वामन पुराण — पृष्ठ 301–310
वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 301–310
पृष्ठ 301
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६२ ] शिवके अभिषेक और तप्त - कृच्छ्र- व्रतका उपदेश, शुक्रको संजीवनी विद्याकी शिक्षा २ ९ १
तमूचुर्देवताः सर्वास्त्यज्यतां शङ्कर द्रुतम् ।
महाव्रतं त्रयो लोकाः क्षुब्धास्त्वत्तेजसावृताः ॥
अथोवाच महादेवो मया त्यक्तो महाव्रतः ।
ततः सुरा दिवं जग्मुर्हृष्टाः प्रयतमानसाः ॥
ततोऽपि कम्पते पृथ्वी साब्धिद्वीपाचला मुने ततोऽभिचिन्तयद्रुद्रः किमर्थं क्षुभिता मही ॥
ततः पर्यचरच्छूली कुरुक्षेत्रं समन्ततः ।
ददर्शोघवतीतीरे उशनसं तपोनिधिम् ॥
ततोऽब्रवीत्सुरपतिः किमर्थं तप्यते तपः ।
जगत्क्षोभकरं विप्र तच्छीघ्रं कथ्यतां मम ॥
उशना उवाच
तवाराधनकामार्थं तप्यते हि महत्तपः ।
संजीवनीं शुभां विद्यां ज्ञातुमिच्छे त्रिलोचन ॥
हर उवाच
तपसा परितुष्टोऽस्मि सुतप्तेन तपोधन ।
तस्मात् संजीवनीं विद्यां भवाञ्ज्ञास्यति तत्त्वतः ॥
वरं लब्ध्वा ततः शुक्रस्तपसः संन्यवर्त्तत ।
तथापि चलते पृथ्वी साब्धिभूभृन्नगावृता ॥
ततोऽगमन्महादेवः सप्तसारस्वतं शुचिः ।
ददर्श नृत्यमानं च ऋषिं मङ्कणसंज्ञितम् ॥
भावेन पोप्लूयति बालवत् स भुजौ प्रसायैव ननर्त्त वेगात् । तस्यैव वेगेन समाहता तु चचाल भूर्भूमिधरैः सहैव ॥ तं शङ्करोऽभ्येत्य करे निगृह्य प्रोवाच वाक्यं प्रहसन् महर्षे । किं भावितो नृत्यसि केन हेतुना वदस्व मामेत्य किमत्र तुष्टिः ॥ स ब्राह्मणः प्राह मद्य तुष्टि-नेह जाता शृणु तद् द्विजेन्द्र । बहून् गणान् वै मम तप्यतस्तपः संवत्सरान् कायविशोषणार्थम् ॥ ततोऽनुपश्यामि करात् क्षतोत्थं निर्गच्छते शाकरसं ममेह । सभी देवताओंने उनसे कहा कि शंकर! कृपया ३७ महाव्रतको शीघ्र छोड़ दीजिये । आपके तेजसे व्याप्त होकर तीनों लोक क्षुब्ध हो गये हैं । उसके बाद महादेवने कहा कि ( लीजिये ), मैंने महाव्रतका त्याग ३८ कर दिया । तत्पश्चात् देवता प्रसन्न हो गये और शान्तचित्त होकर स्वर्ग चले गये । मुने! तो भी समुद्र, द्वीप और पर्वतोंसहित पृथ्वी काँप रही थी । तब ३ ९ ( स्वयं ) रुद्रने सोचा कि ( अब ) पृथ्वी क्यों क्षुब्ध हो रही है? फिर त्रिशूल धारण करनेवाले ( शङ्कर ) कुरुक्षेत्रके चारों ओर विचरण करने लगे । उन्होंने ४० | ओघवतीके किनारे ( तपस्या करते ) तपोनिधि उशनाको देखा । उसके बाद देवाधिदेव शंकरने उनसे कहा-विप्र! आप जगत्को क्षुब्ध करनेवाला तप क्यों कर ४१ । रहे हैं? उसे मुझे शीघ्र बतलाइये ॥ ३७–४१ ॥ उशनाने कहा- आपकी आराधना ( प्रसन्नता-प्राप्ति ) -की इच्छासे मैं महान् तप कर रहा हूँ । त्रिनयन! ४२ मैं मङ्गलमयी संजीवनी विद्याको जानना चाहता ॥ ४२ ॥
महादेवने कहा— तपोधन! मैं भलीभाँति की गयी आपकी तपस्यासे प्रसन्न हूँ । इसलिये आप ४३ संजीवनी विद्याको यथार्थरूपमें जान जायँगे । शुक्र ( शुक्राचार्य ) वर पाकर तपस्यासे विरत हो गये । फिर ४४ भी सागर, पर्वत, वृक्ष आदिके साथ सारी पृथ्वी काँप रही थी । उसके बाद परमपावन महादेव सप्तसारस्वतमें ४५ गये । वहाँ उन्होंने मङ्कण नामके महर्षिको नाचते हुए देखा । वे बालकके समान भाव - विभोर होकर दोनों हाथ फैलाकर वेगसे ( उछल - उछलकर ) नाच रहे थे । उसके ( उछलनेके ) वेगसे आहत हो पृथ्वी पर्वतोंसहित ४६ बड़े जोरसे काँप रही थी - हिल रही थी ॥ ४३ - ४६ ॥ शंकरने उनके पास जाकर एवं उनका हाथ पकड़कर हँसते हुए कहा - महर्षे! किस भावनासे प्रभावित होकर एवं किस कारणसे आप नाच रहे हैं? ४७ आप ( मेरे पास ) आकर मुझसे यह बतलाइये कि आपको इस विषय में क्यों संतुष्टि है? उस ब्राह्मणने कहा – द्विजेन्द्र! आज मुझे जिस कारणसे प्रसन्नता हो ४८ रही है, उसे सुनिये । शरीरको दुर्बल करनेके लिये तपस्या र हुए मेरे अनेक वर्ष बीत गये हैं । अब मैं देखता हूँ कि मेरे हाथके घावसे शाकरस निकल रहा है ।
पृष्ठ 302
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२ ९ २ तेनाद्य तुष्टोऽस्मि भृशं द्विजेन्द्र येनास्मि नृत्यामि सुभावितात्मा ॥ तं प्राह शम्भुर्द्विज पश्य मह्यं भस्म प्रवृत्तोऽङ्गुलितोऽतिशुक्लम् । संताडनादेव न च प्रहर्षो ममास्ति नूनं हि भवान् प्रमत्तः ॥ श्रुत्वाऽथ वाक्यं वृषभध्वजस्य मत्वा मुनिर्मङ्कणको महर्षे । नृत्यं परित्यज्य सुविस्मितोऽथ ववन्द विनयावनम्रः ॥ तमाह शम्भुर्द्विज गच्छ लोकं तं ब्रह्मणो दुर्गममव्ययस्य । इदं च तीर्थं प्रवरं पृथिव्यां पृथूदकस्यास्तु समं फलेन ॥ सांनिध्यमत्रैव सुरासुराणां गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम् सदाऽस्तु धर्मस्य निधानमग्र्यं सारस्वतं पापमलापहारि ॥ सुप्रभा काञ्चनाक्षी च सुवेणुर्विमलोदका । मनोहरा चौघवती विशाला च सरस्वती
