श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 1541–1550

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1541–1550

पृष्ठ 1541

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1541 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शिवा बोली— अग्निदेव! तुम हमें सदा ही प्रिय रहे हो; परंतु हमलोग तुमसे सदा डरती आ रही हैं । इन दिनों तुम्हारी चेष्टाओंसे मनकी बात जानकर मेरी सखियोंने मुझे तुम्हारे पास भेजा है । मैं समागमकी इच्छासे यहाँ आयी हूँ । तुम स्वतः प्राप्त हुए काम- सुखका शीघ्र उपभोग करो । हुताशन! वे भगिनीस्वरूपा सखियाँ मेरी राह देख रही हैं, अतः मैं शीघ्र चली जाऊँगी ॥ ५-६ ॥ मार्कण्डेय उवाच

ततोऽग्निरुपयेमे तां शिवां प्रीतिमुदायुतः ।

प्रीत्या देवी समायुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना ॥ ७ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - राजन्! तब अग्निदेवने प्रेम और प्रसन्नताके साथ उस शिवाको हृदयसे लगाया । ( शिवाके रूपमें) ' स्वाहा' देवीने प्रेमपूर्वक अग्निदेवसे समागम करके उनके वीर्यको हाथमें ले लिया ॥ ७ ॥

अचिन्तयन्ममेदं ये रूपं द्रक्ष्यन्ति कानने ।

ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यन्ति पावक ॥ ८ ॥

तत्पश्चात् उसने कुछ सोचकर कहा– ' अग्निकुलनन्दन! ' जो लोग वनमें मेरे इस रूपको देखेंगे वे ब्राह्मण- पत्नियोंको झूठा दोष लगायेंगे ॥ ८ ॥

तस्मादेतद् रक्ष्यमाणा गरुडी सम्भवाम्यहम् ।

वनान्निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति ॥ ९ ॥

‘ अतः मैं इस रहस्यको गुप्त रखनेके लिये ' गरुडी ' पक्षिणीका रूप धारण कर लेती हूँ । इस प्रकार मेरा इस वनसे सुखपूर्वक निकलना सम्भव हो सकेगा' ॥ ९ ॥

मार्कण्डेय उवाच

सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात् ।

अपश्यत् पर्वतं श्वेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम् ॥ १० ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - राजन्! ऐसा कहकर वह तत्काल गरुडीका रूप धारण करके उस महान् वनसे बाहर निकल गयी । आगे जानेपर उसने सरकंडोंके समूहसे आच्छादित श्वेतपर्वतके शिखरको देखा ॥ १० ॥

दृष्टीविषैः सप्तशीर्षैर्गुप्तं भोगिभिरद्भुतैः ।

रक्षोभिश्च पिशाचैश्च रौद्रैर्भूतगणैस्तथा ॥ ११ ॥

राक्षसीभिश्च सम्पूर्णमनेकैश्च मृगद्विजैः । सात सिरोंवाले अद्भुत नाग, जिनकी दृष्टिमें ही विष भरा था, उस पर्वतकी रक्षा करते थे। इनके सिवा राक्षस, पिशाच, भयानक भूतगण, राक्षसी समुदाय तथा अनेक पशु-पक्षियोंसे भी वह पर्वत भरा हुआ था ॥ ११ ॥

( नदीप्रस्रवणोपेतं नानातरुसमाचितम् । )

पृष्ठ 1542

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1542 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम् ॥ १२ ॥

प्राक्षिपत् काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा त्वरिता शुभा । अनेकानेक नदी और झरने वहाँ बहते थे, तथा नाना प्रकारके वृक्ष उस पर्वतकी शोभा बढ़ाते थे । शुभस्वरूपा स्वाहा देवीने सहसा उस दुर्गम शैलशिखरपर जाकर एक सुवर्णमय कुण्डमें शीघ्रतापूर्वक उस शुक्र ( वीर्य ) को डाल दिया ॥ १२ ॥

