श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 1091–1100

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1091–1100

पृष्ठ 1091

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1091 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावत् स पाण्डवम् ॥ ६२ ॥

ऐसा कहकर राक्षस मणिमान्ने उन सबको लौटाया और हाथोंमें शक्ति, शूल तथा गदा लेकर भीमसेनपर धावा किया ॥ ६२ ॥

तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् ।

वत्सदन्तैस्त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समार्दयत् ॥ ६३ ॥

मदकी धारा बहानेवाले गजराजकी भाँति मणिमान्‌को बड़े वेगसे आता देख भीमसेनने वत्सदन्त नामक तीन बाणोंद्वारा उनकी पसलीमें प्रहार किया ॥ ६३ ॥

मणिमानपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम् ।

प्राहिणोद् भीमसेनाय परिगृह्य महाबलः ॥ ६४ ॥

यह देख महाबली मणिमान् भी रोषसे आगबबूला हो उठे और बहुत बड़ी गदा लेकर उन्होंने भीमसेनपर चलायी ॥ ६४ ॥

विद्युद्रूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम् ।

शरैर्बहुभिरभ्यार्च्छद् भीमसेनः शिलाशितैः ॥ ६५ ॥

वह विशाल एवं महा भयंकर गदा आकाशमें विद्युत्की भाँति चमक उठी । यह देख भीमसेनने पत्थर पर रगड़कर तेज किये हुए बहुत-से बाणोंद्वारा उसपर आघात किया ॥ ६५ ॥

प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदामासाद्य सायकाः ।

न वेगं धारयामासुर्गदावेगस्य वेगिताः ॥ ६६ ॥

परंतु वे सभी बाण मणिमान्‌की गदासे टकराकर नष्ट हो गये । यद्यपि वे बड़े वेगसे छूटे थे, तथापि गदा चलानेके अभ्यासी मणिमान्की गदाके वेगको न सह सके ॥ ६६ ॥

गदायुद्धसमाचारं बुद्धयमानः स वीर्यवान् ।

व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः ॥ ६७ ॥

भयंकर पराक्रमी महाबली भीमसेन गदायुद्धकी कलको जानते थे । अतः उन्होंने शत्रुके उस प्रहारको व्यर्थ कर दिया ॥ ६७ ॥

ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम् ।

तस्मिन्नेवान्तरे धीमान् प्रजहाराथ राक्षसः ॥ ६८ ॥

तदनन्तर बुद्धिमान् राक्षसने उसी समय स्वर्णमय दण्डसे विभूषित एवं लोहेकी बनी हुई बड़ी भयानक शक्तिका प्रहार किया ॥ ६८ ॥

सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्वा भीमस्य दक्षिणम् ।

साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि ॥ ६ ९ ॥

वह अग्निकी ज्वालाके समान अत्यन्त भयंकर शक्ति भयानक गड़गड़ाहटके साथ भीमकी दाहिनी भुजाको छेदकर सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ ६ ९ ॥ सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः ।

पृष्ठ 1092

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1092 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गदां जग्राह कौन्तेयः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥ ७० ॥

रुक्मपट्टपिनद्धां तां शत्रूणां भयवर्धिनीम् ।

प्रगृह्याथ नदन् भीमः शैक्यां सर्वायसीं गदाम् ॥ ७१ ॥

तरसा चाभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम् । शक्तिकी गहरी चोट लगनेसे महान् धनुर्धर एवं अत्यन्त पराक्रमी कुन्तीकुमार भीमके नेत्र क्रोधसे व्याकुल हो उठे और उन्होंने एक ऐसी गदा हाथमें ली जो शत्रुओंका भय बढ़ानेवाली थी । उसके ऊपर सोनेके पत्र जड़े थे । वह सारी की सारी लोहेकी बनी हुई और शत्रुओंको नष्ट करनेमें समर्थ थी । उसे लेकर भीमसेन विकट गर्जना करते हुए बड़े वेगसे महाबली मणिमान्की ओर दौड़े ॥ ७०-७१३ ॥ दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमानपि ॥ ७२ ॥

