपापहराणि च ॥ ३

काम्यकं च वनं पुण्यं तथाऽदितिवनं महत् ।

व्यासस्य च वनं पुण्यं फलकीवनमेव च ॥ ४

तत्र सूर्यवनस्थानं तथा मधुवनं महत् ।

पुण्यं शीतवनं नाम सर्वकल्मषनाशनम् ॥ ५

वनान्येतानि वै सप्त नदीः शृणुत मे द्विजाः । नदियों एवं सम्पूर्ण तीर्थोंका माहात्म्य ऋषियोंने [ लोमहर्षणजीसे ] कहा – ( मुने! आप ) हमसे उन सात वनों, नौ नदियों, समग्र तीर्थों एवं तीर्थ स्नानके फलका वर्णन करें । पुराणवेत्ताओंमें सर्वश्रेष्ठ मुने! जिस - जिस विधानसे जिस तीर्थका जो फल होता है, उन सबको आप विस्तारपूर्वक बतलावें ॥ १-२ ॥ लोमहर्षणने कहा – ( ऋषियो! ) कुरुक्षेत्रके मध्य में जो सात वन हैं, उनका मैं वर्णन करता हूँ, आपलोग उसे सुनें । उन वनोंके नाम सभी पापोंको नष्ट करनेवाले तथा पवित्र हैं । ( उन वनोंके नाम हैं - ) पवित्र काम्यकवन, महान् अदितिवन, पुण्यप्रद व्यासवन, फलकीवन, सूर्यवन, महान् मधुवन तथा सर्वकल्मष-नाशक पवित्र शीतवन – ये ही सात वन हैं । हे द्विजो! ( अब ) नदियों ( -के नाम ) - को मुझसे सुनो । ( उनके सरस्वती नदी पुण्या तथा वैतरणी नदी ॥ ६ नाम हैं - ) पवित्र सरस्वती नदी वैतरणी नदी,

आपगा च महापुण्या गङ्गा मन्दाकिनी नदी ।

मधुस्रवा वासुनदी कौशिकी पापनाशिनी ॥ ७

दृषद्वती महापुण्या तथा हिरण्वती नदी ।

वर्षाकालवहाः सर्वा वर्जयित्वा सरस्वतीम् ॥ ८

एतासामुदकं पुण्यं प्रावृट्काले प्रकीर्तितम् ।

रजस्वलत्वमेतासां विद्यते न कदाचन ।

तीर्थस्य च प्रभावेण पुण्या ह्येताः सरिद्वराः ॥ ९

शृण्वन्तु मुनयः प्रीतास्तीर्थस्नानफलं महत् ।

गमनं स्मरणं चैव सर्वकल्मषनाशनम् ॥ १०

रन्तुकं च नरो दृष्ट्वा द्वारपालं महाबलम् ।

यक्षं समभिवाद्यैव तीर्थयात्रां समाचरेत् ॥ ११

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा नाम्नाऽदितिवनं महत् ।

अदित्या यत्र पुत्रार्थं कृतं घोरं महत्तपः ॥ १२

तत्र स्नात्वा च दृष्ट्वा च अदितिं देवमातरम् ।

पुत्रं जनयते शूरं सर्वदोषविवर्जितम् ।

आदित्यशतसंकाशं विमानं चाधिरोहति ॥ १३

महापवित्र आपगा, मन्दाकिनी गङ्गा, मधुस्रवा, वासु नदी, पापनाशिनी कौशिकी, महापवित्र दृषद्वती ( कग्गर ) तथा हिरण्वती नदी । इनमें सरस्वतीके अतिरिक्त सभी नदियाँ वर्षाकालमें ( ही ) बहनेवाली हैं ॥ ३-८ ॥ वर्षाकालमें इनका जल पवित्र माना जाता है । इनमें कभी भी रजस्वलत्व दोष नहीं होता । तीर्थके । प्रभावसे ये सभी श्रेष्ठ नदियाँ पवित्र हैं । हे मुनियो! आपलोग ( अब ) प्रसन्न होकर तीर्थस्नानका महान् फल सुनें । वहाँ जाना एवं उनका स्मरण करना समस्त पापोंका नाश करनेवाला होता है । महाबलवान् रन्तुक नामक द्वारपालका दर्शन करनेके बाद यक्षको प्रणाम कर तीर्थयात्रा प्रारम्भ करनी चाहिये । विप्रेन्द्रो! उसके बाद महान् अदितिवनमें जाना चाहिये, जहाँ अदितिने पुत्रके लिये अत्यन्त कठोर तप किया था ॥ ९ – १२ ॥ वहाँ स्नानकर तथा देवमाता अदितिका दर्शनकर मनुष्य समस्त दोषोंसे रहित ( निर्मल ) वीर पुत्र उत्पन्न | करता है और सैकड़ों सूर्योके समान प्रकाशमान विमानपर

