वामन पुराण — पृष्ठ 331–340

वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 331–340

पृष्ठ 331

वामन पुराण, पृष्ठ 331 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६६ ] दण्डक - अरजाके प्रसङ्गमें शुक्रद्वारा

एवं पुराऽसुरपते देवर्षिरसितोऽव्ययः ।

प्राह धर्मव्यवस्थानं खगेन्द्रायारुणाय हि ॥ ३ ९

तस्मात् सुदूरतो वर्जेत् परदारान् विचक्षणः ।

नयन्ति निकृतिप्रज्ञं परदाराः पराभवम् ॥ ४०

पुलस्त्य उवाच

इत्येवमुक्ते वचने प्रह्लादं प्राह चान्धकः ।

भवान् धर्मपरस्त्वेको नाहं धर्मं समाचरे ॥ ४१

इत्येवमुक्त्वा प्रह्लादमन्धकः प्राह शम्बरम् ।

गच्छ शम्बर शैलेन्द्रं मन्दरं वद शङ्करम् ॥ ४२

भिक्षो किमर्थं शैलेन्द्रं स्वर्गतुल्यं सकन्दरम् ।

परिभुञ्जसि केनाद्य तव दत्तो वदस्व माम् ॥ ४३

तिष्ठन्ति शासने मह्यं देवाः शक्रपुरोगमाः ।

तत् किमर्थं निवससे मामनादृत्य मन्दरे ॥ ४४

यदीष्टस्तव शैलेन्द्रः क्रियतां वचनं मम ।

येयं हि भवतः पत्नी सा मे शीघ्रं प्रदीयताम् ॥ ४५

इत्युक्तः स तदा तेन शम्बरो मन्दरं द्रुतम् ।

जगाम तत्र यत्रास्ते सह देव्या पिनाकधृक् ॥ ४६

गत्वोवाचान्धकवचो याथातथ्यं दनोः सुतः ।

तमुत्तरं हरः प्राह शृण्वत्या गिरिकन्यया ॥ ४७

ममायं मन्दरो दत्तः सहस्राक्षेण धीमता ।

तन्न शक्नोम्यहं त्यक्तुं विनाज्ञां वृत्रवैरिणः ॥ ४८

यच्चाब्रवीद् दीयतां मे गिरिपुत्रीति दानवः ।

तदेषा यातु स्वं कामं नाहं वारयितुं क्षमः ॥ ४ ९

ततोऽब्रवीद् गिरिसुता शम्बरं मुनिसत्तम ।

ब्रूहि गत्वान्धकं वीर मम वाक्यं विपश्चितम् ॥ ५०

अहं पताका संग्रामे भवानीशश्च देविनौ ।

प्राणद्यूतं परिस्तीर्य यो जेष्यति स लप्स्यते ॥ ५१

इत्येवमुक्तो मतिमाञ् शम्बरोऽन्धकमागमत् ।

समागम्याब्रवीद्वाक्यं शर्वगौर्योश्च भाषितम् ॥ ५२

दण्डकको शाप और अन्धक - शिव - सन्दर्भ ३२१ चला जाता है । राक्षसराज! प्राचीन समयमें महात्मा | देवर्षि असितने गरुड़ तथा अरुणसे धर्मकी यह व्यवस्था कही थी । इसलिये विद्वान् व्यक्ति दूसरी स्त्रियोंको दूरसे ही परित्याग कर दे; क्योंकि परस्त्रियाँ नीच बुद्धिवाले मनुष्योंको तिरस्कृत करा देती हैं ॥ ३८–४० ॥ पुलस्त्यजी बोले- इस प्रकारका वचन कहनेपर अन्धकने प्रह्लादसे कहा कि आप अकेले धर्मनिष्ठ हैं । मैं धर्मका व्यवहार नहीं करता । प्रह्लादसे इस प्रकार कहकर अन्धकने शम्बरसे कहा – शम्बर! तुम मन्दर-पर्वतपर जाओ और शंकरसे कहो – भिक्षुक! तुम गुफामें रहनेवाले होकर और सबके समान मन्दर-पर्वतका उपभोग क्यों कर रहे हो? मुझे बतलाओ कि तुमको इसे किसने दे दिया है? इन्द्र आदि देवता मेरा शासन मानते हैं । तुम मेरा अपमान करके इस मन्दर-पर्वतपर कैसे रह रहे हो? ॥ ४१–४४ ॥ यदि यह पर्वतराज तुम्हें अभीष्ट है तो मेरे कहनेके अनुसार कार्य करो । तुम्हारी जो यह स्त्री है, उसे मुझे शीघ्र दे दो । उसके ऐसा कहनेपर शम्बर शीघ्रतासे उस मन्दरपर्वतपर गया, जहाँ पिनाक-पाणि शंकर देवीके साथ निवास कर रहे थे । दनु-पुत्रने वहाँ जाकर अन्धकके वचनको ज्यों - का - त्यों कहा । शङ्करने पर्वतनन्दिनीके सुनते हुए उसे उत्तर दिया । बुद्धिमान् इन्द्रने मुझे यह मन्दरपर्वत दिया है । इसलिये वृत्रासुरके वैरी इन्द्रकी आज्ञाके बिना मैं इसे नहीं छोड़ सकता ॥ ४५–४८ ॥ दानवने जो यह कहा कि गिरिनन्दिनीको मुझे दे दो, तो ये अपनी इच्छासे जा सकती हैं । मैं इन्हें नहीं रोक सकता । मुनिसत्तम! उसके बाद गिरिपुत्री पार्वतीने शम्बरसे कहा - वीर! तुम जाकर विद्वान् अन्धकसे मेरी बात कहो - संग्राममें मैं तो पताका हूँ । आप और शंकर खेलनेवाले हैं । प्राणोंका द्यूत फैलाकर ( हार - जीतका दाँव लगाकर ) जो जीतेगा वह मुझे प्राप्त करेगा! ऐसा कहनेपर बुद्धिमान् शम्बर अन्धकके पास गया एवं उसने शंकर तथा गौरीकी कही हुई बातें ( ज्यों - की-| त्यों ) उससे कह दीं ॥ ४ ९ –५२ ॥

