वामन पुराण — पृष्ठ 371–380
वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 371–380
पृष्ठ 371
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७२ ] स्वायम्भुव, स्वारोचिष, उत्तम, तामस, रैवत चाक्षुष - मन्वन्तरोंके मरुद्गणकी उत्पत्तिका वर्णन ३६१
स समाराध्य तपसा भास्करं तेजसां निधिम् ।
अवाप कन्यां सुरतिं तां प्रगृह्य गृहं ययौ ॥
तस्यां पितृगृहे ब्रह्मन् वसन्त्यां स पिता मृतः ।
साऽपि दुःखपरीताङ्गी स्वां तनुं त्यक्तुमुद्यता ॥
ततस्तां वारयामासुर्ऋषयः सप्त मानसाः ।
तस्यामासक्तचित्तास्तु सर्व एव तपोधनाः ॥
अपारयन्ती तदुःखं प्रज्वाल्याग्निं विवेश ह ।
ते चापश्यन्त ऋषयस्तच्चित्ता भावितास्तथा ॥
तां मृतामृषयो दृष्ट्वा कष्टं कष्टेति वादिनः ।
प्रजग्मुर्ज्वलनाच्चापि सप्ताजायन्त दारकाः ॥
ते च मात्रा विना भूता रुरुदुस्तान् पितामहः ।
निवारयित्वा कृतवांल्लोकनाथो मरुद्गणान् ॥
रैवतस्यान्तरे जाता मरुतोऽमी तपोधन ।
शृणुष्व कीर्तयिष्यामि चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ॥
आसीन्मङ्किरिति ख्यातस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः ।
सप्तसारस्वते तीर्थे सोऽतप्यत महत्तपः ॥
विघ्नार्थं तस्य तुषिता देवाः संप्रेषयन् वपुम् ।
सा चाभ्येत्य नदीतीरे क्षोभयामास भामिनी ॥
ततोऽस्य प्राच्यवच्छुक्रं सप्तसारस्वते जले ।
तां चैवाप्यशपन्मूढां मुनिर्मङ्कणको वपुम् ॥
गच्छ लब्धाऽसि मूढे त्वं पापस्यास्य महत् फलम् ।
विध्वंसयिष्यति हयो भवर्ती यज्ञसंसदि ॥
एवं शप्त्वा ऋषिः श्रीमाञ् जगामाथ स्वमाश्रमम् ।
सरस्वतीभ्यः सप्तभ्यः सप्त वै मरुतोऽभवन् ॥
एतत् तवोक्ता मरुतः पुरा यथा
जाता वियद्व्याप्तिकरा महर्षे ।
येषां श्रुते जन्मनि पापहानि-भवेच्च धर्माभ्युदयो महान् वै ॥
पुत्र नहीं था । उन्होंने तपद्वारा तेजोनिधि सूर्यकी आराधना ६४ कर सुरति नामकी कन्या प्राप्त की और उसे लेकर वे घर चले गये । ब्रह्मन्! उस कन्याके पितृ - गृहमें रहते हुए पिताका देहावसान हो गया । वह भी शोकसे ६५ आकुल होकर अपने शरीरका परित्याग करनेके लिये तैयार हुई । उसके बाद सात मानस ऋषियोंने उसे मना किया । किंतु वे सभी तपोधन उसमें आसक्तचित्त हो ६६ गये थे ॥ ६३-६६ ॥ किंतु वह कन्या उस दुःखको सहन न कर ६७ सकनेके कारण आग जलाकर उसमें प्रवेश कर गयी । उसमें आसक्त तथा प्रभावित ऋषियोंने उसे देखा । उसे मरा हुआ देखकर वे ऋषि ' दुःखकी बात है ', ६८ ' दुःखकी बात है ' कहते हुए चले गये । उसके बाद उस अग्रि सात पुत्र हुए । माताके अभावमें वे रोने लगे । लोकनाथ पितामह ब्रह्माने उन्हें ( रोनेसे ) रोककर ६ ९ मरुद्गणका पद दे दिया । तपोधन! वे ही रैवत मन्वन्तरमें मरुद्गण हुए । अब मैं चाक्षुष मनुके कालके ७० मरुद्गणोंका वर्णन करूँगा, उसे सुनिये - ॥ ६७ –७० ॥ मङ्कि नामसे विख्यात सत्यवादी और पवित्र एक ७१ तपस्वी थे । उन्होंने सप्तसारस्वततीर्थमें महान् तप किया था । देवताओंने उनकी तपस्यामें विघ्न डालनेके ७२ लिये ' वपु ' नामकी अप्सराको भेजा । उस भामिनीने नदीके किनारे आकर मुनिको क्षोभित कर दिया । उसके बाद उनका शुक्र च्युत होकर सप्तसारस्वतके ७३ जलमें गिर गया । मुनि मङ्कणकने उस मूढ़ा वपुको भी शाप दे दिया । हे मूढ़े! चली जाओ । तुम इस पापका ७४ दारुण फल प्राप्त करोगी । यज्ञसंसद् में तुमको अश्व विध्वस्त करेगा । श्रीमान् ऋषि इस प्रकार शाप देकर ७५ । अपने आश्रम में चले गये । उसके बाद सप्तसरस्वतियोंसे सात मरुत् उत्पन्न हुए । महर्षे! पूर्वकालमें आकाशव्यापी मरुद्गण जिस प्रकार उत्पन्न हुए थे, उसे मैंने आपसे कहा । इनका वर्णन सुननेसे पापका नाश तथा धर्मका ७६ । महान् अभ्युदय होता है ॥ ७१–७६ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें बहत्तरवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ७२ ॥
पृष्ठ 372