पृष्ठ 164

वामन पुराण, पृष्ठ 164 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ३४

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ।

सवनं नाम विख्यातं यत्र संनिहितो हरिः ॥

विमले च नरः स्नात्वा दृष्ट्वा च विमलेश्वरम् ।

निर्मलं स्वर्गमायाति रुद्रलोकं च गच्छति ॥

हरिं च बलदेवं च एकत्राससमन्वितौ ।

दृष्ट्वा मोक्षमवाप्नोति कलिकल्मषसम्भवैः ॥

ततः पारिप्लवं गच्छेत् तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

तत्र स्नात्वा च दृष्ट्वा च ब्रह्माणं वेदसंयुतम् ॥

ब्रह्मवेदफलं प्राप्य निर्मलं स्वर्गमाप्नुयात् ।

तत्रापि संगमं प्राप्य कौशिक्यां तीर्थसम्भवम् ।

संगमे च नरः स्नात्वा प्राप्नोति परमं पदम् ॥

धरण्यास्तीर्थमासाद्य सर्वपापविमोचनम् ।

क्षान्तियुक्तो नरः स्नात्वा प्राप्नोति परमं पदम् ॥

धरण्यामपराधानि कृतानि पुरुषेण वै ।

सर्वाणि क्षमते तस्य स्नानमात्रस्य देहिनः ॥

ततो दक्षाश्रमं गत्वा दृष्ट्वा दक्षेश्वरं शिवम् ।

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥

ततः शालूकिनीं गत्वा स्नात्वा तीर्थे द्विजोत्तमाः ।

हरिं हरेण संयुक्तं पूज्य भक्तिसमन्वितः ।

प्राप्नोत्यभिमताँल्लोकान् सर्वपापविवर्जितान् ॥

सर्पिर्दधि समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम् ।

तत्र स्नानं नरः कृत्वा मुक्तो नागभयाद् भवेत् ॥

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा द्वारपालं तु रन्तुकम् ।

तत्रोष्य रजनीमेकां स्नात्वा तीर्थवरे शुभे ॥

द्वितीयं पूजयेद् यत्र द्वारपालं प्रयत्नतः ।

ब्राह्मणान् भोजयित्वा च प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥

तव प्रसादाद् यक्षेन्द्र मुक्तो भवति किल्बिषैः ।

सिद्धिर्मयाभिलषिता तया सार्द्ध भवाम्यहम् ।

एवं प्रसाद्य यक्षेन्द्रं ततः पञ्चनदं व्रजेत् ॥

पञ्चनदाश्च रुद्रेण कृता दानवभीषणाः ।

तत्र सर्वेषु लोकेषु तीर्थं पञ्चनदं स्मृतम् ॥

कोटितीर्थानि रुद्रेण समाहृत्य यतः स्थितम् ।

तेन त्रैलोक्यविख्यातं कोटितीर्थं प्रचक्षते ॥

आरूढ़ होता है । विप्रेन्द्रो! इसके बाद ' सवन ' नामसे १४ विख्यात सर्वोत्तम विष्णु - स्थानको जाना चाहिये, जहाँ भगवान् हरि सदा संनिहित रहते हैं । विमल तीर्थमें स्नानकर विमलेश्वरका दर्शन करनेसे मनुष्य निर्मल हो १५ जाता है तथा रुद्रलोकमें जाता है । एक आसनपर स्थित कृष्ण और बलदेवका दर्शन करनेसे मनुष्य कलिके १६ । दुष्कर्मोंसे उत्पन्न पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ १३–१६ ॥ उसके पश्चात् तीनों लोकोंमें विख्यात पारिप्लव १७ नामक तीर्थमें जाय । वहाँ स्नान करनेके पश्चात् वेदों-सहित ब्रह्माका दर्शन करनेसे अथर्ववेदका ज्ञान प्राप्त कर निर्मल स्वर्गको प्राप्त करता है । कौशिकी - संगम तीर्थमें १८ जाकर स्नान कर मनुष्य परम पदको प्राप्त करता है । समस्त पापोंसे मुक्त करनेवाले धरणीके तीर्थमें जाकर १ ९ स्नान करनेसे क्षमाशील मनुष्य परम पदकी प्राप्ति करता है । वहाँ स्नान करनेमात्रसे पृथ्वीपर मनुष्यद्वारा किये गये २० समस्त अपराध क्षमा कर दिये जाते हैं ॥१७- २० ॥ उसके बाद दक्षाश्रममें जाकर दक्षेश्वर शिवका २१ दर्शन करनेसे मनुष्य अश्वमेध यज्ञका फल प्राप्त करता है । द्विजोत्तमो! तदनन्तर शालूकिनी तीर्थमें जाकर स्नान करनेके उपरान्त भक्तिपूर्वक हरसे संयुक्त हरिका पूजन कर मनुष्य समस्त पापोंसे रहित इच्छाके अनुकूल २२ लोकोंको प्राप्त करता है । सर्पिर्दधि नामवाले नागकै उत्तम तीर्थमें जाकर स्नान करनेसे मनुष्य नाग - भयसे मुत २३ हो जाता है । विप्रश्रेष्ठो! तदनन्तर रन्तुक नामक द्वारपालके पास जाय । वहाँ एक रात्रि निवास करे तथा कल्याणकारी ( उस ) श्रेष्ठ तीर्थमें स्नान करनेके बाद दूसरे दिन २४ प्रयत्नपूर्वक ( निष्ठाके साथ मन लगाकर ) द्वारपालका पूजन करे एवं ब्राह्मणोंको भोजन कराये । फिर उन्हें २५ प्रणाम कर इस प्रकार क्षमा - प्रार्थना करे – ' हे यक्षेन्द्र! तुम्हारी कृपासे मनुष्य पापोंसे मुक्त हो जाता है । मैं अपनी अभीष्ट सिद्धिको प्राप्त करूँ ( मेरी मनः कामना २६ पूर्ण हो ) । ' इस प्रकार यक्षेन्द्रको प्रसन्न करनेके पश्चात् पञ्चनद तीर्थमें जाना चाहिये । जहाँ भगवान् रुद्रने दानवोंके लिये भयंकर पाँच नदोंका निर्माण किया है, उस स्थानपर २७ समस्त संसारमें प्रसिद्ध पञ्चनद तीर्थ है; ॥ २१–२७ ॥ क्योंकि करोड़ों तीर्थोंको एकत्र ( स्थापित ) कर २८ | भगवान् वहाँ स्थित हैं, अतः उसे त्रैलोक्य - प्रसिद्ध