पृष्ठ 332

वामन पुराण, पृष्ठ 332 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२२

तच्छ्रुत्वा दानवपतिः क्रोधदीप्तेक्षणः श्वसन् ।

समाहूयाब्रवीद् वाक्यं दुर्योधनमिदं वचः ॥

गच्छ शीघ्रं महाबाहो भेरीं सान्नाहिकीं दृढाम् ।

ताडयस्व सुविश्रब्धं दुःशीलामिव योषितम् ॥

समादिष्टोऽन्धकेनाथ भेरीं दुर्योधनो बलात् ।

ताडयामास वेगेन यथा प्राणेन भूयसा ॥

सा ताडिता बलवता भेरी दुर्योधनेन हि । सत्वरं भैरवं रावं रुराव सुरभी यथा तस्यास्तं स्वरमाकर्ण्य सर्व एव महासुराः । समायाताः सभां तूर्णं किमेतदिति वादिनः याथातथ्यं च तान् सर्वानाह सेनापतिर्बली । ते चापि बलिनां श्रेष्ठाः सन्नद्धा युद्धकाङ्क्षिणः सहान्धका निर्ययुस्ते गजैरुष्ट्रैर्हयै रथैः । अन्थको रथमास्थाय पञ्चनल्वप्रमाणतः त्र्यम्बकं स पराजेतुं कृतबुद्धिर्विनिर्ययौ जम्भः कुम्भो हुण्डश्च तुहुण्डः शम्बरो बलिः बाणः कार्तस्वरो हस्ती सूर्यशत्रुर्महोदरः अयःशंकुः शिबिः शाल्वो वृषपर्वा विरोचनः हयग्रीवः कालनेमिः संह्लादः कालनाशनः शरभः शलभश्चैव विप्रचित्तिश्च वीर्यवान् दुर्योधनश्च पाकश्च विपाकः कालशम्बरौ एते चान्ये च बहवो महावीर्या महाबलाः प्रजग्मुरुत्सुका योद्धुं नानायुधधरा रणे इत्थं दुरात्मा दनुसैन्यपाल-स्तदान्धको योद्धुमना हरेण महाचलं मन्दरमभ्युपेयिवान् कालपाशावसितो हि मन्दधीः श्रीवामनपुराण [ अध्याय ६६ उसे सुनकर दानवपतिकी आँखें क्रोधसे ५३ । जलने लगीं । लंबी साँस लेते हुए दुर्योधनको बुलाकर उसने कहा – महाबाहो! शीघ्र जाओ एवं मारू या संग्रामके समयमें बजनेवाले जुझाऊ नगाड़ेको ( मस्तीसे ) ५४ जोर - जोरसे ऐसे पीटो जैसे दुराचारिणीको कोई ( उसके अपराधके कारण उसका अभिभावक आदि ५५ निर्भयतासे ) ताड़ित करता है । उसके बाद अन्धकसे आदेश प्राप्त कर दुर्योधन अत्यन्त बलपूर्वक जी-जानसे वेगपूर्वक भेरीको बजाने लगा । बलवान् ॥ ५६ दुर्योधनद्वारा बलपूर्वक बजायी जाती हुई वह भेरी सहसा भयंकर ध्वनिमें घरघराने लगी, जिस प्रकार ॥ ५७ सुरभी घरघराती है ॥ ५३–५६ ॥ उसकी उस ध्वनिको सुनकर सभी बड़े असुर ॥ ५८ ' यह क्या है? ' – ऐसा कहते हुए शीघ्रतासे सभामें आ गये । पराक्रमी सेनापतिने उन सभीसे उचित और सत्य वचन कहा । युद्धकी इच्छा करनेवाले बलवानोंमें श्रेष्ठ ॥ ५ ९ वे सभी वीर तैयार हो गये । हाथी, ऊँट, घोड़ों और । । रथोंसहित वे सभी अन्धकके साथ बाहर निकले । पाँच ॥ ६० नल्व - अर्थात् दो हजार हाथके प्रमाणवाले रथपर । चढ़कर अन्धक त्रिलोचन शंकरको जीतनेका निश्चय ॥ ६१ कर बाहर निकला । जम्भ, कुजम्भ, हुण्ड, तुहुण्ड, शम्बर, बलि, बाण, कार्तस्वर, हस्ती, सूर्यशत्रु, महोदर, । ॥ ६२ अय: शंकु, शिबि, शाल्व, वृषपर्वा, विरोचन, हयग्रीव, कालनेमि, संह्लाद, कालनाशन, शरभ, शलभ, पराक्रमी । विप्रचित्ति, दुर्योधन, पाक, विपाक, काल एवं शम्बर-। ये सभी तथा अन्य अनेक महापराक्रमशाली एवं ॥ ६३ महाबलवान् राक्षस भाँति - भाँतिके आयुधोंको लेकर प्रबल इच्छासे संग्राममें लड़नेके लिये चल पड़े । इस । प्रकार काल - पाशसे बँधा हुआ वह अल्पमति दनुसैन्यपति दुष्टात्मा अन्धक शंकरसे युद्ध करनेके विचारसे महान् ॥ ६४ पर्वत मन्दरपर गया ॥ ५७–६४ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें छाछठवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ६६ ॥

पृष्ठ 333

वामन पुराण, पृष्ठ 333 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६७ ] नन्दिद्वारा आहूत गणोंका वर्णन, गणोंको सदाशिवका दर्शन और गणोंद्वारा मन्दरका भर जाना ३२३ सड़सठवाँ अध्याय नन्दिद्वारा आहूत गणोंका वर्णन, उनसे हरि और हरका एकत्व प्रतिपादन, गणोंको सदाशिवका दर्शन और गणोंद्वारा मन्दरका भर जाना पुलस्त्य उवाच