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६२ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ७३. तिहत्तरवाँ अध्याय बलि, मय - प्रभृति दैत्योंका देवताओंके युद्ध और पुलस्त्य उवाच एतदर्थं बलिर्दैत्यः कृतो राजा कलिप्रिय । मन्त्रप्रदाता प्रह्लादः शुक्रश्चासीत् पुरोहितः ज्ञात्वाऽभिषिक्तं दैतेयं विरोचनसुतं बलिम् । दिदृक्षवः समायाताः समयाः सर्व एव हि तानागतान्निरीक्ष्यैव पूजयित्वा यथाक्रमम् पप्रच्छ कुलजान् सर्वान् किंनु श्रेयस्करं मम तमूचुः सर्व एवैनं शृणुष्व सुरमर्दन यत् ते श्रेयस्करं कर्म यदस्माकं हितं तथा पितामहस्तव बली आसीद् दानवपालकः हिरण्यकशिपुर्वीरः स शक्रोऽभूज्जगत्त्रये तमागम्य सुरश्रेष्ठो विष्णुः सिंहवपुर्धरः साथ युद्ध, कालनेमिके साथ विष्णुभगवान्का कालनेमिका वध पुलस्त्यजी बोले - कलिप्रिय ( नारदजी )! बलि दैत्यको इसीलिये राजा बनाया गया था । प्रह्लाद उसके ॥ १ परामर्श देनेवाले मन्त्री तथा शुक्राचार्य पुरोहित थे । विरोचनके पुत्र बलि दैत्यको राज्यपर अभिषिक्त हुआ ॥ २ जानकर मयके साथ सभी दैत्य उसे देखनेकी इच्छासे आये । उन ( वहाँ ) आये हुए अपने कुलपुरुषोंको । देखकर ( बलिने ) यथाक्रम उनकी पूजा की एवं उनसे ॥ ३ पूछा कि मेरे लिये क्या कल्याणकारी है? उन सभीने । उससे कहा- देवमर्दन! तुम्हारे लिये जो कल्याणकारी ॥ ४ । और हमारे लिये हितकर कर्म है, उसे सुनो - ॥१४ ॥
। तुम्हारे पितामह, हिरण्यकशिपु बलवान्, वीर और ॥ ५ दानवकुलके पालन करनेवाले थे । तीनों लोकोंके वे इन्द्र हो गये थे । किंतु सिंहशरीर धारणकर देवोंमें श्रेष्ठ । श्रीविष्णुने उनके पास आकर श्रेष्ठ दानवोंके सामने ही प्रत्यक्षं दानवेन्द्राणां नखैस्तं हि व्यदारयत् ॥ ६ उन्हें अपने नखोंसे विदीर्ण कर डाला । महाबाहो! अपकृष्टं तथा राज्यमन्धकस्य महात्मनः तेषामर्थे महाबाहो शङ्करेण त्रिशूलिना तथा तव पितृव्योऽपि जम्भः शक्रेण घातितः कुम्भो विष्णुना चापि प्रत्यक्षं पशुवत् तव शम्भुः पाको महेन्द्रेण भ्राता तव सुदर्शनः विरोचनस्तव पिता निहतः कथयामि ते
श्रुत्वा गोत्रक्षयं ब्रह्मन् कृतं शक्रेण दानवः ।
उद्योगं कारयामास सह सर्वैर्महासुरैः ॥
रथैरन्ये गजैरन्ये वाजिभिश्चापरेऽसुराः ।
पदातयस्तथैवान्ये जग्मुर्युद्धाय दैवतैः ॥
मयोऽग्रे याति बलवान् सेनानाथो भयङ्करः ।
सैन्यस्य मध्ये च बलिः कालनेमिश्च पृष्ठतः ॥
। त्रिशूल धारण करनेवाले शंकरने भी उन ( देवों ) के ॥ ७ लिये और । दिया ॥ ८ मार । ॥ ९ और मार महान् बलशाली अन्धकका राज्य छीन लिया था । इन्द्रने तुम्हारे चाचा ( पिताके भाई ) जम्भको मार एवं विष्णुने तुम्हारे सामने कुजम्भको पशुकी तरह डाला ॥ ५-८ ॥ मैं तुमसे बतला दे रहा हूँ कि महेन्द्रने शम्भु, पाक तुम्हारे भाई सुदर्शन एवं तुम्हारे पिता विरोचनको डाला है । [ पुलस्त्यजी कहते हैं कि ] ब्रह्मन्! १० इन्द्रद्वारा किये गये अपने कुलका विनाश सुनकर दानव बलिने समस्त महान् असुरोंको युद्ध करनेके लिये तैयारी करनेकी प्रेरणा दी । फिर तो कुछ असुर रथोंपर, कुछ ११ हाथियोंपर, कुछ घोड़ोंपर और कुछ पैदल ही देवताओंसे युद्ध करनेके लिये चल पड़े । सेनाके आगे - आगे भयङ्कर १२ । महाबलशाली सेनापति मय चल रहा था । सेनाके बीचमें
पृष्ठ 373
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७३ ] बलि, मय - प्रभृति दैत्योंका
वामपार्श्वमवष्टभ्य शाल्वः प्रथितविक्रमः ।
प्रयाति दक्षिणं घोरं तारकाख्यो भयङ्करः ॥
दानवानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
सम्प्रयातानि युद्धाय देवैः सह कलिप्रिय ॥
श्रुत्वाऽसुराणामुद्योगं शक्रः सुरपतिः सुरान् ।
उवाच याम दैत्यांस्तान् योद्धुं सबलसंयुतान् ॥
इत्येवमुक्त्वा वचनं सुरराट् स्यन्दनं बली ।
समारुरोह भगवान् यतमातलिवाजिनम् ॥
समारूढे सहस्राक्षे स्यन्दनं देवतागणाः ।
स्वं स्वं वाहनमारुह्य निश्चेरुर्युद्धकाङ्क्षिणः ॥
आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वेऽश्विनौ तथा ।
विद्याधरा गुह्यकाश्च यक्षराक्षसपन्नगाः ॥
राजर्षयस्तथा सिद्धा नानाभूताश्च संहताः ।
गजानन्ये रथानन्ये हयानन्ये समारुहन् ॥
विमानानि च शुभ्राणि पक्षिवाह्यानि नारद ।
समारुह्याद्रवन् सर्वे यतो दैत्यबलं स्थितम् ॥
एतस्मिन्नन्तरे धीमान् वैनतेयः समागतः ।
तस्मिन् विष्णुः सुरश्रेष्ठ अधिरुह्य समभ्यगात् ॥
तमागतं सहस्राक्षस्त्रैलोक्यपतिमव्ययम् ।
ववन्द मूर्ध्नावनतः सह सर्वैः सुरोत्तमैः ॥
ततोऽग्रे देवसैन्यस्य कार्तिकेयो गदाधरः ।
पालयञ्जघनं विष्णुर्याति मध्ये सहस्त्रदृक् ॥
वामं पार्श्वमवष्टभ्य जयन्तो व्रजते मुने ।
दक्षिणं वरुणः पार्श्वमवष्टभ्याव्रजद् बली ॥
ततोऽमराणां पृतना यशस्विनी स्कन्देन्द्रविष्ण्वम्बुपसूर्यपालिता । नानास्त्रशस्त्रोद्यतदोः समूहा समाससादारिबलं मही ॥
उदयाद्रितटे रम्ये शुभे समशिलातले ।
निर्वृक्षे पक्षिरहिते जातो देवासुरो रणः ॥