पृष्ठ 165

वामन पुराण, पृष्ठ 165 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३४ ] कुरुक्षेत्रके सात प्रसिद्ध

तस्मिन् तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं हरम् ।

पञ्चयज्ञानवाप्नोति नित्यं श्रद्धासमन्वितः ॥

तत्रैव वामनो देवः सर्वदेवैः प्रतिष्ठितः ।

तत्रापि च नरः स्नात्वा ह्यग्निष्टोमफलं लभेत् ॥

अश्विनोस्तीर्थमासाद्य श्रद्धावान् यो जितेन्द्रियः ।

रूपस्य भागी भवति यशस्वी च भवेन्नरः ॥

वाराहं तीर्थमाख्यातं विष्णुना परिकीर्तितम् ।

तस्मिन् स्नात्वा श्रद्दधानः प्राप्नोति परमं पदम् ॥

ततो गच्छेत विप्रेन्द्राः सोमतीर्थमनुत्तमम् ।

यत्र सोमस्तपस्तप्त्वा व्याधिमुक्तोऽभवत् पुरा ॥

तत्र सोमेश्वरं दृष्ट्वा स्नात्वा तीर्थवरे शुभे ।

राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥

व्याधिभिश्च विनिर्मुक्तः सर्वदोषविवर्जितः ।

सोमलोकमवाप्नोति तत्रैव रमते चिरम् ॥

भूतेश्वरं च तत्रैव ज्वालामालेश्वरं तथा ।

तावुभौ लिङ्गावभ्यर्च्य न भूयो जन्म चाप्नुयात् ॥

एकहंसे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।

कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी द्विजोत्तमः ॥

पुण्डरीकमवाप्नोति कृतशौचो भवेन्नरः ।

ततो मुञ्जवटं नाम महादेवस्य धीमतः ॥

उपोष्य रजनीमेकां गाणपत्यमवाप्नुयात् ।

तत्रैव च महाग्राही यक्षिणी लोकविश्रुता ॥

स्नात्वाऽभिगत्वा तत्रैव प्रसाद्य यक्षिणीं ततः ।

उपवासं च तत्रैव महापातकनाशनम् ॥

कुरुक्षेत्रस्य तद् द्वारं विश्रुतं पुण्यवर्धनम् ।

प्रदक्षिणमुपावर्त्य ब्राह्मणान् भोजयेत् ततः ।

पुष्करं च ततो गत्वा अभ्यर्च्य पितृदेवताः ॥

जामदग्न्येन रामेण आहृतं तन्महात्मना ।

कृतकृत्यो भवेद् राजा अश्वमेधं च विन्दति ॥

कन्यादानं च यस्तत्र कार्तिक्यां वै करिष्यति ।

प्रसन्ना देवतास्तस्य दास्यन्त्यभिमतं फलम् ॥

वनों, नौ नदियों एवं सम्पूर्ण तीर्थोंका माहात्म्य १५५ कोटितीर्थ कहा जाता है । मनुष्य श्रद्धापूर्वक उस तीर्थमें २ ९ स्नान कर तथा कोटीश्वर हरका दर्शन कर पाँच प्रकारके ( महा ) यज्ञोंके अनुष्ठानका फल प्राप्त करता है । उसी स्थानपर सब देवताओंने भगवान् वामनदेवकी स्थापना ३० की है । वहाँ भी स्नान करनेसे मनुष्यको अग्निष्टोम यज्ञका फल प्राप्त होता है । श्रद्धावान् जितेन्द्रिय मनुष्य अश्विनीकुमारोंके तीर्थमें जाकर रूपवान् और यशस्वी ३१ होता है ॥ २८-३१ ॥ विष्णुद्वारा वर्णित वाराह नामक विख्यात तीर्थ है । ३२ श्रद्धालु पुरुष उसमें स्नान कर परमपदको प्राप्त करता है । विप्रेन्द्रो! उसके बाद श्रेष्ठ सोमतीर्थमें जाना चाहिये, जहाँ चन्द्रमा पूर्वकालमें तपस्या कर व्याधिसे मुक्त हुए ३३ थे । उस शुभ तीर्थमें स्नान कर सोमेश्वर भगवान्‌का दर्शन करनेसे मनुष्य राजसूय यज्ञका फल प्राप्त करता है तथा ३४ व्याधियों और सभी दोषोंसे मुक्त होकर सोमलोकमें जाता एवं चिरकालतक वहाँ सानन्द विहार करता ३५ है ॥ ३२ - ३५ ॥ वहींपर भूतेश्वर एवं ज्वालामालेश्वर नामक ३६ लिङ्ग है । उन दोनों लिङ्गोंकी पूजा करनेसे ( मनुष्य ) पुनर्जन्म नहीं पाता । एकहंस ( सरोवर ) - में स्नान कर मनुष्य हजारों गौओंके दानका फल प्राप्त करता है । ३७ ' कृतशौच ' नामक तीर्थमें जाकर मनोयोगपूर्वक तीर्थकी सेवा करनेवाला द्विजोत्तम ' पुण्डरीक ' यज्ञविशेषके फलको प्राप्त करता है तथा उसकी शुद्धि हो जाती है ( - वह ३८ पवित्र हो जाता है ) । उसके बाद बुद्धिमान् महादेवके मुञ्जवट नामक तीर्थमें एक रात्रि निवास करके मनुष्य ३ ९ गाणपत्य ( गणनायकके पदको ) प्राप्त करता है । वहीं विश्वप्रसिद्ध महाग्राही यक्षिणी है । वहाँ जाकर स्नान करनेके बाद यक्षिणीको प्रसन्न कर उपवास करनेसे ४० महान् पातकोंका नाश होता है ॥ ३६–४० ॥ पुण्यकी वृद्धि करनेवाले कुरुक्षेत्रके उस विख्यात द्वारकी प्रदक्षिणा कर ब्राह्मणोंको भोजन कराये । फिर ४१ पुष्करमें जाकर पितृदेवोंकी अर्चना करे । उस तीर्थका महात्मा जमदग्निनन्दन परशुरामजीने निर्माण किया था । वहाँ ( जाकर ) मनुष्य सफल मनोरथ हो जाता है और ४२ राजाको अश्वमेध यज्ञके फलकी प्राप्ति होती है । कार्तिकी पूर्णिमाको जो मनुष्य वहाँ कन्यादान करेगा, उसके ऊपर ४३ । देवता प्रसन्न होकर उसे मनोवाञ्छित फल देंगे । वहाँ