हरोऽपि शम्बरे याते समाहूयाथ नन्दिनम् ।

प्राहामन्त्रय शैलादीन् ये स्थितास्तव शासने ॥

ततो महेशवचनान्नन्दी तूर्णतरं गतः ।

उपस्पृश्य जलं श्रीमान् सस्मार गणनायकान् ॥

नन्दिना संस्मृताः सर्वे गणनाथाः सहस्रशः ।

समुत्पत्य त्वरायुक्ताः प्रणतास्त्रिदशेश्वरम् ॥

आगतांश्च गणान्नन्दी कृताञ्जलिपुटोऽव्ययः ।

सर्वान् निवेदयामास शङ्कराय महात्मने ॥

नन्द्युवाच

यानेतान् पश्यसे शम्भो त्रिनेत्राञ्जटिलाञ्शुचीन् ।

एते रुद्रा इति ख्याताः कोट्य एकादशैव तु ॥

वानरास्यान् पश्यसे यान् शार्दूलसमविक्रमान् ।

एतेषां द्वारपालास्ते मन्नामानो यशोधनाः ॥

षण्मुखान् पश्यसे यांश्च शक्तिपाणीशिखिध्वजान् ।

षट् च षष्टिस्तथा कोट्यः स्कन्दनाम्नः कुमारकान् ॥

एतावत्यस्तथा कोट्यः शाखा नाम षडाननाः ।

विशाखास्तावदेवोक्ता नैगमेयाश्च शङ्कर ॥

सप्तकोटिशतं शम्भो अमी वै प्रमथोत्तमाः ।

एकैकं प्रति देवेश तावत्यो ह्यपि मातरः ॥

भस्मारुणितदेहाश्च त्रिनेत्राः शूलपाणयः ।

एते शैवा इति प्रोक्तास्तव भक्ता गणेश्वराः ॥

तथा पाशुपताश्चान्ये भस्मप्रहरणा विभो ।

एते गणास्त्वसंख्याताः सहायार्थं समागताः ॥

पिनाकधारिणो रौद्रा गणाः कालमुखापरे ।

तव भक्ताः समायाता जटामण्डलिनोऽद्भुताः ॥

पुलस्त्यजी बोले- शम्बरके चले जानेपर शंकरने भी नन्दीको बुलाकर कहा – नन्दिन्! तुम्हारे शासनमें १ जो पर्वत आदि रहते हैं, उन्हें इस ( माङ्गलिक ) कार्यमें आनेके लिये आमन्त्रित करो । उसके बाद महेशके कहनेसे नन्दी शीघ्रातिशीघ्र गये और उन्होंने जलका २ आचमन कर गणनायकोंका स्मरण किया । नन्दीसे स्मरण किये गये सभी गणनाथोंने हजारोंकी संख्या में ३ शीघ्रतासे आकर त्रिदशेश्वर शंकरको प्रणाम किया । अविनाशी नन्दीने महात्मा शंकरसे हाथ जोड़कर सभी ४ आये हुए गणोंको निवेदित किया ॥ १-४ ॥ नन्दीने कहा- शम्भो! तीन नेत्रोंवाले और जटा धारण करनेवाले तथा पवित्र जिन गणोंको आप ५ देख रहे हैं, उन्हें रुद्र कहते हैं । इनकी संख्या ग्यारह कोटि है । बन्दरके समान मुँह और सिंहके समान पराक्रमवाले जिन्हें आप देख रहे हैं, वे मेरे नामको ६ धारण करनेवाले यशस्वी इनके द्वारपाल हैं । हाथमें शक्ति लिये तथा मयूरध्वजी जिन छः मुखवालोंको आप देख रहे हैं, वे स्कन्द नामके कुमार हैं । इनकी ७ संख्या छाछठ करोड़ है । शंकर! इतने ही छः मुख धारण करनेवाले शाखा नामके गण हैं और इतने ही ८ विशाख और नैगमेय नामके गण हैं ॥ ५-८ ॥ शम्भो! इन उत्तम प्रमथोंकी संख्या सात सौ करोड़ ९ है । देवेश! प्रत्येकके साथ उतनी ही मातृकाएँ भी हैं । इन भस्मविभूषित शरीरवाले शूलपाणि त्रिनेत्रधारियों को १० शैव कहा जाता है । ये सभी गणेश्वर आपके भक्त हैं । विभो! भस्मरूपी अस्त्र धारण करनेवाले अन्य अनगिनत ११ पाशुपत गण सहायताके लिये आये हैं । पिनाक धारण करनेवाले जटामण्डलसे युक्त, अद्भुत भयङ्कर कालमुख १२ । नामक आपके अन्य गण ( भी ) आये हैं॥९ –१२ ॥

पृष्ठ 334

वामन पुराण, पृष्ठ 334 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ६७

खट्वाङ्गयोधिनो वीरा रक्तचर्मसमावृताः ।

इमे प्राप्ता गणा योद्धुं महाव्रतिन उत्तमाः ॥

दिग्वाससो मौनिनश्च घण्टाप्रहरणास्तथा ।

निराश्रया नाम गणाः समायाता जगद्गुरो ॥

सार्धद्विनेत्राः पद्माक्षाः श्रीवत्साङ्कितवक्षसः ।

समायाताः खरारूढा वृषभध्वजिनोऽव्ययाः ॥

महापाशुपता नाम चक्रशूलधरास्तथा ।

भैरवो विष्णुना सार्द्धमभेदेनार्चितो हि यैः ॥

इमे मृगेन्द्रवदनाः शूलबाणधनुर्धराः ।

गणास्त्वद्रोमसम्भूता वीरभद्रपुरोगमाः ॥

एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः ।

सहायार्थं तवायाता यथा प्रीत्यादिशस्व तान् ॥

ततोऽभ्येत्य गणाः सर्वे प्रणेमुर्वृषभध्वजम् ।

तान् करेणैव भगवान् समाश्वास्योपवेशयत् ॥

महापाशुपतान् दृष्ट्वा समुत्थाय महेश्वरः ।

सम्परिष्वजताध्यक्षांस्ते प्रणेमुर्महेश्वरम् ॥

ततस्तदद्भुततमं दृष्ट्वा सर्वे गणेश्वराः ।

सुचिरं विस्मिताक्षाश्च वैलक्ष्यमगमत् परम् ॥

विस्मिताक्षान् गणान् दृष्ट्वा शैलादिर्योगिनां वरः ।

प्राह प्रहस्य देवेशं शूलपाणिं गणाधिपम् ॥

विस्मितामी गणा देव सर्व एव महेश्वर ।

महापाशुपतानां हि यत् त्वयालिङ्गनं कृतम् ॥

तदेतेषां महादेव स्फुटं त्रैलोक्यविन्दकम् ।

रूपं ज्ञानं विवेकं च वदस्व स्वेच्छया विभो ॥

प्रमथाधिपतेर्वाक्यं विदित्वा भूतभावनः ।

बभाषे तान् गणान् सर्वान् भावाभावविचारिणः ॥

रुद्र उवाच

भवद्भिर्भक्तिसंयुक्तैर्हरो भावेन पूजितः ।

अहंकारविमूढैश्च निन्दद्भिर्वैष्णवं पदम् ॥

खट्वाङ्गसे संग्राम करनेवाले, लाल ढालसे युक्त १३ महाव्रती नामके ये उत्तम युद्धके लिये आये हैं । | जगद्गुरो! घण्टा नामके आयुधको धारण करनेवाले दिगम्बर और मौनी तथा निराश्रय नामक गण उपस्थित १४ हु हैं । तीन नेत्रोंवाले, पद्माक्ष एवं श्रीवत्ससे चिह्नित वक्षःस्थलवाले गरुड़ पक्षीपर चढ़े हुए तथा १५ अविनाशी वृषभध्वजी गण यहाँ आ गये हैं । चक्र तथा शूल धारण करनेवाले महापाशुपत नामके गण आ गये हैं, जिन्होंने अभिन्नभावसे विष्णुके साथ भैरवकी पूजा १६ | ( यहाँ ) की है ॥ १३–१६ ॥ आपके रोमोंसे उत्पन्न ये सभी सिंहके समान १७ मुखवाले शूल, बाण और धनुष धारण करनेवाले वीरभद्र आदि गण तथा दूसरे भी सैकड़ों एवं हजारों गण आपकी सहायताके लिये आ गये हैं । अपनी १८ इच्छाके अनुसार आप इन्हें आदेश दें । उसके बाद । सभी गणोंने पास जाकर वृषभध्वजको प्रणाम किया । १ ९ भगवान्ने हाथसे उन्हें विश्वस्तकर बैठाया । महापाशुपत नामके अपने अध्यक्षोंको देखनेके बाद महेश्वरने उठकर उनको गले लगाया । उन लोगोंने महेश्वरको २० | अभिवन्दित किया ॥ १७–२० ॥ उसके बाद उस अत्यन्त विचित्र दृश्यको देखकर २१ सभी गणेश्वरोंकी आँखें आश्चर्यसे भर गयीं । उसके बाद वे सभी बहुत ही लज्जित हो गये । गणोंको अचरजभरे २२ नेत्रोंवाला देखकर योगिश्रेष्ठ शैलादि नन्दीने हँसकर गणाधिप देवेश शूलपाणिसे कहा – देव! महेश्वर! महापाशुपतोंको आपने जो गले लगाया है, उससे ये २३ सभी गण आश्चर्यमें पड़ गये हैं । अतः महादेव! विभो! इनके तीनों लोकोंमें विख्यात रूप, ज्ञान एवं विवेकका २४ । अपने इच्छानुसार वर्णन करें । प्रमथोंके अधिपति नन्दीकी बात सुनकर भूतभावन महादेव भाव और अभावका २५ । विचार करनेवाले उन गणोंसे कहने लगे – ॥ २१–२५ ॥ रुद्रने कहा – अहंकारसे विमूढ किंतु मेरी भक्तिसे २६ युक्त आपलोगोंने वैष्णवपदकी निन्दा करते हुए