देवताओंके साथ युद्ध और कालनेमिका वध ३६३ | बलि, पीछे कालनेमि, बायीं ओर प्रसिद्ध पराक्रमवाला शाल्व तथा दाहिनी बगलमें भयङ्कर तारक नामका असुर १३ । कुशलतासे चल रहा था ॥९ –१३ ॥ कलिप्रिय ( नारदजी )! हजारों, दस - दस लाखों, १४ ( ही नहीं, ) दस - दस करोड़ोंकी संख्या में - असंख्य दैत्य देवताओंसे युद्ध करनेके लिये निकल पड़े । असुरोंकी ( इस प्रकारकी ) युद्ध करनेकी तैयारीको सुनकर देवताओंके १५ स्वामी इन्द्रने देवताओंसे कहा- देवताओ! हम सब देवगण भी लड़ाई करनेके लिये दल - बलके साथ आये हुए दैत्योंसे लड़नेके लिये चलें । इस प्रकारकी घोषणा कर बलवान् १६ भगवान् देवपति इन्द्र अपने सारथि मातलिद्वारा नियन्त्रित घोड़ोंवाले रथपर चढ़ गये । इन्द्रके रथपर चढ़ जानेपर देवतालोग भी अपने - अपने वाहनोंपर सवार होकर युद्धकी १७ इच्छासे बाहर निकल चले॥१४–१७ ॥ आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, १८ विद्याधर, गुह्यक, यक्ष, राक्षस, पन्नग, राजर्षि, सिद्ध तथा अनेक प्रकारके भूत एकत्र हो गये । कुछ हाथियोंपर, कुछ रथोंपर और कुछ घोड़ोंपर आरूढ़ हुए । १ ९ नारदजी! कुछ देवगण पक्षियोंद्वारा वाहित होनेवाले उज्ज्वल विमानोंपर चढ़कर वहाँ पहुँच गये, जहाँ २० दैत्योंकी सेना ( पहलेसे ) डटी हुई थी । इसी समय बुद्धिमान् गरुड़जी आ गये । देवोंमें श्रेष्ठ विष्णु उनपर २ ९ आरूढ़ होकर आ गये॥१८–२१ ॥ फिर तो हजार आँखोंवाले इन्द्रने सभी देवताओंके २२ साथ सिर झुकाकर उन आये हुए तीनों लोकोंके स्वामी नित्य ( विष्णुभगवान् ) - की वन्दना की । उसके बाद कार्तिकेय देवसेनाके अग्रभागकी, गदाधारी श्रीविष्णु सेनाके पीछे २३ भागकी और सहस्रलोचन इन्द्र बीचभागकी रक्षा करते हुए चलने लगे । नारद मुने! जयन्त बायीं ओरकी सेनाको २४ समेटकर चले एवं बलवान् वरुण दाहिनी बगलकी सेनाको समेटकर चले । उसके बाद नाना प्रकारके अस्त्र - शस्त्रोंको धारण करनेवालोंसे गठित और स्कन्द, विष्णु, वरुण एवं सूर्यसे संरक्षित देवोंकी यशस्विनी २५ सेना शत्रुसैन्यके निकट पर्वतपर पहुँच गयी ॥ २२ - २५ ॥ उदयाचलके वृक्ष एवं पक्षियोंसे रहित रमणीय २६ | शुभ एवं समतल पथरीले मैदानमें देवों और दैत्योंका
पृष्ठ 374
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ७३
संनिपातस्तयो रौद्रः सैन्ययोरभवन्मुने ।
महीधरोत्तमे पूर्वं यथा वानरहस्तिनोः ॥
रणरेणू रथोद्धूतः पिङ्गलो रणमूर्धनि ।
संध्यानुरक्तः सदृशो मेघः खे सुरतापस ॥
तदासीत् तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किंचन ।
श्रूयते त्वनिशं शब्दरिछन्धि भिन्धीति सर्वतः ॥
ततो विशसनो रौद्रो दैत्यानां दैवतैः सह ।
जातो रुधिरनिष्यन्दो रजः संयमनात्मकः ॥
शान्ते रजसि देवाद्यास्तद् दानवबलं महत् ।
अभिद्रवन्ति सहिताः समं स्कन्देन धीमता ॥
निजघ्नुर्दानवान् देवाः कुमारभुजपालिताः ।
देवान् निजघ्नुर्दैत्याश्च मयगुप्ताः प्रहारिणः ॥
ततोऽमृतरसास्वादाद् विना भूताः सुरोत्तमाः ।
निर्जिताः समरे दैत्यैः समं स्कन्देन नारद ॥
विनिर्जितान् सुरान् दृष्ट्वा वैनतेयध्वजोऽरिहा ।
शार्ङ्गमानम्य बाणौघैर्निजघान ततस्ततः ॥
विष्णुना हन्यमानाः पतत्त्रिभिरयोमुखैः ।
दैतेयाः शरणं जग्मुः कालनेमिं महासुरम् ॥
तेभ्यः स चाभयं दत्त्वा ज्ञात्वाऽजेयं च माधवम् ।
विवृद्धिमगमद् ब्रह्मन् यथा व्याधिरुपेक्षितः ॥
यं यं करेण स्पृशति देवं यक्षं सकिन्नरम् ।
तं तमादाय चिक्षेप विस्तृते वदने बली ॥
संरम्भाद् दानवेन्द्रो विमृदति दितिजै: देवसैन्यं सेन्द्रं सार्क सचन्द्रं करचरणनखै-रस्त्रहीनोऽपि वेगात् । चक्रैर्वैश्वानराभैस्त्ववनिगगनयो-तिर्यगूर्ध्व समन्तात् प्राप्तेन्ते कालवह्नेर्जगदखिलमिदं रूपमासीद् दिधक्षोः ॥ भारी युद्ध हुआ । मुनि नारदजी! पहले समयमें जैसा युद्ध २७ | बन्दर एवं हाथियोंके बीच हुआ था, वैसा ही घमासान संग्राम उन दोनों सेनाओंमें हुआ । सुरतापस! रथसे उड़ी हुई युद्धकी पिङ्गल वर्णकी धूल युद्ध - भूमिके ऊपर आकाशमें स्थित सन्ध्याकालके लाल बादलकी भाँति २८ लग रही थी । उस समय चल रहे घनघोर युद्धमें कुछ भी नहीं जाना जा रहा था । चारों ओर लगातार ' ( काटकर ) टुकड़े - टुकड़े कर दो ', ' विदीर्ण कर २ ९ दो ' के शब्द ही सुनायी पड़ रहे थे ॥ २६–२९ ॥ उसके बाद देवोंके साथ दैत्योंकी भयङ्कर मार-३० काटसे उत्पन्न रक्तप्रवाहकी धारा बह चली, जो धूलको शान्त करनेवाली हो गयी - रक्त और धूल मिलकर कीच बन गयी । धूलके शान्त हो जानेपर ३१ देवता आदि बुद्धिमान् कार्तिकेयके साथ बड़े दानव-दलपर टूट पड़े । कुमार कार्तिकेयके बाहुबलसे रक्षित देवताओंने दैत्योंका हनन किया और मयके द्वारा ३२ रक्षित दैत्योंने प्रहार करते हुए देवताओंको मारा । किंतु नारदजी! उसके बाद अमृतरसका आस्वाद न लेने-अमृत न पीनेके कारण कार्तिकेयके सहित श्रेष्ठ देवता ३३ युद्धमें दैत्योंसे पराजित हो गये ॥ ३०-३३ ॥ देवताओंको पराजित हुआ देखकर शत्रुओंका ३४ दमन करनेवाले गरुडध्वज विष्णु शार्ङ्गधनुषको चढ़ाकर चारों ओर बाणोंकी वर्षा करने लगे । श्रीविष्णुद्वारा लोहेके मुँहवाले बाणोंसे मारे जा रहे दैत्य कालनेमि ३५ नामके महान् असुरकी शरणमें गये । ब्रह्मन्! उन्हें ( दैत्योंको ) अभय दान देकर और माधव ( विष्णु ) -३६ को अजेय जानकर भी ( वह ) उपेक्षित व्याधिके सदृश ( घमण्डमें ) बढ़ने लगा । बलवान् वह कालनेमि जिस देवता, यक्ष या किन्नरको हाथसे छू ( पकड़ लेता था ३७ उसे लेकर अपने फैले मुँहमें झोंक देता था ॥ ३४–३७ ॥ वह दैत्येन्द्र कालनेमि बिना अस्त्रका था; फिर भी दानवोंके साथ मिलकर क्रोध करके हाथ, पैर और नखके प्रहारसे ही इन्द्र, सूर्य और चन्द्रमाके साथ देवसेनाको तेजीसे मारने लगा । वह आगके समान चक्रोंसे आकाश एवं पृथ्वीपर नीचे - ऊपर चारों ओर वार करने लगा । उस समय उसका रूप प्रलय कालमें समस्त जगत्को ३८ दग्ध करनेवाली आग ( प्रलयाग्नि ) के समान था ।
पृष्ठ 375
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७३ ] बल, मय - प्रभृति दैत्योंका देवताओंके साथ युद्ध और कालनेमिका वध ३६५ तं दृष्ट्वा वर्द्धमानं रिपुमतिबलिनं देवगन्धर्वमुख्याः सिद्धाः साध्याश्विमुख्या भयतरलदृशः प्राद्रवन् दिक्षु सर्वे पोप्लूयन्तश्च दैत्या हरिममरगणै-रचितं चारुमौलिं नानाशस्त्रास्त्रपातैर्विगलितयशसं चक्रुरुत्सिक्तदर्पाः तानित्थं प्रेक्ष्य दैत्यान् मयबलिपुरगान् कालनेमिप्रधानान् बाणैराकृष्य शार्ङ्गं त्वनवरतमुरो-भेदिभिर्वज्रकल्पैः कोपादारक्तदृष्टिः सरथगजहयान् दृष्टिनिर्धूतवीर्यान् नाराचाख्यैः सुपुङ्खैर्जलद इव गिरीन् छादयामास विष्णुः तैबाणैश्छाद्यमाना हरिकरनुदितैः कालदण्डप्रकाशै-र्नाराचैरर्धचन्द्रैर्बलिमयपुरगा भीतभीतास्त्वरन्तः प्रारम्भे दानवेन्द्रं शतवदनमथो प्रेषयन् कालनेमिं स प्रायाद् देवसैन्यप्रभुममितबलं केशवं लोकनाथम् तं दृष्ट्वा शतशीर्षमुद्यतगदं शैलेन्द्रशृङ्गाकृतिं विष्णुः शार्ङ्गमपास्य सत्वरमथो जग्राह चक्रं करे । सोऽप्येनं प्रसमीक्ष्य दैत्यविटपप्रच्छेदनं मानिनं प्रोवाचाथ विहस्य तं च सुचिरं मेघस्वनो दानवः अयं स दनुपुत्रसैन्यवित्रासकृद्रिपुः परमकोपितः स मधोर्विघातकृत् हिरण्यनयनान्तकः कुसुमपूजारतिः क्व याति मम दृष्टिगोचरे निपतितः खलः यद्येष संप्रति ममाहवमभ्युपैति नूनं न याति निलयं निजमम्बुजाक्षः मन्मुष्टिपिष्टशिथिलाङ्गमुपात्तभस्म संद्रक्ष्यते सुरजनो भयकातराक्षः उस बलिष्ठ शत्रुको बढ़ते देखकर देवता, गन्धर्व, सिद्ध, साध्य, अश्विनीकुमार आदि भयसे इधर - उधर ( देखते हुए घबड़ाकर ) चारों ओर भागने लगे । उछलते - कूदते हुए दैत्य अत्यन्त घमण्डके साथ देवोंसे पूजित सुन्दर मुकुटवाले विष्णुभगवान्के सामने जाकर अनेक प्रकारके शस्त्रास्त्रोंके आघातसे उनके ॥ ३ ९ ( अजेयत्ववाले ) यशको समाप्त करने लगे - विष्णुकी पराजय मानने लगे । इस प्रकार प्रहार कर रहे मय, बलि एवं कालनेमि आदि दैत्योंको देखकर विष्णुके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये । फिर तो उन्होंने अपनी दृष्टिसे ही रथ, हाथी और घोड़ोंको शक्ति और पराक्रमसे रहित कर दिया तथा उसी तरह सुन्दर पंखोंवाले लोहेके ॥ ४० । बने अर्द्धचन्द्रके समान ' नाराच ' बाणोंसे पर्वतको ढक दिया, जैसे मेघ पर्वतको ढक देते हैं । विष्णुके हाथोंसे छोड़े गये कालदण्डके समान अर्धचन्द्राकार उन लोहेके बने ' नाराच ' बाणोंसे ढके हुए बलि एवं मय आदि दैत्योंने डरकर तुरंत पहले दानवेन्द्र शतमुख कालनेमिको प्रेषित किया । वह अति बलवान् देव सेनापति लोकनाथ ॥ ४१ । केशवके सामने उपस्थित हुआ ॥ ३८–४१ ॥ गदा उठाये हुए सौ सिरवाले पर्वतश्रृंगके समान कालनेमिको देखकर विष्णुने ( अपने ) शार्ङ्गधनुषको छोड़कर हाथमें जल्दीसे चक्रको ले लिया । इनको ॥ ४२ देखकर बहुत देरतक जोरसे हँसते हुए मेघके समान बोलनेवाले उस कालनेमि दानवने दैत्यरूपी वृक्षोंके काटनेवाले सुख - दुःखकी परवाह न करनेवाले मनस्वी । हरिसे कहा- यही दानव सेनाको डरानेवाला शत्रु, अत्यन्त क्रोधी, मधुको मारनेवाला, हिरण्याक्षका वध करनेवाला ॥ ४३ और फूलोंसे की गयी पूजासे प्रसन्न होनेवाला है । यह खल मेरी आँखोंके सामने आकर अब कहाँ जा सकता है । यह कमलनयन यदि इस समय मेरे साथ युद्ध करे । तो अपने घर नहीं जा सकेगा और तब देवतालोग मेरी मुट्ठीमें पिसनेसे शिथिल अङ्गोंवाले इस ( विष्णु ) -॥ ४४ | को भयसे कातर नेत्रोंसे धूलिधूसरित हुआ देखेंगे ।