पृष्ठ 166

वामन पुराण, पृष्ठ 166 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५६

कपिलश्च महायक्षो द्वारपालः स्वयं स्थितः ।

विघ्नं करोति पापानां दुर्गतिं च प्रयच्छति ॥

पत्नी तस्य महायक्षी नाम्नोदूखलमेखला ।

आहत्य दुन्दुभिं तत्र भ्रमते नित्यमेव हि ॥

सा ददर्श स्त्रियं चैकां सपुत्रां पापदेशजाम् ।

तामुवाच तदा यक्षी आहत्य निशि दुन्दुभिम् ॥

युगन्धरे दधि प्राश्य उषित्वा चाच्युतस्थले ।

तद्वद् भूतालये स्नात्वा सपुत्रा वस्तुमिच्छसि ॥

दिवा मया ते कथितं रात्रौ भक्ष्यामि निश्चितम् ।

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं प्रणिपत्य च यक्षिणीम् ॥

उवाच दीनया वाचा प्रसादं कुरु भामिनि । ततः सा यक्षिणी तां तु प्रोवाच कृपयान्विता यदा सूर्यस्य ग्रहणं कालेन भविता क्वचित् । सन्निहत्यां तदा स्नात्वा पूता स्वर्गं गमिष्यसि श्रीवामनपुराण [ अध्याय ३५ कपिल नामक महायक्ष स्वयं द्वारपालके रूपमें स्थित हैं, ४४ जो पापियोंके मार्गमें विघ्न उपस्थित कर उनकी दुर्गति करते हैं ( जिससे वे पापाचरण न करें तथा धर्मकी मर्यादा स्थित रहे ) । ‘ उदूखलमेखला ' नामक उनकी महायक्षी पत्नी दुन्दुभि बजाकर वहाँ नित्य भ्रमण करती ४५ रहती है ॥ ४१–४५ ॥ उस यक्षीने पापवाले देशमें उत्पन्न पुत्रके साथ एक ४६ | रात्रिमें स्त्रीको देखनेके बाद दुन्दुभि बजाकर उससे कहा – युगन्धरमें दही खाकर तथा अच्युतस्थलमें निवास करनेके ४७ बाद भूतालयमें स्नान कर तुम पुत्रके साथ निवास करन चाहती हो । मैंने दिनमें यह बात तुमसे कही है । रात्रिमें मैं ४८ अवश्य तुमको खा जाऊँगी । * उसकी यह बात सुननेके बाद यक्षिणीको प्रणाम कर उसने दीन वाणीमें उससे कहा – ' हे भामिनि! मेरे ऊपर दया करो । ' फिर उस यक्षिणी-॥ ४ ९ उससे कृपापूर्वक कहा – जब किसी समय सूर्य - ग्रहप् होगा, उस समय सान्निहत्य ( सरोवर ) - में स्नान करके ॥ ५० । पवित्र होकर तुम स्वर्ग चली जाओगी ॥ ४६–५० ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें चौंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ३४ ॥

पैंतीसवाँ अध्याय कुरुक्षेत्रके तीर्थोंके लोमहर्षण उवाच

ततो रामहृदं गच्छेत् तीर्थसेवी द्विजोत्तमः ।

यत्र रामेण विप्रेण तरसा दीप्ततेजसा ॥

क्षत्रमुत्साद्य वीरेण हृदाः पञ्च निवेशिताः ।

पूरयित्वा नरव्याघ्र रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥

पितरस्तर्पितास्तेन तथैव प्रपितामहाः ।

ततस्ते पितरः प्रीता राममूचुर्द्विजोत्तमाः ॥

राम राम महाबाहो प्रीताः स्मस्तव भार्गव ।

अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते विभो ॥

माहात्म्य एवं क्रमका वर्णन लोमहर्षणने कहा - इसके बाद तीर्थका सेवन करनेवाले उत्तम द्विजको रामकुण्ड नामक स्थानमें जान १ चाहिये, जहाँ उद्दीप्त तेजस्वी विप्र - वीर राम ( परशुराम ) -ने बलपूर्वक क्षत्रियोंका संहारकर पाँच कुण्डों स्थापित किया था । पुरुषसिंह! हमलोगोंने ऐसा सुना २ कि परशुरामने उन ( कुण्डों ) - को रक्तसे भरकर उस अपने पितरों एवं प्रपितामहोंका तर्पण किया था द्विजोत्तमो! उसके बाद उन प्रसन्न पितरोंने परशुराम ३ कहा था कि महाबाहु भार्गव राम! परशुराम! विभो तुम्हारी इस पितृभक्ति और पराक्रमसे हम सब तुम्हां ४ । ऊपर प्रसन्न हैं॥१–४ ॥ * इन सबकी सटिप्पण विस्तृत व्याख्या गीताप्रेसके महाभारत वनपर्व १२ ९ । ९ -१० में द्रष्टव्य है ।