पृष्ठ 335

वामन पुराण, पृष्ठ 335 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६७ ] नन्दिद्वारा आहूत गणोंका वर्णन, गणोंको

तेनाज्ञानेन भवतोनादृत्यानुविरोधिताः ।

योऽहं स भगवान् विष्णुर्विष्णुर्यः सोऽहमव्ययः ॥ २७

नावयोर्वै विशेषोऽस्ति एका मूर्तिर्द्विधा स्थिता ।

तदमीभिर्नरव्याघ्रैर्भक्तिभावयुतैर्गणैः ॥ २८

यथाहं वै परिज्ञातो न भवद्भिस्तथा ध्रुवम् ।

येनाहं निन्दितो नित्यं भवद्भिर्मूढबुद्धिभिः ॥ २ ९

तेन ज्ञानं हि वै नष्टं नातस्त्वालिङ्गिता मया ।

इत्येवमुक्ते वचने गणाः प्रोचुर्महेश्वरम् ॥ ३०

कथं भवान् यथैक्येन संस्थितोऽस्ति जनार्दनः । भवान् हि निर्मलः शुद्धः स चाप्यञ्जनसंकाशः तेषां वचनमर्थाढ्यं विहस्य मेघगम्भीरं श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये न त्वेव योग्या यूयं हि अपवादभयाद् गुह्यं शान्तः शुक्लो निरञ्जनः ॥ ३१

कथं तेनेह युज्यते ।

श्रुत्वा जीमूतवाहनः ॥ ३२

गणानिदमुवाच ह ।

स्वयशोवर्द्धनं वचः ॥ ३३

महाज्ञानस्य कर्हिचित् ।

भवतां हि प्रकाशये ॥ ३४

प्रियत्वं मयि चैतेन यन्मच्चित्तास्तु नित्यशः ।

एकरूपात्मकं देहं कुरुध्वं यत्नमास्थिताः ॥ ३५

पयसां हविषाद्यैश्च स्त्रपनेन प्रयत्नतः ।

चन्दनादिभिरेकाग्रैर्न मे प्रीतिः प्रजायते ॥ ३६

यत्नात् क्रकचमादाय छिन्दध्वं मम विग्रहम् ।

नरकार्हा भवद्भक्ता रक्षामि स्वयशोऽर्थतः ॥ ३७

माऽयं वदिष्यते लोको महान्तमपवादिनम् ।

यथा पतन्ति नरके हरभक्तास्तपस्विनः ॥ ३८

व्रजन्ति नरकं घोरमित्येवं परिवादिनः ।

अतोऽर्थं न क्षिपाम्यद्य भवतो नरकेऽद्भुते ॥ ३ ९

यन्निन्दध्वं जगन्नाथं पुष्कराक्षं च मन्मयम् ।

स चैव भगवाञ्शर्वः सर्वव्यापी गणेश्वरः ॥ ४०

न तस्य सदृशो लोके विद्यते सचराचरे ।

श्वेतमूर्तिः स भगवान् पीतो रक्तोऽञ्जनप्रभः ॥ ४१

सदाशिवका दर्शन और गणोंद्वारा मन्दरका भर जाना ३२५ भावपूर्वक शंकरकी पूजा की है । इसी अज्ञानके हेतु आप । सभीका अनादर कर उनका विशेष आग्रह किया गया । जो मैं हूँ वही भगवान् विष्णु हैं एवं जो विष्णु हैं वही अविनाशी मैं हूँ । हम दोनोंमें कोई अन्तर नहीं है । एक ही मूर्ति दो रूपोंमें अवस्थित है । अतः भक्तिभावसे युक्त इन पुरुषश्रेष्ठ गणोंने जैसा मुझे जाना है, निश्चय ही उस प्रकार आपलोग मुझे नहीं जानते । जड-बुद्धिवाले आपलोगोंने यतः नित्य मेरी निन्दा की है, अतः आपलोगोंका ज्ञान नष्ट हो गया । इसीलिये मैंने आपलोगोंको गले नहीं लगाया है । इस प्रकार कहनेपर गणोंने महेश्वरसे कहा – ॥ २६–३० ॥ आप एवं जनार्दन ऐक्यरूपसे कैसे रहते हैं? आप निर्मल, शुद्ध, शान्त, शुक्ल और निर्दोष एवं अज्ञानसे रहित हैं । किंतु वे अञ्जनके तुल्य अतः उनसे आपका मेल कैसे होता है? उनके अभिप्राययुक्त वचनको सुननेके बाद जीमूतवाहन शंकरने मेघ समान गम्भीर वाणीमें हँसकर कहा – अपनी कीर्ति बढ़ानेवाली सम्पूर्ण बात मैं बतलाता हूँ; उसे सुनो- I तुमलोग कभी भी महाज्ञानके योग्य नहीं हो । परंतु अपकीर्तिके डरसे मैं आप सभीके सामने गोपनीय वस्तु स्थितिको प्रकाशित करता हूँ ॥ ३१–३४ ॥ मुझमें निरन्तर चित्त लगाये रहनेसे भी अन्य लोग प्रिय हैं । तुमलोग यत्नपूर्वक एक देहात्मक रूपको समझो । प्रयत्नपूर्वक दूध या घीसे स्नान कराने तथा स्थिरचित्ततापूर्वक चन्दन आदिद्वारा लेप करनेसे मुझे प्रसन्नता नहीं उत्पन्न होती । आरा लेकर मेरी देहको भले ही चीर डालो, परंतु अपनी कीर्तिके लिये नरकके योग्य आप भक्तोंकी मैं ( उससे ) रक्षा करता ही हूँ । ( क्योंकि ) यह संसार मुझे इस प्रकारका महान् कलङ्क न लगाये कि शंकरके तपस्वी भक्त नरकमें जाते हैं ॥ ३५-३८ ॥ इस प्रकारकी निन्दा करनेवाले लोग भयंकर नरकमें जाते हैं । इसलिये मैं आपलोगोंको अद्भुत नरकमें नहीं डालता । आपलोग मेरे स्वरूप जिन कमलनयन जगन्नाथकी निन्दा करते हैं, वे ही सर्वव्यापी गणेश्वर भगवान् शर्व हैं । इस समस्त चर और अचर लोकमें उनके समान । कोई नहीं है । वे भगवान् श्वेतमूर्ति पीत, रक्त एवं