एताः सप्त सरस्वत्यो निवसिष्यन्ति नित्यशः ।
सोमपानफलं सर्वाः प्रयच्छन्ति सुपुण्यदाः ॥
भवानपि कुरुक्षेत्रे मूर्ति स्थाप्य गरीयसीम् गमिष्यति महापुण्यं ब्रह्मलोकं सुदुर्गमम् इत्येवमुक्तो देवेन शङ्करेण तपोधनः मूर्ति स्थाप्य कुरुक्षेत्रे ब्रह्मलोकमगाद् वशी गते मङ्कणके पृथ्वी निश्चला समजायत अथागान्मन्दरं शम्भुर्निजमावसथं शुचिः एतत् तवोक्तं द्विज शङ्करस्तु गतस्तदासीत् तपसेऽथ शैले शून्येऽभ्यगाद् दुष्टमतिर्हि देव्या संयोधितो येन हि कारणेन श्रीवामनपुराण [ अध्याय ६२ द्विजेन्द्र! इसी कारण मुझे बहुत आनन्द मिल रहा है ४ ९ और मैं भावविभोर होकर नृत्य कर रहा हूँ । शम्भुने उनसे कहा – द्विज! मुझे देखो । चोट करनेसे ही मेरी अङ्गुलिसे अत्यन्त स्वच्छ सफेद भस्म निकल रहा है, परंतु इससे मुझे तो उत्कृष्ट प्रसन्नता नहीं होती । आप ५० निश्चय ही उन्मत्त हो गये हैं ॥ ४७–५० ॥ महर्षे! शंकरकी बात सुनकर और उसे मानकर मङ्कणक मुनिने नृत्य करना छोड़ दिया तथा विनम्र भावसे झुककर उनके ५१ । किया । शम्भुने उनसे कहा – द्विज! ब्रह्मके दुर्गम लोकको जाओ । और पृथूदकतीर्थके सदृश पृथ्वीमें फल ५२ होगा । सुर, असुर, गन्धर्व, विद्याधर सदा यहाँ उपस्थित रहेंगे । यह श्रेष्ठ और आश्चर्यसहित चरणोंमें प्रणाम तुम अविनाशी यह श्रेष्ठ तीर्थ देनेवाला प्रसिद्ध और किन्नरलोग ' सारस्वत ' तीर्थ सदा धर्मका निधान एवं पाप- मलका अपहरण करनेवाला होगा । यहाँ सुप्रभा, काञ्चनाक्षी, सुवेणु, ५३ विमलोदका, मनोहरा, ओघवती, विशाला, सरस्वती ॥ ५४ नामकी सात नदियाँ नित्य निवास करेंगी । ये सभी पुण्य प्रदान करनेवाली नदियाँ यज्ञीय सोमरसके पीनेसे ५५ होनेवाले फलको देनेवाली हैं ॥ ५१-५५ ॥ । तुम भी कुरुक्षेत्र में अत्यन्त उत्तम मूर्ति स्थापित ॥ ५६ करके परम पवित्र सुदुर्गम ब्रह्मलोकमें जाओगे । महादेवके इस प्रकार कहनेपर जितेन्द्रिय तपस्वी । ॥ ५७ मङ्कणक ऋषि कुरुक्षेत्रमें मूर्ति स्थापित करके ब्रह्मलोक । चले गये । मङ्कणक ऋषिके चले जानेपर पृथ्वी शान्त । हो गयी । महादेव भी अपने पवित्र निवास - स्थान मन्दर-॥ ५८ पर्वतपर चले गये । ( पुलस्त्यजीने कहा— ) द्विज! मैंने तुमसे यह बतलाया कि उस समय शङ्करके तपस्या-। हेतु जानेके कारण शून्य ( उनकी उपस्थितिसे रहित ) पर्वतपर जाकर दुष्टमति ( अन्धक ) - ने जिस कारणसे ॥ ५ ९ । देवीसे युद्ध किया ॥ ५६ – ५ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें बासठवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ६२ ॥
पृष्ठ 303
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६३ ] अन्धकासुरका प्रसङ्ग, दण्डकाख्यानका कथन, दण्डकका अरजासे चित्राङ्गदाका वृत्तान्त - कथन २ ९ ३ तिरसठवाँ अध्याय अन्धकासुरका प्रसङ्ग, दण्डकाख्यानका कथन, दण्डकका अरजासे चित्राङ्गदाका नारद उवाच
गतोऽन्धकस्तु पाताले किमचेष्टत दानवः ।
शङ्करो मन्दरस्थोऽपि यच्चकार तदुच्यताम् ॥ १
पुलस्त्य उवाच
पातालस्थोऽन्धको ब्रह्मन् बाध्यते मदनाग्निना ।
संतप्तविग्रहः सर्वान् दानवानिदमब्रवीत् ॥ २
सुहृत्स मे बन्धुः स भ्राता स पिता मम ।
यस्तामद्रिसुतां शीघ्रं ममान्तिकमुपानयेत् ॥ ३
एवं ब्रुवति दैत्येन्द्रं अन्धके मदनान्धके ।
मेघगम्भीरनिर्घोषं प्रह्लादो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४
येयं गिरिसुता वीर सा माता धर्मतस्तव ।
पिता त्रिनयनो देवः श्रूयतामत्र कारणम् ॥ ५
तव पित्रा ह्यपुत्रेण धर्मनित्येन दानव ।
आराधितो महादेवः पुत्रार्थाय पुरा किल ॥ ६
तस्मै त्रिलोचनेनासीद् दत्तोऽन्धोऽप्येव दानव ।
पुत्रकः पुत्रकामस्य प्रोक्त्वेत्थं वचनं विभो ॥ ७
नेत्रत्रयं हिरण्याक्ष नर्मार्थमुमया मम ।
पिहितं योगसंस्थस्य ततोऽन्धमभवत्तमः ॥ ८
तस्माच्च तमसो जातो भूतो नीलघनस्वनः ।
तदिदं गृह्यतां दैत्य तवौपयिकमात्मजम् ॥ ९
यदा तु लोकविद्विष्टं दुष्टं कर्म करिष्यति ।
त्रैलोक्यजननीं चापि अभिवाञ्छिष्यतेऽधमः ॥ १०
घातयिष्यति वा विप्रं यदा प्रक्षिप्य चासुरान् ।
तदास्य स्वयमेवाहं करिष्ये कायशोधनम् ॥ ११
एवमुक्त्वा गतः शम्भुः स्वस्थानं मन्दराचलम् ।
त्वपिताऽपि समभ्यागात् त्वामादाय रसातलम् ॥ १२
एतेन कारणेनाम्बा शैलेयी भविता तव ।
सर्वस्यापीह जगतो गुरुः शम्भुः पिता ध्रुवम् ॥ १३
भवानपि तपोयुक्तः शास्त्रवेत्ता गुणाप्लुतः ।
नेदृशे पापसंकल्पे मतिं कुर्याद् भवद्विधः ॥ १४ ।
वृत्तान्त कथन नारदजीने पूछा – मुने! अन्धक दानवने पातालमें जाकर क्या किया? शङ्करने मन्दरपर्वतपर रहकर जो कुछ किया उसे भी बतलाइये ॥१ ॥