पृष्ठ 167

वामन पुराण, पृष्ठ 167 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३५ ] कुरुक्षेत्रके तीर्थोंके

वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महायशः ।

एवमुक्तस्तु पितृभी रामः प्रभवतां वरः ॥ ५

अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं स पितॄन् गगने स्थितान् ।

भवन्तो यदि मे प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि ॥ ६

पितृप्रसादादिच्छेयं तपसाप्यायनं पुनः ।

यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया ॥ ७

ततश्च पापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसा ह्यहम् ।

हृदाश्चैते तीर्थभूता भवेयुर्भुवि विश्रुताः ॥ ८

एवमुक्ताः शुभं वाक्यं रामस्य पितरस्तदा ।

प्रत्यूचुः परमप्रीता रामं हर्षपुरस्कृताः ॥ ९

तपस्ते वर्द्धतां पुत्र पितृभक्त्या विशेषतः ।

यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया ॥ १०

ततश्च पापान्मुक्तस्त्वं पातितास्ते स्वकर्मभिः ।

ह्रदाश्च तव तीर्थत्वं गमिष्यन्ति न संशयः ॥ ११

ह्रदेष्वेतेषु ये स्नात्वा स्वान् पितॄंस्तर्पयन्ति च ।

तेभ्यो दास्यन्ति पितरो यथाभिलषितं वरम् ॥ १२

ईप्सितान् मानसान् कामान् स्वर्गवासं च शाश्वतम् ।

एवं दत्त्वा वरान् विप्रा रामस्य पितरस्तदा ॥ १३

आमन्त्र्य भार्गवं प्रीतास्तत्रैवान्तर्हितास्तदा ।

एवं रामह्रदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनः ॥ १४

स्नात्वा ह्रदेषु रामस्य ब्रह्मचारी शुचिव्रतः ।

राममभ्यर्च्य श्रद्धावान् विन्देद् बहु सुवर्णकम् ॥ १५

वंशमूलं समासाद्य तीर्थसेवी सुसंयतः ।

स्ववंशसिद्धये विप्राः स्नात्वा वै वंशमूलके ॥ १६

कायशोधनमासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

शरीरशुद्धिमाप्नोति स्त्रातस्तस्मिन् न संशयः ॥ १७

शुद्धदेहश्च तं याति यस्मान्नावर्तते पुनः ।

तावद् भ्रमन्ति तीर्थेषु सिद्धास्तीर्थपरायणाः ।

यावन्न प्राप्नुवन्तीह तीर्थं तत्कायशोधनम् ॥ १८

माहात्म्य एवं क्रमका वर्णन १५७ महायशस्विन्! तुम्हारा कल्याण हो । तुम वर माँगो | क्या चाहते हो? पितरोंके इस प्रकार कहनेपर प्रभावशालियों में श्रेष्ठ रामने आकाशमें स्थित पितरोंसे हाथ जोड़कर कहा – यदि आपलोग मेरे ऊपर प्रसन्न हैं तथा मुझपर आप सबकी दया है तो आप पितरोंके प्रसादसे मैं पुनः तपसे पूर्ण हो जाऊँ । रोषसे अभिभूत होकर मैंने जो क्षत्रियोंका विनाश किया है, आपके तेजद्वारा मैं उस पापसे मुक्त हो जाऊँ एवं ये कुण्ड संसारमें विख्यात तीर्थस्वरूप हो जायँ ॥ ५–८ ॥ परशुराम इस प्रकारके मङ्गलमय वचन कहनेपर उनके परम प्रसन्न पितरोंने हर्षपूर्वक उनसे कहा-' पुत्र! पितृभक्तिसे तुम्हारा तप विशेषरूपसे बढ़े । क्रोधसे अभिभूत होनेके कारण तुमने क्षत्रियोंका जो विनाश किया है उस पापसे तुम मुक्त हो; क्योंकि ये क्षत्रिय अपने कर्मसे ही मारे गये हैं । तुम्हारे ये कुण्ड नि: संदेह । तीर्थके गुणोंको प्राप्त करेंगे । जो इन कुण्डोंमें स्नान कर अपने पितरोंका तर्पण करेंगे, उन्हें ( उनके ) पितृगण मनकी इच्छाके अनुसार वर देंगे, उनकी मनोऽभिलषित कामनाएँ पूर्ण करेंगे एवं उन्हें स्वर्गमें शाश्वत निवास प्रदान करेंगे । ' विप्रो! इस प्रकार वर देकर परशुरामके पितर उनसे अनुमति लेकर प्रसन्नतापूर्वक वहीं अन्तर्हित हो गये । इस प्रकार महात्मा परशुरामके ये रामहृद परम | पवित्र हैं ॥ ९ –१४ ॥ श्रद्धालु पवित्रकर्मा व्यक्ति ब्रह्मचर्यपूर्वक परशुरामजीके | हृदोंमें स्नान करनेके बाद परशुरामका अर्चन कर प्रचुर सुवर्ण प्राप्त करता है । ब्राह्मणो! तीर्थसेवी जितेन्द्रिय मनुष्य वंशमूलक नामक तीर्थमें जाकर उसमें स्नान करनेसे अपने वंशकी सिद्धि प्राप्त करता है । तीनों लोकोंमें विख्यात कायशोधन नामक तीर्थमें जाकर उसमें स्नान करनेसे मनुष्यको निस्संदेह शरीरकी शुद्धि प्राप्त होती है और वह शुद्धदेही मनुष्य उस स्थानको जाता है, जहाँसे वह पुनः नहीं लौटता ( जन्म - मरणके चक्करमें नहीं पड़ता ) । तीर्थपरायण सिद्ध पुरुष तीर्थों में | तबतक भ्रमण करते रहते हैं, जबतक वे उस कायशोधन । नामक तीर्थमें नहीं पहुँचते ॥ १५-१८ ॥