पृष्ठ 336

वामन पुराण, पृष्ठ 336 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२६ तस्मात् परतरं लोके नान्यद् धर्मं हि विद्यते ।

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं मिश्रकं तथा ।

स एव धत्ते भगवान् सर्वपूज्यः सदाशिवः ॥

शङ्करस्य वचः श्रुत्वा शैवाद्याः प्रमथोत्तमाः ।

प्रत्यूचुर्भगवन् ब्रूहि सदाशिवविशेषणम् ॥

तेषां तद् भाषितं श्रुत्वा प्रमथानामथेश्वरः ।

दर्शयामास तद्रूपं सदाशैवं निरञ्जनम् ॥

ततः पश्यन्ति हि गणाः तमीशं वै सहस्रशः ।

सहस्रवक्त्रचरणं सहस्रभुजमीश्वरम् ॥

दण्डपाणिं सुदुर्दृश्यं लोकैर्व्याप्तं समन्ततः । दण्डसंस्थाऽस्य दृश्यन्ते देवप्रहरणास्तथा तत एकमुखं भूयो ददृशुः शङ्करं गणाः । रौद्रैश्च वैष्णवैश्चैव वृतं चिह्नः सहस्रशः

अर्द्धन वैष्णववपुरर्द्धेन हरविग्रहः ।

खगध्वजं वृषारूढं खगारूढं वृषध्वजम् ॥

यथा यथा त्रिनयनो रूपं धत्ते गुणाग्रणीः तथा तथा त्वजायन्त महापाशुपता गणाः ततोऽभवच्चैकरूपी शङ्करो बहुरूपवान् । द्विरूपश्चाभवद् योगी एकरूपोऽप्यरूपवान् क्षणाच्छ्रेतः क्षणाद् रक्तः पीतो नीलः क्षणादपि मिश्रको वर्णहीनश्च महापाशुपतस्तथा क्षणाद् भवति रुद्रेन्द्रः क्षणाच्छम्भुः प्रभाकरः क्षणार्द्धाच्छङ्करो विष्णुः क्षणाच्छर्वः पितामहः ततस्तदद्भुततमं दृष्ट्वा शैवादयो गणाः अजानन्त तदैक्येन ब्रह्मविष्ण्वीशभास्करान् श्रीवामनपुराण [ अध्याय ६७ अञ्जनके सदृश कान्तिवाले हैं । संसारमें उनसे श्रेष्ठ कोई दूसरा धर्म नहीं है । सर्वपूज्य वे सदाशिव ( सदा मङ्गल करनेवाले ) भगवान् ही सभी सात्त्विक, राजस, तामस ४२ एवं मिश्रित भावोंको धारण करते हैं ॥३ ९ -४२ ॥ शंकरके वचनको सुनकर शैव आदि श्रेष्ठ गणोंने ४३ कहा – भगवन्! आप सदाशिवकी विशेषता प्रकट करनेवाले गुणको कहिये । प्रमथेश्वरने उनके इस ४४ वचनको सुनकर उन्हें निरञ्जन सदाशिवरूपको दिखलाया । उसके बाद हजारों गणोंने उन ईश्वरको हजारों मुख, चरण एवं भुजाओंवाला हुआ देखा । वे लोकोंसे सभी ४५ ओर व्याप्त थे तथा दण्डपाणि एवं अत्यधिक सुदुर्दृश्य थे । देवताओंके अस्त्र उनके दण्डमें दिखलायी ॥ ४६ पड़ रहे थे ॥ ४३ – ४६ ॥ उसके बाद पुनः गणोंने रुद्र एवं विष्णुके हजारों ॥ ४७ चिह्नोंसे युक्त एकमुख शंकरको देखा । उस रूपका आधा भाग शंकरके शरीरका था और आधा भाग गरुडध्वज था । ( एक आधा भाग ) गरुडध्वज वृषारूढ ४८ था एवं ( दूसरा आधा भाग ) वृषभध्वज गरुड़पर आरूढ़ । था । गुणोंमें अग्रणी त्रिलोचन जैसे - जैसे रूप धारण करते ॥ ४ ९ । जाते थे, वैसे - वैसे ही महापाशुपतगण भी होते जाते थे । उसके बाद एकरूपवाले शंकर बहुत रूपवाले हो गये ॥ वे योगी दो रूप धारण करनेवाले, एक रूप धारण ॥५० करनेवाले एवं बिना रूपके भी हो गये । वे प्रतिक्षण श्वेत, रक्त, पीत, नील, मिश्र वर्णवाले एवं वर्णहीन होते । गये । महापाशुपतोंका भी स्वरूप उनके रूपके अनुरूप ॥ ५१ होता गया । श्रीशंकर किसी क्षणमें इन्द्र, किसी क्षणमें । सूर्य, किसी क्षणमें विष्णु एवं किसी क्षणमें पितामहके ॥ ५२ रूपमें स्वरूप बदलते गये । यह अत्यन्त आश्चर्यजनक । दृश्य देखकर शैव आदि गणोंने ब्रह्मा, विष्णु, ईश एवं सूर्यको ( इनसे ) अभिन्न समझा । उन लोगोंने जब यदाऽभिन्नममन्यन्त देवदेवं सदाशिवम् ॥ ५३ | देवाधिदेव सदाशिवको ( सभी देवोंसे ) अभिन्न मान तदा निर्धूतपापास्ते समजायन्त पार्षदाः तेष्वेवं धूतपापेषु अभिन्नेषु हरीश्वरः प्रीतात्मा विबभौ शम्भुः प्रीतियुक्तोऽब्रवीद्वचः परितुष्टोऽस्मि वः सर्वे ज्ञानेनानेन सुव्रताः वृणुध्वं वरमानन्त्यं दास्ये वो मनसेप्सितम् ऊचुस्ते देहि भगवन् वरमस्माकमीश्वर भिन्नदृष्टयुद्भवं पापं यत्तद् भ्रंशं प्रयातु नः । लिया तब वे सभी पार्षद पापसे रहित हो गये । इस ॥ ५४ प्रकार अभेद - बुद्धिके कारण उनके पापसे विमुक्त । हो जानेसे हरीश्वर शम्भु प्रसन्न हो गये । उन्होंने संतुष्ट होकर कहा – सुव्रतो! तुम्हारे इस प्रकारके ज्ञानसे ॥ ५५ मैं प्रसन्न हूँ । अब बहुतों से वर फिर माँगो । मैं । तुम्हें इच्छित वर दूँगा । उन्होंने कहा - भगवन्! महेश्वर! । हमें यह वर दें कि भेदभाव रखनेके कारण उत्पन्न ॥ ५६ । हमारे ( शेष ) सभी पाप नष्ट हो जायँ ॥ ४७ – ५६ ॥

पृष्ठ 337

वामन पुराण, पृष्ठ 337 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६८ ] भगवान् शंकरका अन्धकसे युद्धके लिये प्रस्थान और तुहुण्ड आदि दैत्योंका विनाश ३२७ पुलस्त्य उवाच