प्राहिणोद् भीमसेनाय वेगेन महता नदन् । उधर मणिमान्ने भी सिंहनाद करते हुए एक चमचमाता हुआ महान् त्रिशूल हाथमें लिया और बड़े वेगसे भीमसेनपर चलाया ॥ ७२ ॥

भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः ॥ ७३ ॥

अभिदुद्राव तं हन्तुं गरुत्मानिव पन्नगम् । परंतु गदा- युद्धमें कुशल भीमने गदाके अग्रभागसे उस त्रिशूलके टुकड़े - टुकड़े करके मणिमान्‌को मारनेके लिये उसी प्रकार धावा किया, जैसे किसी सर्पके प्राण लेनेके लिये गरुड उसपर टूट पड़ते हैं ॥ ७३ सोऽन्तरिक्षमवप्लुत्य विधूय सहसा गदाम् ॥ ७४ ॥

प्रचिक्षेप महाबाहुर्विनद्य रणमूर्धनि ।

सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा ॥ ७५ ॥

महाबाहु भीमने युद्धके मुहानेपर गर्जना करते हुए सहसा आकाशमें उछलकर गदा घुमायी और उसे वायुके समान वेगसे मणिमान्पर दे मारा, मानो देवराज इन्द्रने किसी दैत्यपर वज्रका प्रहार किया हो ॥ ७४-७५ ॥

हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह ।

तं राक्षसं भीमबलं भीमसेनेन पातितम् ॥ ७६ ॥

ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम् ।

तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः ।

भीममार्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राचीं दिशं प्रति ॥ ७७ ॥

वह गदा उस राक्षसके प्राण लेकर भूमिपर मूर्तिमती कृत्याके समान गिर पड़ी । भीमसेनके द्वारा मारे गये उस भयानक शक्तिशाली राक्षसको सब प्राणियोंने प्रत्यक्ष देखा, मानो सिंहने किसी साँड़को मार गिराया हो । उसे मरकर पृथ्वीपर गिरा देख मरनेसे बचे हुए निशाचर भयंकर आर्तनाद करते हुए पूर्व दिशाकी ओर भाग चले ॥ ७६-७७ ॥

पृष्ठ 1093

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1093 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि मणिमद्वधे षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें मणिमान्-वधसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ साठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १६० ॥

पृष्ठ 1094

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1094 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः कुबेरका गन्धमादन पर्वतपर आगमन और युधिष्ठिरसे उनकी भेंट वैशम्पायन उवाच

श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर्नाद्यमानां गिरेर्गुहाम् ।

अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्रावुभावपि ॥ १ ॥

धौम्यः कृष्णा च विप्राश्च सर्वे च सुहृदस्तथा ।

भीमसेनमपश्यन्तः सर्वे विमनसोऽभवन् ॥ २ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! उस समय उस पर्वतकी गुफा नाना प्रकारके शब्दोंसे प्रतिध्वनित हो रही थी । वह प्रतिध्वनि सुनकर अजातशत्रु कुन्तीकुमार युधिष्ठिर, दोनों माद्री- पुत्र नकुल- सहदेव, पुरोहित धौम्य, द्रौपदी और समस्त ब्राह्मण तथा सुहृद् — ये सभी भीमसेनको न देखनेके कारण बहुत उदास हो गये ॥ १-२ ॥

द्रौपदीमार्ष्टिषेणाय सम्प्रधार्य महारथाः ।

सहिताः सायुधाः शूराः शैलमारुरुहुस्तदा ॥ ३ ॥

तब वे महारथी शूर - वीर द्रौपदीको आर्ष्टिषेणकी देख -रेखमें सौंपकर हाथोंमें अस्त्र- शस्त्र लिये एक साथ पर्वतपर चढ़ गये ॥ ३ ॥

ततः सम्प्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः ।

ददृशुस्ते महेष्वासा भीमसेनमरिंदमाः ॥ ४ ॥

तदनन्तर शत्रुओंका दमन करनेवाले वे महाधनुर्धर एवं महारथी वीर उस पर्वतके शिखरपर पहुँचकर जब इधर-उधर दृष्टिपात करने लगे, तब उन्हें भीमसेन दिखायी दिये ॥ ४ ॥