पृष्ठ 168

वामन पुराण, पृष्ठ 168 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५८

तस्मिंस्तीर्थे च संप्लाव्य कायं संयतमानसः ।

परं पदमवाप्नोति यस्मान्नावर्तते पुनः ॥

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रास्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

लोका यत्रोद्धृताः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना ॥

लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थस्मरणतत्परः ।

स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन् लोकान् पश्यति शाश्वतान् ॥

यत्र विष्णुः स्थितो नित्यं शिवो देवः सनातनः ।

तौ देवौ प्रणिपातेन प्रसाद्य मुक्तिमाप्नुयात् ॥

श्रीतीर्थं तु ततो गच्छेत शालग्राममनुत्तमम् ।

तत्र स्त्रातस्य सांनिध्यं सदा देवी प्रयच्छति ॥

कपिलाह्रदमासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

तत्र स्नात्वाऽर्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस्तथा ॥

कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः ।

तत्र स्थितं महादेवं कापिलं वपुरास्थितम् ॥

दृष्ट्वा मुक्तिमवाप्नोति ऋषिभिः पूजितं शिवम् । सूर्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः अर्चयित्वा पितॄन् देवानुपवासपरायणः । अग्निष्टोममवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति सहस्रकिरणं देवं भानुं त्रैलोक्यविश्रुतम् दृष्ट्वा मुक्तिमवाप्नोति नरो ज्ञानसमन्वितः भवानीवनमासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम् । तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत् पितामहस्य पिबतो ह्यमृतं पूर्वमेव हि उद्गारात् सुरभिर्जाता सा च पातालमाश्रिता तस्याः सुरभयो जाताः तनया लोकमातरः ताभिस्तत्सकलं व्याप्तं पातालं सुनिरन्तरम् पितामहस्य यजतो दक्षिणार्थमुपाहृताः आहूता ब्रह्मणा ताश्च विभ्रान्ता विवरेण हि श्रीवामनपुराण [ अध्याय ३५ मनको नियन्त्रित करनेवाला मनुष्य उस तीर्थमें १ ९ | शरीरको धोकर ( प्रक्षालित कर ) उस परम पदको प्राप्त करता है, जहाँसे उसे पुनः परावर्तित नहीं होना पड़ता । विप्रवरो! उसके बाद तीनों लोकोंमें विख्यात २० लोकोद्धार नामके तीर्थमें जाना चाहिये, जहाँ सर्वसमर्थ विष्णुने समस्त लोकोंका उद्धार किया था । तीर्थका स्मरण करनेमें तत्पर मनुष्य लोकोद्धार नामके तीर्थमें २१ जाकर उसमें स्नान करनेसे शाश्वत लोकोंका दर्शन प्राप्त करता है । वहाँ विष्णु एवं सनातनदेव शिव – ये दोनों ही स्थित हैं । उन दोनों देवोंको प्रणामद्वारा प्रसन्न कर २२ फिर मुक्तिका फल प्राप्त करे । तदनन्तर अनुत्तम शालग्राम एवं श्रीतीर्थमें जाना चाहिये । वहाँ स्नान करनेवालोंको भगवती ( लक्ष्मी ) अपने निकट निवास २३ प्रदान करती हैं ॥ १ ९ –२३ ॥ फिर त्रैलोक्यप्रसिद्ध कपिलाहृद नामक तीर्थमें २४ जाकर उसमें स्नान करनेके पश्चात् देवता तथा पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्यको सहस्र कपिला गायोंके दानका २५ फल प्राप्त होता है । वहाँपर स्थित ऋषियोंसे पूजित कापिल शरीरधारी महादेव शिवका दर्शन करनेसे मुक्तिकी प्राप्ति होती है । स्थिर अन्तःकरणवाला एवं ॥ २६ उपवास - परायण व्यक्ति सूर्यतीर्थमें जाकर स्नान करनेके बाद पितरोंका अर्चन करनेसे अग्निष्टोम यज्ञका फल ॥ २७ प्राप्त करता है एवं सूर्यलोकको जाता है ॥ २४–२७ ॥ । तीनों लोकोंमें विख्यात हजारों किरणोंवाले सूर्यदेव ॥ २८ भगवान्‌का दर्शन करनेसे मनुष्य ज्ञानसे युक्त होकर मुक्तिको प्राप्त करता है । तीर्थसेवन करनेवाला मनुष्य क्रमानुसार भवानीवनमें जाकर वहाँ ( भवानीका ) अभिषेक ॥ २ ९ करनेसे सहस्र गोदानका फल प्राप्त करता है । प्राचीन । कालमें अमृत पान करते हुए ब्रह्माके उद्गार ( डकार ) -से सुरभिकी उत्पत्ति हुई और वह पाताल लोकमें चली ॥ ३० गयी । उस सुरभिसे लोकमाताएँ ( सुरभिकी पुत्रियाँ ) । ( गायें ) उत्पन्न हुईं । उनसे समस्त पाताल लोक व्याप्त ॥ ३१ हो गया ॥ २८-३१ ॥ । पितामहके यज्ञ करते समय दक्षिणाके लिये लायी ॥ ३२ । गयी एवं ब्रह्माके द्वारा बुलायी ये गायें विवरके कारण

पृष्ठ 169

वामन पुराण, पृष्ठ 169 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३५ ] कुरुक्षेत्रके तीर्थोंके