पुलस्त्यजी बोले – ब्रह्मन्! पातालमें रहता हुआ अन्धक कामानिसे दुःखी हो गया; उसका शरीर सन्तप्त होने लगा । उसने सभी दानवोंसे यह कहा - ( दानवो! ) वही मेरा मित्र, वही मेरा बन्धु, वही भाई और वही पिता है, जो उस पर्वतपुत्रीको मेरे पास शीघ्र ला दे । कामसे अधीर हुए दैत्येन्द्र अन्धकके ऐसा कहनेपर प्रह्लादने बादलके समान गम्भीर शब्दमें कहा - वीर! ये जो गिरिजा हैं, वे धर्मतः तुम्हारी माता हैं और त्रिलोचन शङ्कर तुम्हारे पिता हैं; इसका जो कारण है, उसे तुम सुनो - ॥२-५ ॥ दानव! पहले समयमें धर्ममें सदा तत्पर रहनेवाले पुत्रहीन तुम्हारे पिताने पुत्रकी कामनासे महादेवकी आराधना की थी । दानव! त्रिलोचन शङ्करने पुत्रकी कामनावाले उसको अन्ध पुत्र दिया और यह कहा कि शक्तिशाली हिरण्याक्ष! एक समय मैं योगमें स्थित था और उमाने परिहासार्थ मेरे तीनों नेत्रोंको बन्द कर दिया था । उसके बाद अन्धकारस्वरूप तम उत्पन्न हुआ । उस तमसे नीले मेघके समान शब्द करनेवाला एक भूत ( प्राणी ) उत्पन्न हुआ । दैत्य! तुम इसे ग्रहण करो । यह तुम्हारे योग्य पुत्र है ॥ ६ – ९ ॥ ( किंतु ) यह अधम जब संसारके विरोधमें बुरा कर्म करेगा तथा त्रैलोक्य जननीकी चाह करेगा अथवा असुरोंको भेजकर जब यह विप्रोंका वध करायेगा, तब मैं स्वयं इसके शरीरकी शुद्धि करूँगा । ऐसा कहकर शम्भु अपने स्थान मन्दराचलपर चले गये और तुम्हारे पिता तुमको लेकर रसातलमें चले आये । इसी कारण शैलपुत्री तुम्हारी माता एवं समस्त जगत्के गुरु शम्भु
निश्चय ही तुम्हारे पिता हैं । १० - १३ ॥
आप भी तपस्या करनेवाले एवं शास्त्रके ज्ञाता तथा अनेक अलौकिक गुणोंसे भूषित हो । अतः आप जैसे पुरुषको इस प्रकारके पाप करनेमें मानसिक निश्चय भी
पृष्ठ 304
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२ ९ ४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ६३ त्रैलोक्यप्रभुरव्यक्तो भवः सर्वैर्नमस्कृतः । अजेयस्तस्य भार्येयं न त्वमर्होऽमरार्दन ।
न चापि शक्तः प्राप्तुं तां भवाञ्शैलनृपात्मजाम् ।
अजित्वा सगणं रुद्रं स च कामोऽद्य दुर्लभः ॥
यस्तरेत् सागरं दोर्भ्यां पातयेद् भुवि भास्करम् ।
मेरुमुत्पाटयेद् वापि स जयेच्छूलपाणिनम् ॥
उताहोस्विदिमाः शक्याः क्रियाः कर्तुं नरैर्बलात् ।
न च शक्यो हरो जेतुं सत्यं सत्यं मयोदितम् ॥
किं त्वया न श्रुतं दैत्य यथा दण्डो महीपतिः ।
परस्त्रीकामवान् मूढः सराष्ट्रो नाशमाप्तवान् ॥
आसीद् दण्डो नाम नृपः प्रभूतबलवाहनः ।
स च वव्रे महातेजाः पौरोहित्याय भार्गवम् ॥
ईजे च विविधैर्यज्ञैर्नृपतिः शुक्रपालितः ।
शुक्रस्यासीच्च दुहिता अरजा नाम नामतः ॥
शुक्रः कदाचिदगमद् वृषपर्वाणमासुरम् ।
तेनार्चितश्चिरं तत्र तस्थौ भार्गवसत्तमः ॥
अरजा स्वगृहे वह्निं शुश्रूषन्ती महासुर ।
अतिष्ठत सुचार्वङ्गी ततोऽभ्यगान्नराधिपः ॥
स पप्रच्छ व शुक्रेति तमूचुः परिचारिकाः ।
गतः स भगवान् शुक्रो याजनाय दनोः सुतम् ॥
पप्रच्छ नृपतिः का तु तिष्ठते भार्गवाश्रमे ।
तास्तमूचुर्गुरोः पुत्री संतिष्ठत्यरजा नृप ॥
तामाश्रमे शुक्रसुतां द्रष्टुमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
प्रविवेश महाबाहुर्ददर्शारजसं ततः ॥
तां दृष्ट्वा कामसंतप्तस्तत्क्षणादेव पार्थिवः ।
संजातोऽन्धक दण्डस्तु कृतान्तबलचोदितः ॥
ततो विसर्जयामास भृत्यान् भ्रातॄन् सुहृत्तमान् ।
शुक्रशिष्यानपि बली एकाकी नृप आव्रजत् ॥
तमागतं शुक्रसुता प्रत्युत्थाय यशस्विनी ।
पूजयामास संहृष्टा भ्रातृभावेन दानव ॥
नहीं करना चाहिये । हे देवताओंको कष्ट देनेवाले ( अमरार्दन! ), १५ तीनों लोकोंपर शासन करनेवाले और सबसे वन्दित अव्यक्त भगवान् शङ्कर ( सर्वथा ) अजेय हैं । उनकी ये भार्या हैं । तुम न तो इनके योग्य हो और न समर्थ ही । गणोंके सहित शङ्करको बिना जीते तुम उस पर्वतराजकी कन्याको प्राप्त १६ । करना चाहते हो, सो तो यह मनोरथ पूरा होना कठिन है । शूलपाणि शङ्करको वही जीत सकता है, जो अपनी भुजाओंसे समुद्रको पार कर जाय अथवा सूर्यको पृथ्वीपर १७ गिरा दे या मेरुपर्वतको उखाड़ दे॥१४–१७ ॥ उपर्युक्त सभी कार्य भले ही मनुष्य बलसे कर १८ ले, किंतु शङ्कर नहीं जीते जा सकते; यह मैंने सच-सच कह दिया है । दैत्य! क्या तुमने यह नहीं सुना है कि परस्त्रीकी अभिलाषा करनेवाला दण्ड नामका मूर्ख १ ९ राजा अपने राष्ट्रके साथ विनष्ट हो गया । ( सुनो, प्राचीन कालमें ) प्रचुर सेना एवं वाहनोंसे भरा - पूरा दण्ड नामका २० एक राजा था । उस महातेजस्वीने पुरोहितके स्थानपर शुक्राचार्यको वृत किया था । शुक्राचार्यके निर्देशनमें उस राजाने भाँति - भाँतिके यज्ञोंका अनुष्ठान किया । शुक्राचार्यकी २१ अरजा नामकी एक कन्या थी ॥ १८ - २१ ॥ किसी समय शुक्राचार्य वृषपर्वा नामके असुरके २२ पास गये हुए थे । भार्गव वंशमें श्रेष्ठ वे ( शुक्र ) उससे पूजित - सत्कृत होकर बहुत समयतक वहीं रुके रह गये । महासुर! सुन्दरी अरजा अपने घरमें अग्रिकी सेवा-२३ हवनादि कार्य करती हुई रह गयी थी । इतनेमें एक दिन राजा दण्ड वहाँ पहुँच गया । उसने पूछा – शुक्राचार्य कहाँ हैं? घरकी सेविकाओंने उससे कहा- वे भगवान् शुक्र २४ दनुनन्दन ( वृषपर्वा ) - के यहाँ यज्ञ कराने गये हैं । राजाने पूछा – शुक्राचार्यके आश्रम में ( यह ) कौन स्त्री रह रही है । उन लोगोंने उत्तर दिया- राजन्! ( यह ) गुरुजी की २५ कन्या अरजा है ॥ २२ - २५ ॥ महाबाहु इक्ष्वाकुनन्दन ( दण्ड ) शुक्राचार्यकी उस २६ कन्याको देखनेके लिये आश्रम में प्रविष्ट हुआ और उसने अरजाको देखा । अन्धक! कालबलसे प्रेरित २७ | होकर राजा उसे देखकर तत्काल ही कामसे पीड़ित हो गया । उसके बाद बलवान् राजाने भृत्यों, भाइयों, घनिष्ठ मित्रों एवं शुक्राचार्यके शिष्योंको भी ( वहाँसे ) हटा २८ दिया और ( वहाँ ) अकेला आ गया । शुक्राचार्यकी यशस्विनी कन्याने आये हुए उस राजाका भ्रातृभावसे २ ९ प्रसन्नतापूर्वक स्वागत - सत्कार किया ॥ २६-२९ ॥
पृष्ठ 305
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६३ ] अन्धकासुरका प्रसङ्ग, दण्डकाख्यानका
ततस्तामाह नृपतिर्बाले कामाग्नितापितम् ।
मां समाह्लादयस्वाद्य स्वपरिष्वङ्गवारिणा ॥ ३०
साऽपि प्राह नृपश्रेष्ठ मा विनीनश आतुरः ।
पिता मम महाक्रोधात् त्रिदशानपि निर्दहेत् ॥ ३१
मूढबुद्धे भवान् भ्राता ममासि त्वनयाप्लुतः ।
भगिनी धर्मतस्तेऽहं भवाञ्शिष्यः पितुर्मम ॥ ३२
सोऽब्रवीद् भीरु मां शुक्रः कालेन परिधक्ष्यति ।
कामाग्निर्निर्दहति मामद्यैव तनुमध्यमे ॥ ३३
सा प्राह दण्डं नृपतिं मुहूर्तं परिपालय ।
तमेव याचस्व गुरुं स ते दास्यत्यसंशयम् ॥ ३४
दण्डोऽब्रवीत् सुतन्वङ्गि कालक्षेपो न मे क्षमः ।
च्युतावसरकर्तृत्वे विघ्नो जायेत सुन्दरि ॥ ३५
ततोऽब्रवीच्च विरजा नाहं त्वां पार्थिवात्मज ।
दातुं शक्ता स्वमात्मानं स्वतन्त्रा न हि योषितः ॥ ३६
किं वा ते बहुनोक्तेन मा त्वं नाशं नराधिप ।
गच्छस्व शुक्रशापेन सभृत्यज्ञातिबान्धवः ॥ ३७
ततोऽब्रवीन्नरपतिः सुतनु शृणु चेष्टितम् ।
चित्राङ्गदाया यद् वृत्तं पुरा देवयुगे शुभे ॥ ३८
विश्वकर्मसुता साध्वी नाम्ना चित्राङ्गदाऽभवत् ।
रूपयौवनसम्पन्ना पद्महीनेव पद्मिनी ॥ ३ ९
सा कदाचिन्महारण्यं सखीभिः परिवारिता ।
जगाम नैमिषं नाम स्नातुं कमललोचना ॥ ४०
सा स्त्रातुमवतीर्णा च अथाभ्यागान्नरेश्वरः ।
सुदेवतनयो धीमान् सुरथो नाम नामतः ।
तां ददर्श च तन्वङ्गीं शुभाङ्गो मदनातुरः ॥ ४१
तं दृष्ट्वा सा सखीराह वचनं सत्यसंयुतम् ।
असौ नराधिपसुतो मदनेन कदर्थ्यते ॥ ४२
कथन, दण्डकका अरजासे चित्राङ्गदाका वृत्तान्त कथन २ ९ ५ उसके बाद राजाने उससे पूछा- बाले! मैं कामाग्निसे संतप्त हूँ । आज तुम अपने आलिङ्गनरूपी जलसे मुझे आनन्दित करो । वह ( अरजा ) बोली- नरपतिप्रवर! ( कामसे ) अधीर होकर अपनेको विनष्ट मत करो । मेरे पिता अपने महान् क्रोधसे देवताओंको भी भस्म कर सकते हैं । मूढबुद्धे! तुम मेरे भाई हो । परंतु अनीतिसे ओतप्रोत हो गये हो । मैं धर्मसे तुम्हारी बहन हूँ; क्योंकि तुम मेरे पिताके शिष्य हो । उस ( दण्डक ) - ने कहा— भीरु! शुक्र ( भविष्य में ) किसी समय मुझे जला देंगे; परंतु कृशोदरि! कामकी आग तो मुझे आज ही ( अभी ) । जलाये जा रही है ॥ ३० - ३३ ॥ उस ( अरजा ) - ने राजा दण्डसे कहा- राजन्! एक क्षण प्रतीक्षा करो । तुम उन गुरुसे ही याचना करो । वे तुम्हें निःसन्देह मुझको दे देंगे । दण्डने कहा – सुन्दरि! मैं समयकी प्रतीक्षा करनेमें असमर्थ हूँ । बहुधा अवसर चूक जानेपर कार्यमें विघ्न हो जाया करता है । उसके बाद अरजाने कहा – राजपुत्र! मैं स्वयं अपनेको तुम्हें अर्पित करनेमें समर्थ नहीं हूँ; क्योंकि स्त्रियाँ स्वतन्त्र नहीं होतीं । अथवा नरपते! तुमसे अधिक कहनेसे क्या ( लाभ ); ( बस मैं इतना ही कहती हूँ कि इस असत् प्रस्तावके कारण - ) तुम शुक्राचार्यके शापसे भृत्य, जाति और बन्धुओंके साथ अपना विनाश मत करो ॥ ३४–३७ ॥ उसके बाद राजाने कहा- सुन्दरि! प्राचीन कालमें — पवित्र देवयुगमें घटित चित्राङ्गदाका एक वृत्तान्त सुनो । विश्वकर्माकी चित्राङ्गदा नामकी एक साध्वी कन्या थी । वह रूप और यौवनसे सम्पन्न मानो कमलसे रहित । कमलिनी थी । कमलके समान नेत्रोंवाली वह किसी समय अपनी सखियोंसे घिरी हुई - सखियोंके साथ नैमिष नामके महारण्यमें स्नान करनेके लिये गयी । वह स्नान करनेके लिये जलमें जैसे ही उतरी, वैसे ही सुदेवके पुत्र बुद्धिमान् राजा सुरथ वहाँ पहुँचे । उन्होंने उस कृशाङ्गीको देखा । सुन्दर शरीरवाले वे उसे देखकर कामातुर हो गये ॥ ३८–४१ ॥ उनको देखकर उस ( चित्राङ्गदा ) - ने अपनी सखियोंसे सत्य ( छिपावरहित ) वचन कहा - यह राजपुत्र मेरे ही । लिये कामपीड़ित होकर कष्ट पा रहा है । अतः मुझे यह