स्फुरतश्च महाकायान् गतसत्त्वांश्च राक्षसान् ।

महाबलान् महासत्त्वान् भीमसेनेन पातितान् ॥ ५ ॥

साथ ही उन्होंने भीमसेनके द्वारा मार गिराये हुए महान् शक्तिशाली तथा परम उत्साही विशालकाय राक्षस भी देखे, जिनमें से कुछ छटपटा रहे थे और कुछ मरे पड़े थे ॥ ५ ॥

पृष्ठ 1095

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1095 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शुशुभे स महाबाहुर्गदाखङ्गधनुर्धरः ।

निहत्य समरे सर्वान् दानवान् मघवानिव ॥ ६ ॥

उस समय गदा, खड्ग और धनुष धारण किये महाबाहु भीमसेन समरभूमिमें सम्पूर्ण दानवोंका संहार करके खड़े हुए देवराज इन्द्रके समान शोभा पा रहे थे ॥ ६ ॥

ततस्ते भ्रातरं दृष्ट्वा परिष्वज्य महारथाः ।

तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम् ॥ ७ ॥

तब वे उत्तम आश्रयको प्राप्त हुए महारथी पाण्डव भाई भीमसेनको हृदयसे लगाकर उनके पास ही बैठ गये ॥ ७ ॥

तैश्चतुर्भिर्महेष्वासैर्गिरिशृङ्गमशोभत ।

लोकपालैर्महाभागैर्दिवं देववरैरिव ॥ ८ ॥

जैसे महान् भाग्यशाली देवश्रेष्ठ इन्द्र आदि लोकपालोंके द्वारा स्वर्गलोककी शोभा होती है, उसी प्रकार उन चार महाधनुर्धर बन्धुओंसे उस समय वह पर्वत- शिखर सुशोभित हो रहा था ॥ ८ ॥

कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश्च निपातितान् ।

भ्राता भ्रातरमासीनमब्रवीत् पृथिवीपतिः ॥ ९ ॥

राजा युधिष्ठिरने कुबेरका भवन देखकर और मारे गये राक्षसोंकी ओर दृष्टिपात करके अपने पास बैठे हुए भाई भीमसेनसे कहा ॥ ९ ॥

पृष्ठ 1096

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1096 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

युधिष्ठिर उवाच

साहसाद् यदि वा मोहाद् भीम पापमिदं कृतम् ।

नैतत् ते सदृशं वीर मुनेरिव मृषा वधः ॥ १० ॥

युधिष्ठिर बोले - वीर भीमसेन! तुमने दुःसाहसवश अथवा मोहके कारण जो यह पापकर्म किया है, वह मुनिवृत्तिसे रहनेवाले तुम्हारे अनुरूप नहीं है । राक्षसोंका यह संहार व्यर्थ ही किया गया है ॥ १० ॥

राजद्विष्टं न कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः ।

त्रिदशानामिदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम् ॥ ११ ॥

भीमसेन! धर्मज्ञ पुरुष यह जानते और मानते हैं कि राजद्रोहका कार्य नहीं करना चाहिये; परन्तु तुमने तो न केवल राजद्रोहका अपितु देवताओंके भी द्रोहका कार्य किया है ॥ ११ ॥

अर्थधर्मावनादृत्य यः पापे कुरुते मनः ।

कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दते ध्रुवम् ।

पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ १२ ॥

पार्थ! जो अर्थ और धर्मका अनादर करके पापमें मन लगाता है उसे पापकर्मोंका फल अवश्य प्राप्त होता है । यदि तुम वही कार्य करना चाहते हो जो मुझे प्रिय लगे तो आजसे फिर कभी ऐसा काम तुम्हें नहीं करना चाहिये ॥ १२ ॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्राता भ्रातरमच्युतम् ।

अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ १३ ॥

विरराम महातेजास्तमेवार्थं विचिन्तयन् । वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! धर्मात्मा भाई महातेजस्वी कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर अर्थतत्त्वके विभागको ठीक-ठीक जाननेवाले थे । वे धर्मसे कभी च्युत न होनेवाले अपने भाई भीमसेनसे उपर्युक्त बातें कहकर चुप हो गये और उसी विषयपर बार- बार विचार करने लगे ॥ १३३ ॥

ततस्ते हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः ॥ १४ ॥

सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति ।

उधर भीमसेनकी मारसे बचे हुए राक्षस एक साथ हो कुबेरके भवनमें गये ॥ १४३ ॥

ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम् ॥ १५ ॥

भीममार्तस्वरं चक्रुर्भीमसेनभयार्दिताः ।

न्यस्तशस्त्रायुधाः क्लान्ताः शोणिताक्ततनुच्छदाः ॥ १६ ॥

पृष्ठ 1097

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1097 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वे महान् वेगशाली तो थे ही, तीव्र गतिसे धनाध्यक्षके महलमें पहुँचकर भयंकर आर्तनाद करने लगे । भीमसेनका भय उस समय भी उन्हें पीड़ा दे रहा था । वे अपने अस्त्र-शस्त्र छोड़ चुके थे एवं थके हुए थे । उनके कवच खूनसे लथपथ हो गये थे ॥ १५-१६ ॥

प्रकीर्णमूर्धजा राजन् यक्षाधिपतिमब्रुवन् ।

गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः ॥ १७ ॥

राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः । राजन्! अपने सिरके बाल बिखेरे हुए वे राक्षस यक्षराज कुबेरसे इस प्रकार बोले -– ' देव! आपके भी सभी राक्षस, जो युद्धमें सदा आगे रहते और गदा, परिघ, खड्ग, तथा प्रास आदिके युद्धमें कुशल थे, मार डाले गये ॥ १७३ ॥

प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर ॥ १८ ॥

एकेन सहिताः सङ्ख्ये रणे क्रोधवशा गणाः । ‘ धनेश्वर! एक मनुष्यने बलपूर्वक इस पर्वतको रौंद डाला है और युद्धमें क्रोधवश नामक राक्षसगणोंको मार भगाया है ॥ १८ ॥

प्रवरा राक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च नराधिप ॥ १ ९ ॥

शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः ।

लब्धशेषा वयं मुक्ता मणिमांस्ते सखा हतः ॥ २० ॥

पृष्ठ 1098

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1098 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ नरेश्वर! राक्षसों और यक्षोंमें जो प्रमुख वीर थे, वे आज उत्साहशून्य तथा निष्प्राण होकर रणभूमिमें सो रहे हैं । हमलोग उसके कृपा- प्रसादसे छूट गये हैं; परंतु आपके सखा राक्षस मणिमान् मार डाले गये हैं ॥ १ ९ -२० ॥

मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यदनन्तरम् ।

स तच्छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः ॥ २१ ॥

कोपसंरक्तनयनः कथमित्यब्रवीद्वचः । ‘ यह सब कार्य एक मनुष्यने किया है। इसके बाद जो करना उचित हो, वह कीजिये । ' राक्षसोंकी यह बात सुनकर समस्त यक्षगणोंके स्वामी कुबेर कुपित हो उठे, क्रोधसे उनकी

आँखें लाल हो गयीं । वे सहसा बोल उठे । ' यह कैसे सम्भव हुआ? ' ॥ २१३ ॥

द्वितीयमपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः ॥ २२ ॥

चुक्रोध यक्षाधिपतिर्युज्यतामिति चाब्रवीत् । भीमने यह दूसरा अपराध किया है, यह सुनकर धनाध्यक्ष यक्षराजके क्रोधकी सीमा न रही । उन्होंने तुरंत आज्ञा दी, ' रथ जोतकर ले आओ ' ॥ २२३ ॥

अथाभ्रघनसंकाशं गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रितम् ॥ २३ ॥