तस्मिन् विवरद्वारे तु स्थितो गणपतिः स्वयम् ।

यं दृष्ट्वा सकलान् कामान् प्राप्नोति संयतेन्द्रियः ॥ २३

सङ्गिनीं तु समासाद्य तीर्थं मुक्तिसमाश्रयम् ।

देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम् ॥ ३४

अनन्तां श्रियमाप्नोति पुत्रपौत्रसमन्वितः ।

भोगांश्च विपुलान् भुक्त्वा प्राप्नोति परमं पदम् ॥ ३५

ब्रह्मावर्त्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मज्ञानसमन्वितः ।

भवते नात्र संदेहः प्राणान् मुञ्चति स्वेच्छया ॥ ३६

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा द्वारपालं तु रन्तुकम् ।

तस्य तीर्थं सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनः ॥ ३७

तत्र स्नात्वा महाप्राज्ञ उपवासपरायणः ।

यक्षस्य च प्रसादेन लभते कामिकं फलम् ॥ ३८

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा ब्रह्मावर्त्तं मुनिस्तुतम् ।

ब्रह्मावर्त्ते नरः स्नात्वा ब्रह्म चाप्नोति निश्चितम् ॥ ३ ९

ततो गच्छेत विप्रेन्द्राः सुतीर्थकमनुत्तमम् ।

तत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह ॥ ४०

तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ।

अश्वमेधमवाप्नोति पितॄन् प्रीणाति शाश्वतान् ॥ ४१

ततोऽम्बुवनं धर्मज्ञ समासाद्य यथाक्रमम् ।

कामेश्वरस्य तीर्थं तु स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः ॥ ४२

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मावाप्तिर्भवेद् ध्रुवम् ।

मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र स्नातस्य भक्तितः ॥ ४३

प्रजा विवर्द्धते नित्यमनन्तां चाप्नुयाच्छ्रियम् ।

ततः शीतवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः ॥ ४४

तीर्थं तत्र महाविप्रा महदन्यत्र दुर्लभम् ।

पुनाति दर्शनादेव दण्डकं च द्विजोत्तमाः ॥ ४५

केशानभ्युक्ष्य वै तस्मिन् पूतो भवति पापतः ।

तत्र तीर्थवरं चान्यत् स्वानुलोमायनं महत् ॥ ४६

तत्र विप्रा महाप्राज्ञा विद्वांसस्तीर्थतत्पराः ।

स्वानुलोमायने तीर्थे विप्रास्त्रैलोक्यविश्रुते ॥ ४७

माहात्म्य एवं क्रमका वर्णन १५ ९ भटकने लगीं । उस विवरके द्वारपर स्वयं गणपति भगवान् स्थित हैं । जितेन्द्रिय मनुष्य उनका दर्शन करके समस्त कामनाओंको प्राप्त करता है । मुक्तिके आश्रयस्वरूप देवीके संगिनीतीर्थमें जाकर स्नान करनेसे मनुष्यको सुन्दर रूपकी प्राप्ति होती है तथा वह स्नानकर्ता पुरुष पुत्र - पौत्रसमन्वित होकर अनन्त ऐश्वर्यको प्राप्त करता है और विपुल भोगोंका उपभोग कर परम पदको प्राप्त करता है ॥ ३२-३५ ॥ ब्रह्मावर्त्त नामक तीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्य निःसंदेह ब्रह्मज्ञानी हो जाता है एवं वह निज इच्छाके अनुसार अपने प्राणोंका परित्याग करता है । हे विप्रश्रेष्ठो! संगिनीतीर्थके बाद द्वारपाल रन्तुकके तीर्थमें जाय । उन महात्मा यक्षेन्द्रका तीर्थ सरस्वती नदीमें है । वहाँ स्नान करके उपवास-व्रतमें निरत परमज्ञानी व्यक्ति यक्षके प्रसादसे इच्छित फल प्राप्त करता है । हे विप्रवरो! फिर मुनियोंद्वारा प्रशंसा प्राप्त ब्रह्मावर्त्त तीर्थमें जाना चाहिये । ब्रह्मावर्त्तमें स्नान करनेसे । मनुष्य निश्चय ही ब्रह्मको प्राप्त करता है ॥ ३६–३९ ॥ हे विप्रश्रेष्ठो! उसके बाद श्रेष्ठ सुतीर्थक नामके स्थानपर जाना चाहिये । उस स्थानमें देवताओंके साथ पितृगण नित्य स्थित रहते हैं । पितरों एवं देवोंकी अर्चनामें लगा रहनेवाला व्यक्ति वहाँ स्नानकर अश्वमेध-यज्ञका फल प्राप्त करता है तथा शाश्वत पितरोंको प्रसन्न करता है । धर्मज्ञ! उसके बाद क्रमानुसार कामेश्वर तीर्थके अम्बुवनमें जाकर श्रद्धापूर्वक स्नान करनेसे मनुष्य सभी व्याधियोंसे छूटकर निश्चय ही ब्रह्मकी प्राप्ति करता है । उसी स्थानमें स्थित मातृतीर्थमें भक्तिपूर्वक स्नान करनेसे मनुष्यकी प्रजा ( संतति ) - की नित्य वृद्धि होती है तथा उसे अनन्त लक्ष्मीकी प्राप्ति होती है । उसके बाद नियत आहार करनेवाला एवं जितेन्द्रिय व्यक्ति शीतवन नामक तीर्थमें जाय । हे महाविप्रो! वहाँ दण्डक नामक एक महान् तीर्थ है; वह अत्यन्त दुर्लभ है । द्विजोत्तमो! वह दण्डक नामका महान् तीर्थ दर्शनमात्रसे मनुष्यको पवित्र कर देता है ॥ ४०–४५ ॥ उस तीर्थमें केशोंका मुण्डन करानेसे मनुष्य अपने । पापोंसे मुक्त हो जाता है । वहाँ स्वानुलोमायन नामका एक दूसरा महान् तीर्थ है । हे द्विजोत्तमो! वहाँ तीर्थ सेवन । करनेमें तत्पर परमज्ञानी विद्वान् लोग रहते हैं । त्रिलोकविख्यात