पृष्ठ 376
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६६ इत्येवमुक्त्वा मधुसूदनं वै स कालनेमिः स्फुरिताधरोष्ठः । गदां खगेन्द्रपरि जातकोपो मुमोच शैले कुलिशं यथेन्द्रः ॥ तामापतन्तीं प्रसमीक्ष्य विष्णु-घरां गदां दानवबाहुमुक्ताम् । चक्रेण चिच्छेद दुर्गतस्य मनोरथं पूर्वकृतेव कर्म ॥ गदां छित्त्वा दानवाभ्याशमेत्य भुजौ पीनौ सम्प्रचिच्छेद वेगात् । भुजाभ्यां कृत्ताभ्यां दग्धशैलप्रकाशः संदृश्येताप्यपरः कालनेमिः ततोऽस्य माधवः कोपाच्छिरश्चक्रेण भूतले । छित्त्वा निपातयामास पक्कं तालफलं यथा तथा विवाहुर्विशिरा मुण्डतालो यथा वने । तस्थौ मेरुरिवाकम्प्यः कबन्धः क्ष्माधरेश्वरः तं वैनतेयोऽप्रसा खगोत्तमो
निपातयामास मुने धरण्याम् ।
यथाऽम्बराद् बाहुशिरः प्रणष्ट-बलं महेन्द्रः कुलिशेन भूम्याम् ॥
तस्मिन् दानवसैन्यपाले सम्पीड्यमानास्त्रिदशैस्तु दैत्याः । विमुक्तशस्त्रालकचर्मवस्त्राः सम्प्राद्रवन् बामृतेऽसुरेन्द्राः श्रीवामनपुराण [ अध्याय ७४ मधुसूदन भगवान् विष्णुसे ऐसा कहकर क्रोधसे अधरोष्ठको फड़काते हुए कालनेमिने, गरुड़पर अपनी गदा इस प्रकार फेंकी जैसे इन्द्र पर्वतपर वज्र फेंकते हैं । भगवान् ४५ विष्णुने दानवके हाथसे छूटी हुई उस भयदायिनी गदाको आते देखकर चक्रसे उसे ऐसे नष्ट कर दिया जैसे पूर्वकृत कर्म भाग्यहीन मनुष्यके मनोरथको नष्ट ४६ कर देता है ॥ ४२ - ४६ ॥ गदाको काटकर विष्णुभगवान् दानवके निकट चले गये और उन्होंने शीघ्रतासे उसकी मोटी - मोटी बाहुओंको काट डाला । भुजाओंके कट जानेपर कालनेमि ॥ ४७ दूसरे दग्ध पर्वतके समान दिखलायी पड़ने लगा । उसके बाद माधव ( लक्ष्मीपति ) - ने क्रोधपूर्वक चक्रसे उसके ॥ ४८ सिरको काटकर पके हुए ताड़के फलके समान धरतीपर गिरा दिया । वनमें ठूंठे तरकुलके समान ॥ ४ ९ बाहुओं एवं सिरसे हीन कबन्ध अचल पर्वतराज मेरुके समान खड़ा रहा । मुने! जैसे महेन्द्रने वज्रसे बाँह और सिररहित बलको पृथिवीपर गिराया था, उसी प्रकार ५० पक्षिश्रेष्ठ गरुड़ने अपनी छातीसे धक्का देकर उस ( कबन्ध ) को पृथ्वीपर गिरा दिया । उस दानव-सेनापति ( कालनेमि ) - के मारे जानेपर बाणासुरके सिवा देवोंसे अत्यन्त पीड़ित सभी दैत्य शस्त्र, पट्टा, ढाल ॥ ५१ । और वस्त्रको छोड़कर भाग गये ॥ ४७ – ५१ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें तिहत्तरवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ७३ ॥
चौहत्तरवाँ अध्याय बलि- बाणका देवताओंसे युद्ध, बलिको पुलस्त्य उवाच संनिवृत्ते ततो बाणे दानवाः सत्वरं पुनः । निवृत्ता देवतानां च सशस्त्रा युद्धलालसाः
विष्णुरप्यमितौजास्तं ज्ञात्वाऽजेयं बलेः सुतम् ।
प्राहामन्त्र्य सुरान् सर्वान् युध्यध्वं विगतज्वराः ॥
बलिकी विजय, प्रह्लादका स्वर्गमें आना, प्रह्लादका उपदेश पुलस्त्यजी बोले – उसके बाद बाणासुरके लौट आनेपर फिर दानव तुरंत शस्त्र लेकर देवताओंसे युद्ध ॥ १ करनेकी इच्छासे लौट पड़े । अत्यधिक तेजस्वी विष्णुने बलिके पुत्र बाणको अजेय जान करके देवताओंको २ | बुलाकर कहा - आपलोग निर्भय होकर ( सतर्कतासे )
पृष्ठ 377
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७४ ] बलि - बाणका देवताओंसे युद्ध, बलिकी विजय, प्रह्लादका स्वर्गमें आना ३६७ विष्णुनाऽथ समादिष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः युयुधुर्दानवैः सार्धं विष्णुस्त्वन्तरधीयत माधवं गतमाज्ञाय शुक्रो बलिमुवाच ह गोविन्देन सुरास्त्यक्तास्त्वं जयस्वाधुना बले स पुरोहितवाक्येन प्रीतो याते जनार्दने गदामादाय तेजस्वी देवसैन्यमभिद्रुतः बाणो बाहुसहस्त्रेण गृह्य प्रहरणान्यथ देवसैन्यमभिद्रुत्य निजघान सहस्रशः मयोऽपि मायामास्थाय तैस्तै रूपान्तरैर्मुने । योधयामास बलवान् सुराणां च वरूथिनीम् विद्युज्जिह्वः पारिभद्रो वृषपर्वा शतेक्षणः विपाको विक्षरः सैन्यं तेऽपि देवानुपाद्रवन् ते हन्यमाना दितिजैर्देवाः शक्रपुरोगमाः गते जनार्दने देवे प्रायशो विमुखाऽभवन्
तान् प्रभग्नान् सुरगणान् बलिबाणपुरोगमाः ।
पृष्ठतश्चाद्रवन् सर्वे त्रैलोक्यविजिगीषवः ॥
सम्बाध्यमाना दैतेयैर्देवाः सेन्द्रा भयातुराः ।
त्रिविष्टपं परित्यज्य ब्रह्मलोकमुपागताः ॥
ब्रह्मलोकं गतेष्वित्थं सेन्द्रेष्वपि सुरेषु वै ।
स्वर्गभोक्ता बलिर्जातः सपुत्रभ्रातृबान्धवः ॥