बाढमित्यब्रवीच्छर्वश्चक्रे निर्धूतकल्मषान् ।

सम्परिष्वजताव्यक्तस्तान् सर्वान् गणयूथपान् ॥

इ विभुना प्रणतार्तिहरेण वृषमेघरथेन । श्रुतिगदितानुगमेनेव मन्दरं गिरिमवतत्य समध्यवसन्तम् ॥ आच्छादितो गिरिवरः प्रमथैर्घनाभै-राभाति शुक्लतनुरीश्वरपादजुष्टः । नीलाजिनातततनुः शरदभ्रवर्णो यद्वद् विभाति बलवान् वृषभो हरस्य ॥ पुलस्त्यजी बोले – शंकरने कहा – ' ऐसा ही होगा ' । उसके बाद अदृश्य होते हुए शंकरने उन सभी ५७ गणाधिपोंको आलिङ्गित कर उन्हें पापसे ( सर्वथा ) रहित कर दिया । उसके बाद श्रुतिकी उक्तिका जैसे ( शास्त्रोंमें ) अनुगमन होता है उसी प्रकार वृष एवं मेघवाहन शरणागतोंके कष्टको हरण करनेवाले शंकरके साथ सभी गणपति मन्दरपर्वतको चारों ओरसे घेरकर ५८ रहने लगे । मेघके समान प्रमथोंसे घिरे शिव - चरणकी सेवा करनेवाले शुक्ल शरीरवाला पर्वतराज ऐसे सुशोभित हो रहा था जैसे नीले मृगचर्मसे ढके शरीरवाला एवं शरत्कालीन मेघके समान धवल रंगवाला शंकरका ५ ९ । बलवान् वृषभ सुशोभित होता है ॥५७ – ५ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें सड़सठवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ६७ ॥

अड़सठवाँ अध्याय भगवान् शंकरका अन्धकसे युद्धके लिये हुण्ड आदि पुलस्त्य उवाच

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः समं दैत्यैस्तथाऽन्धकः ।

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं प्रमथाश्रितकन्दरम् ॥ १

प्रमथा दानवान् दृष्ट्वा चक्रुः किलकिलाध्वनिम् ।

प्रमथाश्चापि संरब्धा जघ्नुस्तूर्याण्यनेकशः ॥ २

स चावृणोन्महानादो रोदसी प्रलयोपमः ।

शुश्राव वायुमार्गस्थो विघ्नराजो विनायकः ॥ ३

समभ्ययात् सुसंक्रुद्धः प्रमथैरभिसंवृतः ।

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं ददृशे पितरं तथा ॥ ४

प्रणिपत्य तथा भक्त्या वाक्यमाह महेश्वरम् ।

किं तिष्ठसि जगन्नाथ समुत्तिष्ठ रणोत्सुकः ॥ ५

ततो विघ्नेशवचनाज्जगन्नाथोऽम्बिकां वचः ।

प्राह यास्येऽन्धकं हन्तुं स्थेयमेवाप्रमत्तया ॥ ६

प्रस्थान, रुद्रगणोंका दानववर्गसे युद्ध और दैत्योंका विनाश पुलस्त्यजी बोले - ( नारदजी! ) इसी बीच दैत्योंके साथ वह अन्धक प्रमथोंसे सेवित गुफाओंवाले पर्वतश्रेष्ठ मन्दरगिरिपर आ गया । प्रमथोंने दानवोंको देखकर हर्षसूचक ' किलकिला ' - ध्वनि की और फिर उन्होंने बहुत - सी तुरहियाँ बजायीं । प्रलय ( कालीन ध्वनि ) -के समान वह भयङ्कर ध्वनि आकाश और पृथ्वीके बीच भर गयी । आकाशमें स्थित विघ्नराज गणेशने उस ध्वनिको सुना । प्रमथोंसे घिरे हुए वे अत्यन्त क्रुद्ध होकर पर्वत श्रेष्ठ मन्दरपर गये और उन्होंने अपने पिताको देखा ॥ १–४ ॥ ( फिर ) श्रद्धापूर्वक प्रणामकर महेश्वरसे ( यह ) वाक्य कहा – हे जगन्नाथ! आप बैठे क्यों हैं? युद्ध करनेके लिये प्रबल इच्छा रखकर आप उठें । विघ्नेश्वर गणेशके कहनेपर जगत्पति महादेवने अम्बिकासे कहा -| मैं अन्धकको मारनेके लिये जाऊँगा, तुम सावधानीसे रहना ।

पृष्ठ 338

वामन पुराण, पृष्ठ 338 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२८ श्री वामनपुराण [ अध्याय ६८

ततो गिरिसुता देवं समालिङ्ग्य पुनः पुनः ।

समीक्ष्य सस्नेहहरं प्राह गच्छ जयान्धकम् ॥

ततोऽमरगुरोर्गौरी चन्दनं रोचनाञ्जनम् ।

प्रतिवन्ध सुसम्प्रीता पादावेवाभ्यवन्दत ॥

ततो हरः प्राह वचो यशस्यं मालिनीमपि ।

जयां च विजयां चैव जयन्तीं चापराजिताम् ॥

युष्माभिरप्रमत्ताभिः स्थेयं गेहे सुरक्षिते ।

रक्षणीया प्रयत्नेन गिरिपुत्री प्रमादतः ॥

इति संदिश्य ताः सर्वाः समारुह्य वृषं विभुः ।

निर्जगाम गृहात् तुष्टो जयेप्सुः शूलधृग् बली ॥

निर्गच्छतस्तु भवनादीश्वरस्य गणाधिपाः । समन्तात् रणाय शुभानि शिवा परिवार्यैव जयशब्दांश्च चक्रिरे ॥ निर्गच्छति लोकपाले महेश्वरे शूलधरे महर्षे । सौम्यानि सुमङ्गलानि जातानि चिह्नानि जयाय शम्भोः ॥ स्थिता वामतरेऽथ भागे प्रयाति चाग्रे स्वनमुन्नदन्ती । क्रव्यादसंघाश्च तथामिषैषिणः प्रयान्ति हृष्टास्तृषितासृगर्थे ॥