रथं संयोजयामासुर्गन्धर्वैर्हेममालिभिः ।

तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः ॥ २४ ॥

तेजोबलगुणोपेता नानारत्नविभूषिताः ।

शोभमाना रथे युक्तास्तरिष्यन्त इवाशुगाः ॥ २५ ॥

फिर तो सेवकोंने सुनहरे बादलोंकी घटाके सदृश विशाल पर्वतशिखरके समान ऊँचा रथ जोतकर तैयार किया । उसमें सुवर्णमालाओंसे विभूषित गन्धर्वदेशीय घोड़े जुते हुए थे । वे सर्वगुणसम्पन्न उत्तम अश्व तेजस्वी, बलवान् और अश्वोचित गुणोंसे युक्त थे । उनकी आँखें निर्मल थीं और उन्हें नाना प्रकारके रत्नमय आभूषण पहनाये गये थे । रथमें जुते हुए वे शोभाशाली अश्व शीघ्रगामी थे । उन्हें देखकर ऐसा जान पड़ता था, मानो वे अभी सब कुछ लाँघ जायँगे ॥ २३–२५ ॥

हेषयामासुरन्योन्यं द्वेषितैर्विजयावहैः ।

स तमास्थाय भगवान् राजराजो महारथम् ॥ २६ ॥

प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः । उन अश्वोंके हिनहिनानेकी आवाज विजयकी सूचना देनेवाली थी । उनमेंसे प्रत्येक अश्व स्वयं हिनहिनाकर दूसरेको भी इसके लिये प्रेरणा देता था । उस विशाल रथपर आरूढ़ हो महातेजस्वी राजाधिराज भगवान् कुबेर देवताओं और गन्धर्वोंके मुखसे अपनी स्तुति सुनते हुए चले ॥ २६ ॥

तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वे यक्षा धनाधिपम् ॥ २७ ॥

धनाध्यक्ष महामना कुबेरके प्रस्थान करनेपर समस्त यक्ष भी उनके साथ चले ॥ २७ ॥

पृष्ठ 1099

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1099 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः ।

सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतावराः ॥ २८ ॥

उन सबके नेत्र लाल थे । शरीरकी कान्ति सुवर्णके समान थी । वे सभी महाकाय और महाबली थे । वे सब तलवार बाँधे अस्त्र- शस्त्रोंसे सुसज्जित थे । उनकी संख्या एक हजारसे कम नहीं थी ॥ २८ ॥

ते जवेन महावेगाः प्लवमाना विहायसा ।

गन्धमादनमाजग्मुः प्रकर्षन्त इवाम्बरम् ॥ २ ९ ॥

वे महान्वेगशाली यक्ष आकाशमें उड़ते हुए गन्धमादन पर्वतपर आये, मानो समूचे आकाशमण्डल- को खींचे ले रहे हों ॥ २ ९ ॥

तत् केसरिमहाजालं धनाधिपतिपालितम् ।

कुबेरं च महात्मानं यक्षरक्षोगणावृतम् ॥ ३० ॥

ददृशुर्हृष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम् ।

कुबेरस्तु महासत्त्वान् पाण्डोः पुत्रान् महारथान् ॥ ३१ ॥

आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान् दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत् तदा ।

देवकार्यं चिकीर्षन् स हृदयेन तुतोष ह ॥ ३२ ॥

धनाध्यक्ष कुबेरके द्वारा पालित घोड़ोंके उस महा समुदायको तथा यक्ष- राक्षसोंसे घिरे हुए प्रियदर्शन महामना कुबेरको भी पाण्डवोंने देखा । देखकर उनके अंगोंमें रोमाञ्च हो आया । इधर कुबेर भी धनुष और तलवार लिये शक्तिशाली महारथी पाण्डुपुत्रोंको देखकर बड़े प्रसन्न हुए । कुबेर देवताओंका कार्य सिद्ध करना चाहते थे, इसलिये मन- ही - मन पाण्डवोंसे बहुत संतुष्ट हुए ॥ ३०–३२ ॥

ते पक्षिण इवापेतुर्गिरिशृङ्गं महाजवाः ।

तस्थुस्तेषां समभ्याशे धनेश्वरपुरःसराः ॥ ३३ ॥

वे कुबेर आदि तीव्र वेगशाली यक्ष- राक्षस पक्षीकी तरह उड़कर गन्धमादन पर्वतके शिखरपर आये और पाण्डवोंके समीप खड़े हो गये ॥ ३३ ॥