पृष्ठ 306
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२ ९ ६ श्रीवामनपुराण अध्याय ६३
मदर्थे च क्षमं मेऽस्य स्वप्रदानं सुरूपिणः ।
सख्यस्तामब्रुवन् बाला न प्रगल्भाऽसि सुन्दरि ॥ ४३
अस्वातन्त्र्यं तवास्तीह प्रदाने स्वात्मनोऽनघे ।
पिता तवास्ति धर्मिष्ठः सर्वशिल्पविशारदः ॥ ४४
न ते युक्तमिहात्मानं दातुं नरपतेः स्वयम् ।
एतस्मिन्नन्तरे राजा सुरथः सत्यवाक् सुधीः ॥ ४५
समभ्येत्याऽब्रवीदेनां कन्दर्पशरपीडितः ।
त्वं मुग्धे मोहयसि मां दृष्ट्यैव मदिरेक्षणे ॥ ४६
त्वदृष्टिशरपातेन स्मरेणाभ्येत्य ताडितः ।
तन्मां कुचतले तल्पे अभिशायितुमर्हसि ॥ ४७
नोचेत् प्रधक्ष्यते कामो भूयो भूयोऽतिदर्शनात् ।
ततः सा चारुसर्वाङ्गी राज्ञो राजीवलोचना ॥ ४८
वार्यमाणा सखीभिस्तु प्रादादात्मानमात्मना ।
एवं पुरा तया तन्व्या परित्रातः स भूपतिः ॥ ४ ९
तस्मान्मामपि सुश्रोणि त्वं परित्रातुमर्हसि ।
अरजस्काऽब्रवीद् दण्डं तस्या यद् वृत्तमुत्तरम् ॥ ५०
किं त्वया न परिज्ञातं तस्मात् ते कथयाम्यहम् ।
तदा तया तु तन्वङ्ग्या सुरथस्य महीपतेः ॥ ५१
आत्मा प्रदत्तः स्वातन्त्र्यात् ततस्तामशपत् पिता ।
यस्माद् धर्मं परित्यज्य स्त्रीभावान्मन्दचेतसे ॥। ५२
आत्मा प्रदत्तस्तस्माद्धि न विवाहो भविष्यति ।
विवाहरहिता नैव सुखं लप्स्यसि भर्तृतः ॥ ५३
न च पुत्रफलं नैव पतिना योगमेष्यसि ।
उत्सृष्टमात्रे शापे तु ह्यपोवाह सरस्वती ॥५४
अकृतार्थं नरपतिं योजनानि त्रयोदश ।
अपकृष्टे नरपतौ साऽपि मोहमुपागता ॥ ५५
ततस्तां सिषिचुः सख्यः सरस्वत्या जलेन हि ।
सा सिच्यमाना सुतरां शिशिरेणाप्यथाम्भसा ॥ ५६
मृतकल्पा महाबाहो विश्वकर्मसुताऽभवत् ।
तां मृतामिति विज्ञाय जग्मुः सख्यस्त्वरान्विताः ॥ ५७
उचित ( प्रतीत होता ) है कि इस सौन्दर्यशाली व्यक्तिको मैं अपनेको समर्पित कर दूँ । उसकी ' बाला ' सहेलियोंने उससे कहा कि सुन्दरि! तुम सयानी ( वयस्का ) नहीं हो । निष्पाप बालिके! स्वयंको दान करनेमें तुम्हें स्वतन्त्रता नहीं है; तुम्हारे पिता परम धार्मिक हैं और सभी शिल्पकर्मोंमें परम निपुण हैं, इसलिये यहाँ तुम्हें अपनेको राजाके लिये ( दान ) दे देना ठीक नहीं है । | इसी बीच कामबाणसे पीड़ित सत्यवक्ता बुद्धिमान् सुरथने उसके पास आकर कहा - मुग्धे! मदिरेक्षणे! तुम अपनी दृष्टिसे ही मुझे मोहित कर रही हो ॥ ४२–४६ ॥ कामदेवने उपस्थित होकर तुम्हारी दृष्टिरूपी बाणसे मुझे घायल कर दिया है । इसलिये तुम मुझे अपने कुचतलरूपी शय्यापर सुलानेकी योग्या हो । ऐसा न करनेपर बार- बार तुम्हारे देखनेसे तो काम मुझे जला ही डालेगा । उसके बाद उस कमलनयनी सर्वाङ्गसुन्दरीने सखियोंके रोकनेपर भी स्वयंको राजाके प्रति अर्पित कर दिया । इस तरह प्राचीन कालमें उस कृशाङ्गीने उस राजाकी रक्षा की थी । अतः सुश्रोणि! तुम्हें भी मेरी रक्षा । करनी चाहिये । शुक्रनन्दिनी अरजाने राजा दण्डसे कहा- क्या तुम उसके आगेकी घटित घटनाको नहीं जानते? ( ऐसा ही लगता है; ) अतः मैं तुमसे कहती हूँ, ( सुनो ) । जब उस कृशाङ्गीने स्वयंको राजा सुरथके लिये स्वतन्त्रतापूर्वक अपनी इच्छासे दान कर दिया, तब पिताने उसको शाप दे दिया । मन्दबुद्धि! यतः तुमने स्त्रीस्वभावके कारण धर्मको छोड़कर ( अपनी इच्छासे ) स्वयंको प्रदान कर दिया है, अतः तुम्हारा विवाह नहीं होगा । ( और तब विवाहसे रहित होनेके कारण ) तुम पतिसे सुख नहीं प्राप्त कर सकोगी ॥ ४७-५३ ॥ तुम्हें न तो पुत्रफलकी प्राप्ति होगी और न पतिसे संयोग ही होगा । फिर तो शाप देते ही सरस्वती व्यर्थ हुए मनोरथवाले राजाको तेरह योजनतक बहा ले गयी । राजाके ( बहकर ) दूर चले जानेपर चित्राङ्गदा भी बेहोश हो गयी । महाबाहो! उसके बाद सखियोंने सरस्वतीके । जलसे उसको सींचा । सखियोंद्वारा शीतल जलसे भलीभाँति सींचे जानेपर भी वह विश्वकर्माकी पुत्री मरे हुएके समान । हो गयी । सखियाँ उसे मरी हुई समझकर शीघ्रतासे कोई
पृष्ठ 307
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६३ ] अन्धकासुरका प्रसङ्ग, दण्डकाख्यानका
काष्ठान्याहर्तुमपरा वह्निमानेतुमाकुलाः ।
सा च तास्वपि सर्वासु गतासु वनमुत्तमम् ॥ ५८
संज्ञां लेभे सुचार्वङ्गी दिशश्चाप्यवलोकयत् ।
अपश्यन्ती नरपतिं तथा स्निग्धं सखीजनम् ॥ ५ ९
निपतात सरस्वत्याः पयसि स्फुरितेक्षणा ।
तां वेगात् काञ्चनाक्षी तु महानद्यां नरेश्वर ॥ ६०
गोमत्यां परिचिक्षेप तरङ्गकुटिले जले ।
तयाऽपि तस्यास्तद्भाव्यं विदित्वाऽथ विशांपते ॥ ६१
महावने परिक्षिप्ता सिंहव्याघ्रभयाकुले ।
एवं तस्याः स्वतन्त्राया एषाऽवस्था श्रुता मया ॥ ६२
तस्मान्न दास्याम्यात्मानं रक्षन्ती शीलमुत्तमम् ।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दण्डः शक्रसमो बली ।