पृष्ठ 170

वामन पुराण, पृष्ठ 170 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६० प्राणायामैर्निर्हरन्ति स्वलोमानि द्विजोत्तमाः पूतात्मानश्च ते विप्राः प्रयान्ति परमां गतिम्

दशाश्वमेधिकं चैव तत्र तीर्थं सुविश्रुतम् ।

तत्र स्नात्वा भक्तियुक्तस्तदेव लभते फलम् ॥

ततो गच्छेत श्रद्धावान् मानुषं लोकविश्रुतम् दर्शनात् तस्य तीर्थस्य मुक्तो भवति किल्बिषैः पुरा कृष्णमृगास्तत्र व्याधेन शरपीडिताः विगाह्य तस्मिन् सरसि मानुषत्वमुपागताः ततो व्याधाश्च ते सर्वे तानपृच्छन् द्विजोत्तमान् मृगा अनेन वै याता अस्माभिः शरपीडिताः निमग्नास्ते सरः प्राप्य क्व ते याता द्विजोत्तमाः वंस्तत्र वै पृष्टा वयं ते च द्विजोत्तमाः अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मानुषत्वमुपागताः तस्माद् यूयं श्रद्दधानाः स्नात्वा तीर्थे विमत्सराः सर्वपापविनिर्मुक्ता भविष्यथ न संशयः ततः स्त्राताश्च ते सर्वे शुद्धदेहा दिवं गताः एतत् तीर्थस्य माहात्म्यं मानुषस्य द्विजोत्तमाः ये शृण्वन्ति श्रद्धधानास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् श्रीवामनपुराण [ अध्याय ३६ । उस तीर्थमें वे प्राणायामोंके द्वारा अपने लोमोंका ॥ ४८ परित्याग करते हैं और वे पवित्रात्मा विप्रगण परम गतिको प्राप्त करते हैं । वहींपर परम प्रसिद्ध दशाश्वमेधिक तीर्थ है । भक्तिपूर्वक उसमें स्नान करनेसे पूर्वोक्त फलकी ४ ९ ही प्राप्ति होती है । फिर श्रद्धालु मनुष्यको लोक - प्रसिद्ध । मानुषतीर्थमें जाना चाहिये । उस तीर्थका दर्शन करनेसे ॥ ५० ही पापोंसे मुक्ति हो जाती है ॥ ४६ - ५० ॥ । पूर्वकालमें व्याधद्वारा बाणसे विद्ध कृष्णमृग ( काला ॥ ५१ । हरिण ) उस सरोवरमें स्नानकर मनुष्यत्वको प्राप्त हुए । थे । उसके बाद उन सभी व्याधोंने उन श्रेष्ठ ब्राह्मणोंसे ॥ ५२ पूछा – द्विजोत्तमो! हमलोगोंद्वारा बाणसे पीडित मृग । इस मार्गसे जाते हुए सरोवरमें निमग्र होकर कहाँ चले गये? उनके पूछनेपर उन्होंने उत्तर दिया – हम द्विजोत्तम वे ॥ ५३ ( कृष्ण ) मृग ही थे । इस तीर्थके माहात्म्यसे हम सब मनुष्य । बन गये हैं । अतएव मत्सरसे रहित होकर श्रद्धापूर्वक इस ॥ ५४ तीर्थमें स्नान करनेसे तुमलोग नि: संदेह समस्त पापोंसे । विनिर्मुक्त हो जाओगे । फिर स्नान करनेसे शुद्ध - देह ॥ ५५ होकर वे सभी ( व्याध ) स्वर्ग चले गये । द्विजोत्तमो! जो । श्रद्धापूर्वक मानुष तीर्थके इस माहात्म्यको सुनते हैं, वे ॥ ५६ । भी परम गतिको प्राप्त करते हैं ॥ ५१ – ५६ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें पैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ३५ ॥

छत्तीसवाँ अध्याय कुरुक्षेत्रके तीर्थोंके माहात्म्य लोमहर्षण उवाच

मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे द्विजोत्तमाः ।

आपगा नाम विख्याता नदी द्विजनिषेविता ॥ १

श्यामाकं पयसा सिद्धमाज्येन च परिप्लुतम् ।

ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस्तेषां पापं न विद्यते ॥ २

ये तु श्राद्धं करिष्यन्ति प्राप्य तामापगां नदीम् ।

ते सर्वकामसंयुक्ता भविष्यन्ति न संशयः ॥ ३

शंसन्ति सर्वे पितरः स्मरन्ति च पितामहाः ।

अस्माकं च कुले पुत्रः पौत्रो वापि भविष्यति ॥ ४

एवं क्रमका अनुक्रान्त वर्णन लोमहर्षण बोले- द्विजोत्तमो! मानुषतीर्थके पूर्व दिशामें एक कोसपर द्विजोंसे पूजित ' आपगा ' नामकी एक विख्यात नदी है । वहाँ साँवाके चावलको दूधमें सिद्धकर और उसमें घी मिलाकर जो ब्राह्मणको देते हैं, उनके पाप नहीं रह जाते । जो व्यक्ति उस आपगा नदीके तटपर जाकर श्राद्ध करेंगे, वे निःसंदेह समस्त ( शुभ ) कामनाओंसे पूर्ण होंगे । सभी पितर कहते हैं तथा | पितामह लोग स्मरण करते हैं कि हमारे कुलमें कोई