ततस्तं हृष्टमनसं पाण्डवान् प्रति भारत ।

समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारमवस्थिताः ॥ ३४ ॥

जनमेजय! पाण्डवोंके प्रति कुबेरका मन प्रसन्न देखकर यक्ष और गन्धर्व निर्विकारभावसे खड़े रहे ॥ ३४ ॥

पाण्डवाश्च महात्मानः प्रणम्य धनदं प्रभुम् ।

नकुलः सहदेवश्च धर्मपुत्रश्च धर्मवित् ॥ ३५ ॥

अपराद्धमिवात्मानं मन्यमाना महारथाः ।

तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम् ॥ ३६ ॥

पृष्ठ 1100

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1100 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

धर्मज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर, नकुल और सहदेव -ये महारथी महामना पाण्डव भगवान् कुबेरको प्रणाम करके अपनेको अपराधी -सा मानते हुए उन्हें सब ओरसे घेरकर हाथ जोड़े खड़े रहे ॥ ३५-३६ ॥

स ह्यासनवरं श्रीमत् पुष्पकं विश्वकर्मणा ।

विहितं चित्रपर्यन्तमातिष्ठत धनाधिपः ॥ ३७ ॥

धनाध्यक्ष कुबेर विश्वकर्माके बनाये हुए सुन्दर एवं श्रेष्ठ विमान पुष्पकपर विराजमान थे । वह विमान विचित्र निर्माणकौशलकी पराकाष्ठा था ॥ ३७ ॥

तमासीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः ।

उपोपविविशुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः ॥ ३८ ॥

शतशश्चापि गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः ।

परिवार्योपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम् ॥ ३ ९ ॥

विमानपर बैठे हुए कुबेरके पास कील- जैसी कानवाले तीव्र वेगशाली विशालकाय सहस्रों यक्ष - राक्षस भी बैठे थे । जैसे देवता इन्द्रको घेरकर खड़े होते हैं, उसी प्रकार सैकड़ों गन्धर्व और अप्सराओंके गण कुबेरको सब ओरसे घेरकर खड़े थे ॥ ३८-३९ ॥

काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद् भीमसेनः स्रजं शुभाम् ।

पाशखड्गधनुष्पाणिरुदैक्षत धनाधिपम् ॥ ४० ॥

अपने मस्तकपर सुवर्णकी सुन्दर माला धारण किये और हाथोंमें खड्ग, पाश तथा धनुष लिये भीमसेन धनाध्यक्ष कुबेरकी ओर देख रहे थे ॥ ४० ॥

भीमसेनस्य न ग्लानिर्विक्षतस्यापि राक्षसैः ।

आसीत् तस्यामवस्थायां कुबेरमपि पश्यतः ॥ ४१ ॥

भीमसेनको राक्षसोंने बहुत घायल कर दिया था । उस अवस्थामें भी कुबेरको देखकर उनके मनमें तनिक भी ग्लानि नहीं होती थी ॥ ४१ ॥

आददानं शितान् बाणान् योद्धुकाममवस्थितम् ।

दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतमब्रवीन्नरवाहनः ॥ ४२ ॥

भीमसेन हाथोंमें तीखे बाण लिये उस समय भी युद्धके लिये तैयार खड़े थे । यह देख नरवाहन कुबेरने धर्मपुत्र युधिष्ठिरसे कहा- ॥ ४२ ॥

विदुस्त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम् ।

निर्भयश्चापि शैलाग्रे वस त्वं भ्रातृभिः सह ॥ ४३ ॥

' कुन्तीनन्दन! तुम सदा सब प्राणियोंके हितमें तत्पर रहते हो, यह बात सब प्राणी जानते हैं । अतः तुम अपने भाइयोंके साथ इस शैल -शिखरपर निर्भय होकर रहो ॥ ४३ ॥

न च मन्युस्त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव ।

कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तमनुजस्तव ॥ ४४ ॥