विहस्य त्वरजां प्राह स्वार्थमर्थक्षयंकरम् ॥ ६३
दण्ड उवाच
तस्या यदुत्तरं वृत्तं तत्पितुश्च कृशोदरि ।
सुरथस्य तथा राज्ञस्तच्छ्रोतुं मतिमादथ ॥ ६४
यदाऽवकृष्टे नृपतौ पतिता सा महावने ।
तदा गगनसंचारी दृष्टवान् गुह्यकोऽञ्जनः ॥ ६५
ततः सोऽभ्येत्य तां बालां परिसान्त्व्य प्रयत्नतः ।
प्राह मा गच्छ सुभगे विषादं सुरथं प्रति ॥ ६६
ध्रुवमेष्यसि तेन त्वं संयोगमसितेक्षणे ।
तस्माद् गच्छस्व शीघ्रं त्वं द्रष्टुं श्रीकण्ठमीश्वरम् ॥ ६७
इत्येवमुक्ता सा तेन गुह्यकेन सुलोचना ।
श्रीकण्ठमागता तूर्णं कालिन्द्या दक्षिणे तटे ॥ ६८
दृष्ट्वा महेशं श्रीकण्ठं स्नात्वा रविसुताजले ।
अतिष्ठत शिरोनम्रा यावन्मध्यस्थितो रविः ॥ ६ ९
अथाजगाम देवस्य स्नानं कर्तुं तपोधनः ।
शुभः पाशुपताचार्यः सामवेदी ऋतध्वजः ॥ ७०
ददर्श तत्र तन्वङ्गीं मुनिश्चित्राङ्गदां शुभाम् ।
रतीमिव स्थितां पुण्यामनङ्गपरिवर्जिताम् ॥ ७१
तां दृष्ट्वा स मुनिर्ध्यानमगमत् केयमित्युत ।
अथ सा तमृषिं वन्द्य कृताञ्जलिरुपस्थिता ॥ ७२
कथन, दण्डकका अरजासे चित्राङ्गदाका वृत्तान्त कथन २ ९ ७ काष्ठ लेने एवं कुछ व्याकुल होकर अग्नि लाने चली गयीं । उत्तम वनमें उन सभीके चले जानेपर उसे चेतना प्राप्त हुई; सुन्दर अङ्गोंवाली वह चारों ओर देखने लगी । राजा एवं प्रिय सखियोंको न देखकर चञ्चल नेत्रवाली वह सरस्वतीके जलमें गिर पड़ी । नरेश्वर! काञ्चनाक्षीने वेगपूर्वक उसे महानदी गोमतीकी हिलोरे लेती हुई लहरोंवाले जलमें फेंक दिया । राजन्! उसकी भवितव्यताको | जानकर उस ( गोमती ) - ने भी उसे सिंह एवं व्याघ्रसे पूर्ण वनमें फेंक दिया । इस प्रकार मैंने उसकी स्वतन्त्रताकी इस दुरवस्थाका वर्णन सुना है । अतः मैं अपने उत्तम शीलकी रक्षा करती हुई स्वयंको तुम्हें समर्पित नहीं करूँगी । इन्द्रके तुल्य बलवान् राजा दण्डने उसके उस वचनको सुनकर हँसते हुए उस अरजासे पुरुषार्थको नष्ट करनेवाला अपना अभिप्राय कहा ॥ ५४–६३ ॥ दण्डने कहा – कृशोदरि! उसके पिता तथा राजा सुर के साथ घटित हुए उसके बादके वृत्तान्तको सुननेके लिये तुम सावधान हो जाओ । राजाके दूर चले जानेपर जब वह महावनमें गिरी, उस समय आकाशमें संचरण करनेवाले अञ्जन नामके गुह्यकने उसे देखा । उसके बाद वह उस बालाके पास गया और प्रयत्नपूर्वक उसे सान्त्वना देते हुए कहा – सुभगे! सुरथके लिये उदास मत होओ । अयि कजरारे नेत्रोंवाली! तुम उससे संयोग अवश्य प्राप्त कर लोगी । अत: तुम शीघ्र भगवान् श्रीकण्ठका दर्शन करनेके लिये चली जाओ ॥ ६४–६७ ॥ उस गुह्यकके ऐसा कहनेपर सुन्दर नेत्रोंवाली वह शीघ्रतापूर्वक कालिन्दीके दक्षिण तटपर स्थित श्रीकण्ठके निकट चली गयी । वह कालिन्दीके जलमें स्नान करके महेश्वर श्रीकण्ठका दर्शन कर दोपहरतक सिर झुकाये स्थित रही । इतनेमें देव श्रीकण्ठके पास शुभ लक्षणोंसे युक्त, पाशुपताचार्य, सामवेदी, तपोधन, ऋतध्वज स्नान करनेके लिये आये । मुनिने कामसे रहित रतिके समान कृशाङ्गी कल्याणकारिणी चित्राङ्गदाको | वहाँ देखा ॥ ६८-७१ ॥ उन मुनिने उसको देखकर ध्यान किया कि यह कौन है । इसके बाद वह उन ऋषिके निकट जाकर उन्हें प्रणाम कर हाथ जोड़कर खड़ी हो गयी ।
पृष्ठ 308
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२ ९ ८
तां प्राह पुत्रि कस्यासि सुता सुरसुतोपमा ।
किमर्थमागतासीह निर्मनुष्यमृगे वने ॥
ततः सा प्राह तमृषिं यथातथ्यं कृशोदरी ।
श्रुत्वर्षिः कोपमगमदशपच्छिल्पिनां वरम् ॥
यस्मात् स्वतनुजातेयं परदेयाऽपि पापिना । योजिता नैव पतिना तस्माच्छाखामृगोऽस्तु सः
इत्युक्त्वा स महायोगी भूयः स्नात्वा विधानतः ।
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां पूजयामास शङ्करम् ॥
सम्पूज्य देवदेवेशं यथोक्तविधिना हरम् ।
उवाचागम्यतां सुश्रूं सुदतीं पतिलालसाम् ॥
गच्छस्व सुभगे देशं सप्तगोदावरं शुभम् ।
तत्रोपास्य महेशानं महान्तं हाटकेश्वरम् ॥
तत्र स्थिताया रम्भोरु ख्याता देववती शुभा । आगमिष्यति दैत्यस्य पुत्री कन्दरमालिनः तथाऽन्या गुह्यकसुता नन्दयन्तीति विश्रुता ।
अञ्जनस्यैव तत्रापि समेष्यति तपस्विनी ।
तथाऽपरा वेदवती पर्जन्यदुहिता शुभा ॥
यदा तिस्त्रः समेष्यन्ति सप्तगोदावरे जले ।
हाटकाख्ये महादेवे तदा संयोगमेष्यसि ॥