शक्रोऽभूद् भगवान् ब्रह्मन् बलिबाणो यमोऽभवत् ।
वरुणोऽभून्मयः सोमो राहुर्ह्रादो हुताशनः ॥
स्वर्भानुरभवत् सूर्यः शुक्रश्चासीद् बृहस्पतिः ।
येऽन्येऽप्यधिकृता देवास्तेषु जाताः सुरारयः ॥
पञ्चमस्य कलेरादौ द्वापरान्ते सुदारुणः ।
देवासुरोऽभूत् संग्रामो यत्र शक्रोऽप्यभूद् बलिः ॥
पातालाः सप्त तस्यासन् वशे लोकत्रयं तथा ।
भूर्भुवःस्वरिति ख्यातं दशलोकाधिपो बलिः ॥
स्वर्गे स्वयं निवसति भुञ्जन् भोगान् सुदुर्लभान् ।
तत्रोपासन्त गन्धर्वा विश्वावसुपुरोगमाः ॥
। युद्ध कीजिये । विष्णुसे आदेश पाकर इन्द्र आदि देवता ॥ ३ । दानवोंके साथ युद्ध करने लगे । किंतु विष्णु अदृश्य हो गये । विष्णुको वहाँसे चला गया जानकर शुक्रने बलिसे । कहा- बले! विष्णुने देवताओंको अकेले युद्धके लिये
॥ ४ छोड़ दिया है । अब तुम जय प्राप्त करो ॥१–४ ॥
। दुष्टजनोंको ताड़ना देनेवाले भगवान् विष्णुके चले ॥ ५ जानेपर तेजस्वी बलि पुरोहित ( शुक्राचार्य ) - के वाक्यसे । हर्षित हो गदा लेकर देवसेनाकी ओर दौड़ा । बाणासुरने ॥ ६ हजार हाथोंमें अस्त्र - शस्त्र लेकर देवसेनापर चढ़ाई कर दी और हजारोंका वध कर दिया । मुने! बलवान् मय दानव भी मायाके द्वारा विभिन्न रूपोंको धारणकर ॥ ७ अमरोंकी सेनाके साथ युद्ध करने लगा । विद्युज्जिह्व, । पारिभद्र, वृषपर्वा, शतेक्षण, विपाक तथा विक्षर भी ॥ ८ देवताओंकी सेनापर टूट पड़े॥५–८ ॥ । भगवान् विष्णुके चले जानेपर इन्द्र आदि देवता ॥ ९ दैत्योंके द्वारा मारे जानेपर युद्धसे पराङ्मुख हो गये । तीनों लोकोंपर विजय पानेकी इच्छावाले बलि एवं बाण १० आदि सभी ( दैत्य ) भागते हुए देवताओंके पीछे दौड़ पड़े । दैत्योंके द्वारा पीड़ित इन्द्र आदि देवता डरकर और स्वर्गको छोड़कर ब्रह्मलोक चले गये । फिर तो ११ इन्द्रके साथ ही देवताओंके ब्रह्मलोक चले जानेपर बलि अपने पुत्र, भाई और बान्धवोंके साथ स्वर्गका भोक्ता १२ हो गया ॥ ९ - १२ ॥ ब्रह्मन्! भाग्यशाली बलि इन्द्र हुआ और बाण १३ यम बना । मय दानव वरुण बन गया, राहु चन्द्र बना और ह्लाद अग्नि बन गया । केतु सूर्य बना और शुक्राचार्य बृहस्पति बन गये । इसी प्रकार अन्य १४ विभिन्न अधिकार प्राप्त देवताओंके पदोंपर असुरोंने अधिकार जमा लिया । पाँचवें कलियुगके प्रारम्भ और द्वापरयुगके आखिरी भागमें देवताओं और दैत्योंका १५ । भयङ्कर युद्ध हुआ, जब कि बलि इन्द्र बन गया । सातों पाताल और भूः भुवः स्वः नामके प्रसिद्ध तीनों लोक उसके वशमें हो गये थे । इस प्रकार बलि दस १६ लोकोंका शासक बन गया था॥१३–१६ ॥ इन्द्र बना हुआ बलि अत्यन्त दुर्लभ भोगोंको स्वयं १७ । भोगता हुआ स्वर्गमें रहने लगा । वहाँ विश्वावसु आदि
पृष्ठ 378
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६८
तिलोत्तमाद्याप्सरसो नृत्यन्ति सुरतापस ।
वादयन्ति च वाद्यानि यक्षविद्याधरादयः ॥
विविधानपि भोगांश्च भुञ्जन् दैत्येश्वरो बलिः ।
सस्मार मनसा ब्रह्मन् प्रह्लादं स्वपितामहम् ॥
संस्मृतो नप्तृणा चासौ महाभागवतोऽसुरः ।
समभ्यागात् त्वरायुक्तः पातालात् स्वर्गमव्ययम् ॥
तमागतं समीक्ष्यैव त्यक्त्वा सिंहासनं बलिः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ववन्दे चरणावुभौ पादयोः पतितं वीरं प्रह्लादस्त्वरितो बलिम् । समुत्थाप्य परिष्वज्य विवेश परमासने तं बलिः प्राह भोस्तात त्वत्प्रसादात् सुरा मया निर्जिताः शक्रराज्यं च हृतं वीर्यबलान्मया तदिदं तात मद्वीर्यविनिर्जितसुरोत्तमम् त्रैलोक्यराज्यं भुङ्क्ष्व त्वं मयि भृत्ये पुरः स्थिते एतावता पुण्ययुतः स्यामहं तात यत् स्वयम् । त्वदङ्घ्रिपूजाभिरतस्त्वदुच्छिष्टान्न भोजनः न सा पालयतो राज्यं धृतिर्भवति सत्तम या धृतिर्गुरुशुश्रूषां कुर्वतो जायते विभो ततस्तदुक्तं बलिना वाक्यं श्रुत्वा द्विजोत्तम प्रह्लादः प्राह वचनं धर्मकामार्थसाधनम् मया कृतं राज्यमकण्टकं पुरा प्रशासिता भूः सुहृदोऽनुपूजिताः दत्तं जनितास्तथात्मजाः स्थितो बले सम्प्रति योगसाधकः गृहीतं पुत्र विधिवन्मया भूयोऽर्पितं तव एवं भव गुरूणां त्वं सदा शुश्रूषणे रतः इत्येवमुक्त्वा वचनं करे त्वादाय दक्षिणे शाक्रे सिंहासने ब्रह्मन् बलिं तूर्णं न्यवेशयत् सोपविष्टो महेन्द्रस्य सर्वरत्नमये शुभे सिंहासने दैत्यपतिः शुशुभे मघवानिव श्रीवामनपुराण [ अध्याय ७४ गन्धर्व उसकी सेवा करने लगे । देवर्षे! तिलोत्तमा आदि १८ अप्सराएँ ( उसे प्रसन्न करनेके लिये ) नृत्य किया करती थीं और यक्ष तथा विद्याधर आदि बाजे बजाते थे । ब्रह्मन्! विविध भोगोंका भोग करते हुए दैत्येश्वर बलिने १ ९ अपने पितामह प्रह्लादका मनसे स्मरण किया । पौत्र ( बलि ) -के स्मरण करते ही वे महान् भागवत ( विष्णुके परम भक्त ) असुर प्रह्लादजी पातालसे अक्षय स्वर्गलोकमें २० चले आये ॥ १७ – २० ॥ उन्हें आया हुआ देखते ही बलिने सिंहासन ॥ २१ छोड़कर और हाथ जोड़कर उनके चरणोंकी वन्दना की । प्रह्लाद चरणोंमें पड़े हुए वीर बलिको जल्दीसे | उठाकर और गले लगाकर उचित सुन्दर आसनपर बैठ ॥ २२ गये । बलिने उनसे कहा- अये तात! मैंने आपके पुण्य-प्रसादसे ( प्राप्त ) पराक्रम और बलसे देवताओंको जीत । ॥ २३ लिया और इन्द्रके राज्यको छीन लिया है । तात! आप मेरे पराक्रमसे जीते गये देवोंवाले इन उत्तम तीनों । लोकोंके राज्यका भोग करें और मैं आपके सामने ॥ २४ नौकर बनकर रहूँ ॥ २१–२४ ॥ तात! इस प्रकार आपके चरणोंकी पूजासे और ॥ २५ आपके जूठे अन्नका भोजन करनेसे मैं पुण्यवान् हो जाऊँगा । सत्तम! विभो! राज्यका पालन करनेवाले । शासकमें वह धीरता नहीं होती, जो धीरता गुरुकी सेवा ॥ २६ करनेवालोंमें होती है । द्विजोत्तम! उसके बाद प्रह्लादने । बलिके कहे वचनको सुनकर धर्म, अर्थ और कामका ॥ २७ साधक वचन कहा । बलिराज! मैंने पहले शत्रुओंकी विघ्न - बाधासे रहित राज्य किया है । ( मैं ) पृथ्वीका शासन और मित्रोंका सत्कार कर चुका हूँ, इच्छानुसार । दान दे चुका हूँ । ( गृहस्थ - धर्मके नाते ) मैंने पुत्रोंको भी उत्पन्न किया है । किंतु ( इन सबसे शान्ति न पाकर ) ॥ २८ इस समय मैं योगसाधक बन गया हूँ ॥ २५ - २८ ॥ । पुत्र! मैंने तुम्हारे दिये ( राज्य ) - को विधिपूर्वक ॥ २ ९ ग्रहणकर पुनः तुमको दे दिया । तुम गुरुओंकी सेवा में । इसी प्रकार सदा लगे रहो । ( पुलस्त्यजी कहते हैं— ) । ब्रह्मन्! ऐसा वचन कहकर ( प्रह्लादने बलिका ) दाहिना ॥ ३० हाथ पकड़कर उसे तुरंत इन्द्रके सिंहासनपर आसीन । करा दिया । महेन्द्रके सभी रत्नोंसे बने शुभ सिंहासनपर ॥ ३१ । बैठा हुआ वह दैत्यपति बलि इन्द्रके समान शोभित
पृष्ठ 379
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७४ ] बलि- बाणका देवताओंसे
तत्रोपविष्टश्चैवासौ कृताञ्जलिपुटो नतः ।
प्रह्लादं प्राह वचनं मेघगम्भीरया गिरा ॥
यन्मया तात कर्तव्यं त्रैलोक्यं परिरक्षता ।
धर्मार्थकाममोक्षेभ्यस्तदादिशतु मे भवान् ॥
तद्वाक्यसमकालं च शुक्रः प्रह्लादमब्रवीत् ।
यद्युक्तं तन्महाबाहो वदस्वाद्योत्तरं वचः ॥
वचनं बलिशुक्राभ्यां श्रुत्वा भागवतोऽसुरः ।
प्राह धर्मार्थसंयुक्तं प्रह्लादो वाक्यमुत्तमम् ॥
यदायत्यां क्षमं राजन् यद्धितं भुवनस्य च ।
अविरोधेन धर्मस्य अर्थस्योपार्जनं च यत् ॥
सर्वसत्त्वानुगमनं कामवर्गफलं च यत् ।
परत्रेह च यच्छ्रेयः पुत्र तत्कर्म आचर ॥
यथा श्लाघ्यं प्रयास्यद्य यथा कीर्तिर्भवेत्तव ।
यथा नायशसो योगस्तथा कुरु महामते ॥
एतदर्थं श्रियं दीप्तां काङ्क्षन्ते पुरुषोत्तमाः ।
येनैतानि गृहेऽस्माकं निवसन्ति सुनिर्वृताः ॥
कुलजो व्यसने मग्नः सखा चार्थबहिः कृतः ।
वृद्धो ज्ञातिर्गुणी विप्रः कीर्तिश्च यशसा सह ॥
तस्माद् यथै निवसन्ति पुत्र राज्यस्थितस्येह कुलोद्गताद्याः । तथा यतस्वामलसत्त्वचेष्ट यथा यशस्वी भविताऽसि लोके ॥ भूम्यां सदा ब्राह्मणभूषितायां
क्षत्रान्वितायां दृढवापिताताम् ।
शुश्रूषणासक्तसमुद्भवाया-मृद्धिं प्रयान्तीह नराधिपेन्द्राः ॥
तस्माद् द्विजाग्र्याः श्रुतिशास्त्रयुक्ता नराधिपां प्रतियाजयन्तु । दिव्यैर्यजन्तु क्रतुभिर्द्विजेन्द्रा यज्ञाग्निधूमेन नृपस्य शान्तिः ॥
तपोऽध्ययनसम्पन्ना याजनाध्यापने रताः ।
सन्तु विप्रा बले पूज्यास्त्वत्तोऽनुज्ञामवाप्य हि ॥
युद्ध, बलिकी विजय, प्रह्लादका स्वर्गमें आना ३६ ९ हुआ । उसपर बैठनेके बाद उसने विनयपूर्वक हाथ ३२ जोड़कर मेघ गर्जनके समान गम्भीर वाणीमें प्रह्लादसे कहा ॥ २ ९ –३२ ॥ तात! तीनों लोकोंकी रक्षा करते हुए जो मेरे धर्म, ३३ अर्थ, काम और मोक्ष - ( इन चारों पुरुषार्थों ) -के लिये करणीय कार्य है, उसके लिये आप मुझे आदेश दें । उस ( बलि ) के वाक्यके साथ ही शुक्रने ( भी ) प्रह्लादसे ३४ कहा - महाबाहो! जो उचित हो वह उत्तर दीजिये । विष्णुके भक्त प्रह्लादने बलि और शुक्रकी बात सुनकर ३५ धर्म और अर्थसे युक्त श्रेष्ठ वचन कहा - पुत्र! भविष्यके लिये जो उपयुक्त हो, संसारके लिये जो हितकारी हो और धर्मके अनुकूल जो अर्थका उपार्जन और सभी ३६ प्राणियोंके अनुकूल जो कामवर्गका फल है एवं इस लोक और परलोकमें जो कल्याणकारी कर्म हो उसका ३७ आचरण करो । महामते! तुम जैसे प्रशंसनीय बन सको तथा जैसे तुम्हें यश प्राप्त हो एवं अकीर्ति न हो वैसे ३८ ही कर्तव्यको किया करो ॥ ३३-३८ ॥ उत्तम पुरुष उत्कृष्ट लक्ष्मीकी अभिलाषा इसीलिये ३ ९ करते हैं कि विपत्तिमें पड़ा हुआ अच्छे कुलका व्यक्ति, धनहीन मित्र, वृद्ध, ज्ञाति, गुणी ब्राह्मण एवं यशोदायिनी ४० कीर्ति उनके गृहमें शान्तिपूर्वक निवास कर सकें । अतः हे पवित्र विचार एवं चेष्टावाले पुत्र! राज्यके स्थिर हो जानेपर जैसे ( उपर्युक्त ) कुलोत्पन्नादि ( तुम्हारे गृहमें ) रह सकें एवं जैसे तुम लोकमें यशस्वी हो सको वैसा ४१ ही प्रयत्न करो । पृथ्वीके सदा ब्राह्मणोंसे सुशोभित होने, क्षत्रियोंसे सनाथ होने, ( वैश्योंद्वारा ) भलीभाँति ( जोते ) -बोये ४२ अच्छे उत्तम दिव्य ४३ शान्ति ४४ | यजन जाने तथा सेवारत ( शूद्रों ) से सम्पन्न होनेपर राजाओंको समृद्धि प्राप्त होती है ॥३ ९ —४२ ॥ इसलिये ( तुम्हारे शासनमें ) वेद - शास्त्रसे सम्पन्न ब्राह्मण राजाओंसे यज्ञ करवावें एवं श्रेष्ठ द्विजगण यज्ञ किया करें । यज्ञकी अग्निके धूएैसे राजाको मिलती है । बले! तपस्या और वेदाध्ययनसे संयुक्त और अध्यापनमें लगे रहनेवाले ब्राह्मण तुम्हारी
पृष्ठ 380
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७०
स्वाध्याययज्ञनिरता दातारः शस्त्रजीविनः ।
क्षत्रियाः सन्तु दैत्येन्द्र प्रजापालनधर्मिणः ॥
यज्ञाध्ययनसम्पन्ना दातारः कृषिकारिणः । पाशुपाल्यं प्रकुर्वन्तु वैश्या विपणिजीविनः ब्राह्मणक्षत्रियविशां सदा शुश्रूषणे रताः । शूद्राः सन्त्वसुरश्रेष्ठ तवाज्ञाकारिणः सदा यदा वर्णाः स्वधर्मस्था भवन्ति दितिजेश्वर । धर्मवृद्धिस्तदा स्याद्वै धर्मवृद्धौ नृपोदयः तस्माद् वर्णाः स्वधर्मस्थास्त्वया कार्याः सदा बले तद्वृद्धौ भवतो वृद्धिस्तद्धानौ हानिरुच्यते इत्थं वचः श्राव्य महासुरेन्द्रो बलिं महात्मा स बभूव तूष्णीम् यदाज्ञापयसे करिष्ये इत्थं बलिः प्राह वचो महर्षे श्रीवामनपुराण [ अध्याय ७५ अनुमति पाकर पूजित हों । दैत्येन्द्र! क्षत्रिय स्वाध्याय ४५ एवं यज्ञमें निरत, दान देनेवाले, शस्त्र - जीवी तथा प्रजा-पालन करनेवाले हों । वैश्यगण यज्ञाध्ययनसे सम्पन्न, दाता, कृषिकर्त्ता एवं वाणिज्यजीवी हों तथा पशुपालनका ॥ ४६ | कर्म करें ॥ ४३ - ४६ ॥ असुरश्रेष्ठ! शूद्रगण ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्योंकी ॥ ४७ सेवामें सदा लगे रहें और तुम्हारे आदेशका सदा पालन करें । दितिजेश्वर! जब सभी वर्णके लोग अपने - अपने धर्ममें स्थित रहते हैं तब निश्चय ही धर्मकी वृद्धि होती ॥ ४८ और धर्मकी वृद्धि होनेपर राजाकी उन्नति होती है ॥ इसलिये बले! तुम सभी वर्णोंको उनके धर्ममें सदा ॥ ४ ९ लगाये रहो । उसकी ( स्वधर्मकी ) वृद्धिसे राजाकी वृद्धि होती है । उसकी हानिसे हानि कही गयी है । महासुरेन्द्र महात्मा प्रह्लाद बलिसे ऐसा कहकर मौन हो गये ॥ ( पुलस्त्यजी कहते हैं - ) महर्षे! उसके बाद बलिने इस प्रकार कहा- आपने जो आदेश दिया, उसीके ॥ ५० अनुसार मैं कार्य करूँगा ॥ ४७–५० ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें चौहत्तरवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ७४ ॥
पचहत्तरवाँ अध्याय त्रैलोक्य- लक्ष्मीका बलिके यहाँ आना, श्वेत लक्ष्मी आदिकी उत्पत्ति, निधियोंका वर्णन, जयश्रीका बलिमें मिलना पुलस्त्य उवाच
ततो गतेषु देवेषु ब्रह्मलोकं प्रति द्विज ।
त्रैलोक्यं पालयामास बलिर्धर्मान्वितः सदा ॥
कलिस्तदा धर्मयुतं जगद् दृष्ट्वा कृते यथा ।
ब्रह्माणं शरणं भेजे स्वभावस्य निषेवणात् ॥
गत्वा स ददृशे देवं सेन्द्रैर्देवैः समन्वितम् ।
स्वदीप्त्या द्योतयन्तं च स्वदेशं ससुरासुरम् ॥
प्रणिपत्य तमाहाथ तिष्यो ब्रह्माणमीश्वरम् ।
मम स्वभावो बलिना नाशितो देवसत्तम ॥
और बलिकी समृद्धिका वर्णन पुलस्त्यजी बोले- द्विज! देवोंके ब्रह्मलोक चले जानेपर बलि सदा धर्मसे युक्त ( धार्मिक ) रहते हुए १ तीनों लोकोंका पालन करने लगा । उस समय संसारको | सत्ययुगकी भाँति धर्मसे सम्पन्न हुआ देखकर कलियुग २ अपने कर्त्तव्यका सेवन करनेके हेतु ब्रह्माकी शरणमें गया । वहाँ जाकर उसने ब्रह्माको इन्द्र आदि देवोंके साथ । देखा । वे अपनी प्रभासे सुरों और असुरोंसे युक्त अपने ३ लोकको प्रदीपित कर रहे थे । उन ईश्वर ब्रह्माको प्रणामकर कलिने उनसे कहा- देवश्रेष्ठ! बलिने मेरे ४ । स्वाभाविक कर्मको नष्ट कर दिया है॥१–४ ॥