दक्षिणाङ्गं नखान्तं वै समकम्पत शूलिनः ।

शकुनिश्चापि हारीतो मौनी याति पराङ्मुखः ॥

निमित्तानीदृशान् दृष्ट्वा भूतभव्यभवो विभुः ।

शैलादिं प्राह वचनं सस्मितं शशिशेखरः ॥

हर उवाच

नन्दिञ् जयोऽद्य मे भावी न कथंचित् पराजयः ।

निमित्तानीह दृश्यन्ते सम्भूतानि गणेश्वर ॥।

तच्छम्भुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह शङ्करम् ।

कः संदेहो महादेव यत् त्वं जयसि शात्रवान् ॥

इत्येवमुक्त्वा वचनं नन्दी रुद्रगणांस्तथा ।

समादिदेश युद्धाय महापाशुपतैः सह ॥

तेऽभ्येत्य दानवबलं मर्दयन्ति स्म वेगिताः ।

नानाशस्त्रधरा वीरा वृक्षानशनयो यथा ॥

उसके बाद पर्वतनन्दिनीने महादेवको बार - बार गले ७ लगाकर एवं प्रेमपूर्ण दृष्टिसे उन्हें देखकर ( मङ्गल वचन ) कहा- जाइये और अन्धकपर विजय प्राप्त कीजिये । उसके बाद गौरीने देवश्रेष्ठ शंकरको चन्दन, | रोचना एवं अञ्जन लगाया तथा अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक ८ उनके चरणोंकी वन्दना की ॥ ५-८ ॥ उसके बाद महादेवने मालिनी, जया, विजया, ९ जयन्ती और अपराजितासे कीर्ति बढ़ानेवाला यह वचन कहा – तुमलोग सुरक्षित घरमें सतर्कतासे रहना और १० प्रयत्नपूर्वक पार्वतीको असावधानीसे बचाना । उन सभीको इस प्रकार समझाने - बुझानेके बाद वृषभपर सवार होकर शूल धारण करनेवाले विजयाभिलाषी बलशाली भगवान् ११ शंकर ( आत्मविश्वासके साथ ) संतुष्ट होकर घरसे चल पड़े । घरसे निकलते समय गणाधिपोंने शंकरको चारों १२ ओरसे घेरकर ' जय - जयकार ' किया ॥ ९ –१२ ॥ महर्षे! शूल धारण करनेवाले संसारके पालक महेश्वरके युद्ध करनेके लिये घरसे निकलनेपर उनकी जयके लिये शुभ, सौम्य और मङ्गलजनक लक्षण १३ ( शकुन ) प्रकट हुए । उनकी बायीं बगलमें शृगालिनी | स्थित होकर ऊँचे स्वर में बोलती हुई आगे - आगे जा रही थी । मांसभक्षी प्राणियोंका समूह प्रसन्नतापूर्वक रक्तके १४ लिये जा रहा था । शूलपाणिका सारा दायाँ अङ्ग फड़क उठा । हारीत पक्षी मौन होकर पीछेकी ओर जा रहा था । १५ भूत, भविष्य एवं वर्तमानस्वरूप एवं व्यापक चन्द्रमौलि महादेव शंकरने इस प्रकारके लक्षणोंको देखकर शैलादि १६ ( नन्दी ) - से प्रसन्नतापूर्वक वचन कहा – ॥ १३–१६ ॥ शंकरने कहा— नन्दिन्! गणेश्वर! इस समय कल्याणकारी लक्षण दिखायी दे रहे हैं । इसलिये आज १७ मेरी विजय होगी । किसी भी प्रकार पराजय नहीं हो सकती । शंकरके उस वचनको सुनकर शैलादिने उनसे कहा - महादेव! आप शत्रुओंको जीत लेंगे, इसमें संदेह १८ ही कौन - सा है? ऐसा कहकर नन्दीने महापाशुपतके सहित रुद्रगणोंको युद्ध करनेके लिये आदेश दिया । १ ९ ( फिर तो ) भाँति - भाँतिके शस्त्रोंको धारण करनेवाले वे वीर दानवसैन्यके पास पहुँचकर उसे ऐसे कुचलकर नष्ट २० । करने लगे जैसे वज्र वृक्षोंको नष्ट करता है ॥ १७–२० ॥

पृष्ठ 339

वामन पुराण, पृष्ठ 339 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६८ ] भगवान् शंकरका अन्धकसे युद्धके लिये प्रस्थान और तुहुण्ड आदि दैत्योंका विनाश ३२ ९