इत्येवमुक्ता मुनिना बाला चित्राङ्गदा तदा । सप्तगोदावरं तीर्थमगमत् त्वरिता ततः सम्प्राप्य तत्र देवेशं पूजयन्ती त्रिलोचनम् । श्रीवामनपुराण [ अध्याय ६३ ( ऋषिने ) उससे पूछा - पुत्रि! देवकन्याकी भाँति तुम ७३ | किसकी पुत्री हो? मनुष्य तथा पशुरहित इस वनमें तुम क्यों आयी हो? उसके बाद उस कृशोदरीने उन ऋषिसे सच्ची ७४ बात कही । उसे सुनकर ऋषि क्रुद्ध हो गये और शिल्पियोंमें श्रेष्ठ विश्वकर्माको शाप दे दिया - यत: उस पापीने दूसरेके देनेयोग्य भी अपनी इस पुत्रीको पतिसे युक्त नहीं किया, ॥ ७५ अतः वह शाखामृग ( बन्दर ) हो जाय ॥ ७२–७५ ॥ यह कहनेके बाद उन महायोगीने पुनः विधिपूर्वक ७६ स्नान एवं पश्चिम ( सायंकालीन ) सन्ध्या कर शङ्करजीका पूजन किया । शास्त्रमें कही गयी विधिसे देवेश्वर शङ्करकी ७७ पूजा करनेके बाद उन्होंने पतिको चाहनेवाली तथा सुन्दर भौंहों और दाँतोंवाली चित्राङ्गदासे कहा - सुभगे! कल्याण-७८ दायक सप्तगोदावर नामके देशमें जाओ । वहाँ महान् हाटकेश्वर भगवान्की पूजा करते हुए निवास करो । रम्भोरु! वहाँपर रहती हुई दैत्य कन्दरमालीकी प्रसिद्ध देववती नामकी ॥ ७ ९ कल्याणकारिणी पुत्री तुम्हारे पास आयेगी ॥ ७६–७९ ॥ इसके सिवाय वहींपर अञ्जन नामक गुह्यककी प्रसिद्ध नन्दयन्ती नामकी तपस्विनी पुत्री तथा वेदवती ८० नामक पर्जन्यकी कल्याणमयी पुत्री भी आयेगी । जब वे तीनों हाटकेश्वर महादेवके पास सप्तगोदावरमें आयेंगी ८१ उस समय तुम उनसे मिलोगी । मुनिके इस प्रकार ॥ ८२ कहनेपर बाला चित्राङ्गदा वहाँसे शीघ्र सप्तगोदावर नामके तीर्थमें गयी । वहाँ जानेके बाद वह देवाधिदेव समध्यास्ते शुचिपरा फलमूलाशनाऽभवत् ॥ ८३ त्रिलोचनकी पूजा तथा फल- मूलका भक्षण करती हुई स चर्षिर्ज्ञानसम्पन्नः श्रीकण्ठायतनेऽलिखत् ।
श्लोकमेकं महाख्यानं तस्याश्च प्रियकाम्यया
न सोऽस्ति कश्चित् त्रिदशोऽसुरो वा यक्षोऽथ मर्त्यो रजनीचरो वा इदं दुःखं मृगशावनेत्र्या निर्मार्जयेद् यः स्वपराक्रमेण स मुनिर्जगाम द्रष्टुं विभुं पुष्करनाथमीड्यम् । नदीं पयोष्णीं मुनिवृन्दवन्द्यां संचिन्तयन्नेव विशालनेत्राम् पवित्रतापूर्वक रहने लगी और उन ज्ञानसम्पन्न ऋषिने ॥ ८४ । उसकी हित - कामनासे प्रेरित होकर श्रीकण्ठके मन्दिरमें महान् आख्यानसे युक्त एक श्लोक लिखा- ' ऐसा कोई । देवता, असुर, यक्ष, मनुष्य या राक्षस नहीं है, जो अपने ॥ ८५ पराक्रमसे इस मृगनयनीका दुःख दूर कर सके । ' इस प्रकार श्लोक कहने ( लिखने ) - के बाद उस विशालाक्षीके विषयमें सोच - विचार करते हुए वे मुनि पूज्य विभु पुष्करनाथका दर्शन करनेके लिये मुनिवृन्दसे वन्द्य ॥ ८६ । पयोष्णी नदीके तटपर चले गये ॥ ८०-८६ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें तिरसठवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ६३ ॥
पृष्ठ 309
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६४ ] चित्राङ्गदा - सन्दर्भ, विश्वकर्माका बन्दर होना, वेदवती आदिका उपाख्यान, जाबालिका बन्धन - मोचन २ ९९ चौंसठवाँ अध्याय चित्राङ्गदा - सन्दर्भ, विश्वकर्माका बन्दर होना, वेदवती आदिका उपाख्यान, जाबालिका बन्धन- मोचन दण्ड उवाच
चित्राङ्गदायास्त्वरजे तत्र सत्या यथासुखम् ।
स्मरन्त्याः सुरथं वीरं महान् कालः समभ्यगात् ॥
विश्वकर्माऽपि मुनिना शप्तो वानरतां गतः ।
न्यपतन्मेरुशिखराद् भूपृष्ठं विधिचोदितः ॥
वनं घोरं सुगुल्माढ्यं नदीं शालूकिनीमनु ।
शाल्वेयं पर्वतश्रेष्ठं समावसति सुन्दरि ॥
तत्रासतोऽस्य सुचिरं फलमूलान्यथाश्नतः ।
कालोऽत्यगाद् वरारोहे बहुवर्षगणो वने ॥
एकदा दैत्यशार्दूलः कन्दराख्यः सुतां प्रियाम् ।
प्रतिगृह्य समभ्यागात् ख्यातां देववतीमिति ॥
तां च तद् वनमायान्तीं समं पित्रा वराननाम् ।
ददर्श वानरश्रेष्ठः प्रजग्राह बलात् करे ॥
ततो गृहीतां कपिना स दैत्यः स्वसुतां शुभे ।
कन्दरो वीक्ष्य संक्रुद्धः खड्गमुद्यम्य चाद्रवत् ॥
तमापतन्तं दैत्येन्द्रं दृष्ट्वा शाखामृगो बली ।
तथैव सह चार्वङ्गया हिमाचलमुपागतः ॥
ददर्श च महादेवं श्रीकण्ठं यमुनातटे ।
तस्याविदूरे गहनमाश्रमं ऋषिवर्जितम् ॥
तस्मिन् महाश्रमे पुण्ये स्थाप्य देववतीं कपिः ।
न्यमज्जत स कालिन्द्यां पश्यतो दानवस्य हि ॥
सोऽजानत् तां मृतां पुत्रीं समं शाखामृगेण हि ।
जगाम च महातेजाः पातालं निलयं निजम् ॥
स चापि वानरो देव्या कालिन्द्या वेगतो हृतः ।
नीतः शिवीति विख्यातं देशं शुभजनावृतम् ॥
ततस्तीर्त्वाऽथ वेगेन स कपिः पर्वतं प्रति ।
गन्तुकामो महातेजा यत्र न्यस्ता सुलोचना ॥
दण्डने कहा – अरजे! वहाँ वीर सुरथका स्मरण करते हुए आनन्दपूर्वक चित्राङ्गदाका लंबा समय व्यतीत १ हो गया । मुनिद्वारा शापित हो जानेके कारण विश्वकर्मा भी बन्दर हो गये । होनहारवश वे मेरुकी ऊँची चोटीसे २ गिरकर पृथ्वीपर आ गये । सुन्दरि! ( फिर ) वे शालूकिनी नदीके निकट घने झुरमुटोंसे भरे भयङ्कर वनवाले ३ पर्वतश्रेष्ठ शाल्वेयपर रहने लगे । वरारोहे! उस वनमें फल- मूल खाकर रहते हुए उनके बहुत वर्षोंके युग ४ | निकल गये ॥ १-४ ॥ एक समय कन्दर नामका दैत्य वीर ' देववती ' ५ नामसे प्रसिद्ध अपनी प्रिय पुत्रीको साथ लेकर वहाँ आया । उसके बाद पिताके साथ वनमें आ रही उस सुन्दरीको उस वानरश्रेष्ठने देखा, ( उसने ) बलपूर्वक ६ उसका हाथ पकड़ लिया । शुभे! दैत्य कन्दर अपनी कन्याको बन्दरसे पकड़ी गयी देखकर अत्यन्त क्रुद्ध हो ७ गया और तलवार उठाकर दौड़ पड़ा । बलशाली बन्दर ( अपने पीछे ) उस दैत्येन्द्रको आते देखकर उस सुन्दरी ८ । कन्याको साथ लिये हिमालयपर चला गया॥५–८ ॥ उसने यमुनाके तटपर महादेव श्रीकण्ठका दर्शन ९ किया । ( उसने ) उससे थोड़ी दूरपर ऋषियोंसे रहित एक दुर्गम आश्रम भी देखा । उस पवित्र महाश्रममें देववतीको रखकर वह बन्दर दैत्य कन्दरके देखते-१० देखते कालिन्दी ( - के जल ) - में डूब गया । उस कन्दरने बन्दरके साथ पुत्रीको ( डूबकर ) मरी हुई समझ लिया । अतः ( निराश होकर ) वह महातेजस्वी पातालमें स्थित ११ अपने घरमें चला गया और वेगपूर्वक उस बन्दरको भी देवी कालिन्दी शुभजनोंसे व्याप्त शिवि नामसे प्रसिद्ध १२ स्थानमें बहाकर ले गयी ॥९ –१२ ॥ उसके बाद महातेजस्वी उस बन्दरने तेजीसे तैरकर १३ | उसे पार करनेके बाद उस पर्वतपर जानेकी इच्छा की,
पृष्ठ 310
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३००
अथापश्यत् समायान्तमञ्जनं गुह्यकोत्तमम् ।
नन्दयन्त्या समं पुत्र्या गत्वा जिगमिषुः कपिः ॥
तां दृष्ट्वाऽमन्यत श्रीमान् सेयं देववती ध्रुवम् ।
तन्मे वृथा श्रमो जातो जलमज्जनसम्भवः ॥
इति संचिन्तयन्नेव समाद्रवत सुन्दरीम् ।
सा तद्भयाच्च न्यपतन्नदीं चैव हिरण्वतीम् ॥
गुह्यको वीक्ष्य तनयां पतितामापगाजले ।
दुःखशोकसमाक्रान्तो जगामाञ्जनपर्वतम् ॥
तत्रासौ तप आस्थाय मौनव्रतधरः शुचिः ।
समास्ते वै महातेजाः संवत्सरगणान् बहून् ॥
नन्दयन्त्यपि वेगेन हिरण्वत्याऽपवाहिता ।
नीता देशं महापुण्यं कौशलं साधुभिर्युतम् ॥
गच्छन्तो सा च रुदती ददृशे वटपादपम् ।
प्ररोहप्रावृततनुं जटाधरमिवेश्वरम् ॥
तं दृष्ट्वा विपुलच्छायं विशश्राम वरानना ।
उपविष्टा शिलापट्टे ततो वाचं प्रशुश्रुवे ॥
न सोऽस्ति पुरुषः कश्चिद् यस्तं ब्रूयात् तपोधनम् ।
यथा स तनयस्तुभ्यमुद्बद्धो वटपादपे ॥
सा श्रुत्वा तां तदा वाणीं विस्पष्टाक्षरसंयुताम् । श्रीवामनपुराण [ अध्याय ६४ जहाँ वह सुनयना रखी गयी थी । इसके बाद उसने १४ नन्दयन्ती नामकी पुत्रीके साथ आते हुए श्रेष्ठ गुह्यक अञ्जनको देखा । जानेकी इच्छा करनेवाला वह बन्दर ( उसके ) निकट गया । उसे देखकर श्रीमान् कपिने १५ सोचा कि सचमुच यह वही देववती है । अतः जलमें । डूबनेका मेरा परिश्रम व्यर्थ हो गया । इस प्रकार सोचता हुआ वह बन्दर उस सुन्दरीकी ओर दौड़ा । उसके भयसे १६ वह कन्या हिरण्वती नदीमें कूद पड़ी ॥ १३–१६ ॥ कन्याको नदीके जलमें कूदती हुई देखकर गुह्यक १७ दुःख और शोकसे विह्वल होता हुआ अञ्जनपर्वतपर चला गया । वह महातेजस्वी वहाँ पवित्रतापूर्वक मौन-१८ व्रत धारण करके बहुत वर्षोंतक तप करता रहा । हिरण्वती भी ( जलधाराके ) वेगसे नन्दयन्तीको भी बहा ले गयी और सज्जनोंसे सेवित महापवित्र कोशल देशमें १ ९ उसे पहुँचा दिया । जाते समय रोती हुई उसने जटा-धारी शङ्करकी भाँति बरोहोंसे घिरी हुई जड़वाले एक २० वटवृक्षको देखा ॥ १७–२० ॥ वह सुमुखी घनी छायावाले उस वृक्षको देखकर २१ एक पत्थरपर बैठ गयी और विश्राम करने लगी । उसके बाद उसने यह वाणी सुनी - ' क्या कोई ऐसा पुरुष नहीं २२ है जो उस तपोधन ( ऋतध्वज ) से कहे कि तुम्हारा वह पुत्र वटवृक्षमें बँधा हुआ है । ' उसने उस समय सुस्पष्ट अक्षरोंसे युक्त उस वाणीको सुनकर चारों ओर ऊपर-तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव समन्तादवलोकयत् ॥ २३ नीचे देखा । शुभे! ( तब ) उसने वृक्षकी सबसे ऊँची
ददृशे वृक्षशिखरे शिशुं पञ्चाब्दिकं स्थितम् ।
पिङ्गलाभिर्जटाभिस्तु उद्बद्धं यत्नतः शुभे ॥
तं विद्रुवन्तं दृष्ट्वैव नन्दयन्ती सुदुःखिता ।
प्राह केनासि बद्धस्त्वं पापिना वद बालक ॥
स तामाह महाभागे बद्धोऽस्मि कपिना वटे ।
जटास्वेवं सुदुष्टेन जीवामि तपसो बलात् ॥
पुरोन्मत्तपुरेत्येव तत्र देवो महेश्वरः तत्रास्ति तपसो राशिः पिता मम ऋतध्वजः तस्यास्मि जपमानस्य महायोगं महात्मनः । जातोऽलिवृन्दसंयुक्तः सर्वशास्त्रविशारदः | चोटीपर यत्नपूर्वक पिङ्गलवर्णकी जटाओंसे बँधे पाँच २४ वर्षके एक बालकको देखा ॥ २१–२४ ॥ अत्यन्त दुःखित होती हुई नन्दयन्तीने उस २५ बोलनेवालेको ऊपर देखकर कहा - अरे बालक! बतलाओ, किस पापीने तुम्हें बाँधा है? उस बालकने उससे | कहा- महाभागे! एक महादुष्ट बन्दरने मुझे जटाओंद्वारा २६ इस वटमें बाँध दिया है । मैं अपने तपोबलसे ही जी रहा हूँ । पहले उन्मत्तपुरमें देव महेश्वर प्रतिष्ठित थे । वहाँ । तपके राशिस्वरूप ( महातपस्वी ) मेरे पिता ऋतध्वज ॥ २७ निवास करते थे । महायोगका जप तप कर रहे उन महात्माका मैं सभी शास्त्रोंमें निपुण एवं भौंरोंके समूहसे ॥ २८ । युक्त पुत्र उत्पन्न हुआ ॥ २५–२८ ॥