ते वध्यमाना बलिभिः प्रमथैर्दैत्यदानवाः ।

प्रवृत्ताः प्रमथान् हन्तुः कूटमुद्गरपाणयः ॥

ततोऽम्बरतले देवाः सेन्द्रविष्णुपितामहाः ।

ससूर्याग्निपुरोगास्तु समायाता दिदृक्षवः ॥

ततोऽम्बरतले घोषः सस्वनः समजायत ।

गीतवाद्यादिसम्मिश्रो दुन्दुभीनां कलिप्रिय ॥

ततः पश्यत्सु देवेषु महापाशुपतादयः ।

गणास्तद्दानवं सैन्यं जिघांसन्ति स्म कोपिताः ॥

चतुरङ्गबलं दृष्ट्वा हन्यमानं गणेश्वरैः ।

क्रोधान्वितस्तुहुण्डस्तु वेगेनाभिससार ह ॥

आदाय परिघं घोरं पट्टोद्बद्धमयस्मयम् ।

राजतं राजतेऽत्यर्थमिन्द्रध्वजमिवोच्छ्रितम् ॥

तं भ्रामयानो बलवान् निजघान रणे गणान् ।

रुद्राद्याः स्कन्दपर्यन्तास्तेऽभज्यन्त भयातुराः ॥

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा गणनाथो विनायकः ।

समाद्रवत वेगेन तुहुण्डं दनुपुङ्गवम् ॥

आपतन्तं गणपतिं दृष्ट्वा दैत्यो दुरात्मवान् ।

परिघं पातयामास कुम्भपृष्ठे महाबलः ॥

विनायकस्य तत्कुम्भे परिघं वज्रभूषणम् ।

शतधा त्वगमद् ब्रह्मन् मेरोः कूट इवाशनिः ॥

परिघं विफलं दृष्ट्वा समायान्तं च पार्षदम् ।

बबन्ध बाहुपाशेन राहू रक्षन् हि मातुलम् ॥

स बद्धो बाहुपाशेन बलादाकृष्य दानवम् ।

समाजघान शिरसि कुठारेण महोदरः ॥

काष्ठवत् स द्विधा भूतो निपपात धरातले ।

तथाऽपि नात्यजद् राहुर्बलवान् दानवेश्वरः ।

स मोक्षार्थेऽकरोद् यत्नं न शशाक च नारद ॥

विनायकं संयमीक्ष्य राहुणा कुण्डोदरो नाम गणेश्वरोऽथ । प्रगृह्य तूर्णं मुशलं महात्मा राहुं दुरात्मानमसौ जघान ॥ बलशाली प्रमथोंद्वारा मारे जा रहे वे दैत्य-२१ दानवगण ( भी ) हाथोंमें कूट- मुद्गर लेकर प्रमथोंको मारने लगे । उसके बाद ( युद्ध ) देखनेकी लालसासे इन्द्र, विष्णु, २२ ब्रह्मा, सूर्य एवं अग्नि आदि देवगण आकाशमें एकत्र हो गये । नारदजी! उसके बाद गाने - बजानेके साथ दुन्दुभियोंकी २३ ध्वनि आकाशमें गूँजने लगी । फिर तो देवताओंके देखते - ही - देखते क्रुद्ध होकर महापाशुपत आदि गण २४ दानव - सेनाका विध्वंस करने लगे ॥ २१–२४ ॥ गणेश्वरोंद्वारा चतुरङ्गिणी – रथ, हाथी, घोड़े, पैदल २५ चार अङ्गोंवाली सेनाको मारी जाती हुई देख करके क्रुद्ध होकर तुहुण्ड तेजीसे आगे बढ़ा । ढालसे बँधे हुए लौहके बने चमचमाते भयङ्कर परिघको लेकर वह २६ इन्द्रके ऊँचे ध्वजके समान अत्यन्त सुशोभित हो रहा था । बलशाली तुहुण्ड उस परिघको घुमाते हुए युद्धमें २७ गणोंको मारने लगा । रुद्रसे लेकर स्कन्दतक वे सभी गण भयभीत होकर भाग चले । उस सेनाको नष्ट हुई देखकर गणनाथ विनायक दानवश्रेष्ठ तुहुण्डकी ओर २८ तेजीसे दौड़े॥२५–२८ ॥ महाबलशाली दुष्टात्मा दैत्यने गणपतिको सामने २ ९ आते देखकर ( उनके ) कुम्भस्थलमें परिघका वार कर दिया । ब्रह्मन्! वज्रसे अलंकृत वह परिघ विनायकके कुम्भस्थलपर ऐसे सैकड़ों टुकड़े हो गया, जैसे मेरुके ३० शिखरपर वज्र सैकड़ों टुकड़े हो जाता है । परिघको विफल हुआ देखकर अपने मामाकी रक्षा करते हुए ३१ राहुने आनेवाले पार्षदको अपने भुजापाशमें जकड़ लिया । भुजापाशमें बँधे हुए ( होनेपर भी ) उन महोदरने दानवको बलपूर्वक खींचकर उसके मस्तकपर ३२ कुठारसे वार किया ॥ २ ९ –३२ ॥ वह काष्ठके समान दो टुकड़े होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा । फिर भी बलशाली दानवेश्वर राहुने उन्हें नहीं ३३ छोड़ा । नारदजी! उन्होंने छूटनेका प्रयत्न तो किया, किंतु उससे वे छूट न सके । राहुद्वारा विनायकको बँधा हुआ देखकर कुण्डोदर नामके गणेश्वरने तुरंत मुसल उठा ३४ । लिया और उन महात्माने दुरात्मा राहुपर ( दे ) मारा ।

पृष्ठ 340

वामन पुराण, पृष्ठ 340 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३३० ततो गणेशः कलशध्वजस्तु प्रासेन राहुं हृदये बिभेद । घटोदरो वै गदया जघान खड्गेन रक्षोऽधिपतिः सुकेशी ॥ स तैश्चतुर्भिः परिताड्यमानो गणाधिपं राहुरथोत्ससर्ज । संत्यक्तमात्रोऽथ परश्वधेन हुण्डमूर्द्धानमथो बिभेद ॥ हते तुहुण्डे विमुखे च रा गणेश्वराः क्रोधविषं मुमुक्षवः । पञ्चैककालानलसन्निकाशा विशन्ति सेनां दनुपुङ्गवानाम् ॥ तां वध्यमानां स्वचमूं समीक्ष्य मारुततुल्यवेगः । गदां समाविष्य जघान मूर्ध्नि श्रीवामनपुराण [ अध्याय ६८ उसके बाद कलशके ध्वजवाले गणेशने प्रासद्वारा राहुके हृदयपर ( भी ) चोट कर दिया । घटोदरने गदासे तथा ३५ राक्षसोंके अधिपति सुकेशीने तलवारसे वार किया । उन चारोंद्वारा प्रहार किये जानेपर राहुने गणाधिपतिको छोड़ दिया । छूटते ही उन्होंने फरसेसे तुहुण्डके मस्तकको ३६ | काट दिया ॥ ३३ – ३६ ॥ हुण्डके मारे जाने और राहुके पीठ दिखा देने पर क्रोधरूपी विषको छोड़नेकी कामनावाले प्रलयकालकी ३७ अग्निके समान पाँचों गणेश्वर एक साथ दानवश्रेष्ठोंकी । सेनामें पैठ गये । अपनी उस सेनाको मारी जाती हुई देखकर वायुके समान तीव्र गतिवाले बलशाली बलिने विनायकं कुम्भतटे करे च ॥ ३८ गदा लेकर विनायकके कुम्भस्थल, मस्तक एवं सूँड़पर कुण्डोदरं भग्नकटिं चकार महोदरं शीर्णशिरःकपालम् । कुम्भध्वजं चूर्णितसंधिबन्धं घटोदरं चोरुविभिन्नसंधिम् ॥ गणाधिपांस्तान् विमुखान् स कृत्व बलान्वितो वीरतरोऽसुरेन्द्रः । समभ्यधावत् त्वरितो निहन्तुं गणेश्वरान् स्कन्दविशाखमुख्यान् ॥ तमापतन्तं भगवान् समीक्ष्य महेश्वरः श्रेष्ठतमं गणानाम् । शैलादिमामन्त्र्य वचो गच्छस्व दैत्यान् जहि वीर युद्धे इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन वज्रं समादाय शिलादसूनुः । बलिं समभ्येत्य जघान मूर्ध्नि सम्मोहितः सोऽवनिमाससाद सम्मोहितं भ्रातृसुतं विदित्वा बली कुजम्भो मुसलं प्रगृह्य सम्भ्रामयंस्तूर्णतरं स वेगात् ससर्ज नन्दिं प्रति जातकोपः तमापतन्तं मुसलं प्रगृह्य करेण तूर्णं भगवान् स नन्दी जघान तेनैव कुम्भमाहवे न प्राणहीनो निपपात भूमौ वार किया । कुण्डोदरकी कमर तोड़ दी, महोदरके | सिरकी खोपड़ीको विधुन दिया, कुम्भध्वजके जोड़ोंको ३ ९ चूर - चूर कर डाला एवं घटोदरकी जाँघोंको तोड़ दिया । उन गणाधिपोंको पीछे भगाकर वीरश्रेष्ठ वह बलशाली असुरेन्द्र तुरंत स्कन्द, विशाख आदि मुख्य - मुख्य ४० गणेश्वरोंको मारनेके लिये दौड़ पड़ा ॥ ३७ – ४० ॥ भगवान् महेश्वरने उसे आते हुए देखकर गणोंमें सर्वश्रेष्ठ शैलादिको बुलाकर कहा - वीर! जाओ और ॥ ४ ९ संग्राममें दैत्योंको मारो । वृषभध्वजके ऐसा कहनेपर | शिलादके पुत्र नन्दीने वज्र ले करके बलिके पास जाकर उसके सिरपर वार किया, जिससे वह अचेत होकर ॥ ४२ धरतीपर गिर पड़ा । अपने भतीजेको बेहोश जानकर । बलवान् कुजम्भने क्रुद्ध हो मुसल लेकर उसे घुमाते हुए ॥ ४३ नन्दीकी ओर तेजीसे फेंका । भगवान् नन्दीने आते हुए उस मुसलको तुरंत हाथसे पकड़ लिया और उसीसे | युद्धमें कुजम्भको मार दिया । वह प्राणहीन होकर ॥ ४४ | भूमिपर गिर पड़ा॥४१–४४ ॥