सप्तानामपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम् ॥ १३ ॥

पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयामास पावकम् ।

दिव्यरूपमरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया ॥ १४ ॥

तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च ।

षट्कृत्वस्तत् तु निक्षिप्तमग्ने रेतः कुरूत्तम ॥ १५ ॥

कुरुश्रेष्ठ! उस देवीने सातों महात्मा सप्तर्षियोंकी पत्नियोंके समान रूप धारण करके अग्निदेवके साथ समागमकी इच्छा की थी; किंतु अरुन्धतीकी तपस्या तथा पति- शुश्रूषाके प्रभावसे वह उनका दिव्य रूप धारण न कर सकी, इसलिये छः बार ही अग्निके वीर्यको वहाँ डालनेमें सफल हुई ॥ १३–१५ ॥

तस्मिन् कुण्डे प्रतिपदि कामिन्या स्वाहया तदा ।

तत् स्कन्नं तेजसा तत्र संवृतं जनयत् सुतम् ॥ १६ ॥

ऋषिभिः पूजितं स्कन्नमनयत् स्कन्दतां ततः ।

षट्शिरा द्विगुणश्रोत्रो द्वादशाक्षिभुजक्रमः ॥ १७ ॥

अग्निदेवकी कामना रखनेवाली स्वाहाने प्रतिपदाको उस कुण्डमें उनका वीर्य डाला था । स्कन्दित ( स्खलित ) हुए उस वीर्यने वहाँ एक तेजस्वी पुत्रको जन्म दिया । ऋषियोंने उसका बड़ा सम्मान किया । वह स्कन्दित होनेके कारण स्कन्द कहलाया । उसके छः सिर, बारह कान, बारह नेत्र और बारह भुजाएँ थीं ॥ १६-१७ ॥

पृष्ठ 1543

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1543 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकग्रीवैकजठरः कुमारः समपद्यत ।

द्वितीयायामभिव्यक्तस्तृतीयायां शिशुर्बभौ ॥ १८ ॥

परंतु उस कुमारका कण्ठ और पेट एक- एक ही था । वह द्वितीयाको अभिव्यक्त हुआ और तृतीयाको शिशुरूपमें सुशोभित होने लगा ॥ १८ ॥

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतश्चतुर्थ्यामभवद् गुहः ।

लोहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता ॥ १ ९ ॥

लोहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवोदितः । चतुर्थीको वे कुमार स्कन्द सभी अंग- उपांगोंसे सम्पन्न हो गये । उस समय कुमार लाल रंगके विशाल बिजलीयुक्त बादलसे आच्छादित थे । अतः अरुण रंगके मेघोंकी विशाल घटाके भीतर उदित हुए सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहे थे ॥ १ ९ ३ ॥ गृहीतं तु धनुस्तेन विपुलं लोमहर्षणम् ॥ २० ॥

न्यस्तं यत् त्रिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम् ।

तद् गृहीत्वा धनुः श्रेष्ठं ननाद बलवांस्तदा ॥ २१ ॥

त्रिपुरनाशक भगवान् शिवने देवशत्रुओंका विनाश करनेवाले जिस विशाल तथा रोमाञ्चकारी श्रेष्ठ धनुषको रख छोड़ा था उसे बलवान् स्कन्दने उठा लिया और बड़े जोरसे गर्जना की ॥ २०-२१ ॥ सम्मोहयन्निवेमान् स त्रीँल्लोकान् सचराचरान् ।

पृष्ठ 1544

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1544 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तस्य तं निनदं श्रुत्वा महामेघौघनिःस्वनम् ॥ २२ ॥

उत्पेततुर्महानागौ चित्रश्चैरावतश्च ह ।

तावापतन्तौ सम्प्रेक्ष्य स बालोऽर्कसमद्युतिः ॥ २३ ॥

द्वाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना ।

अपरेणाग्निदायादस्ताम्रचूडं भुजेन सः ॥ २४ ॥

महाकायमुपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम् ।

गृहीत्वा व्यनदद् भीमं चिक्रीड च महाभुजः ॥ २५ ॥

ये उस गर्जनाद्वारा चराचर प्राणियोंसहित इन तीनों लोकोंको मूर्च्छित - सा कर रहे थे । महान् मेघोंकी गम्भीर ध्वनिके समान उनकी उस गर्जनाको सुनकर चित्र और ऐरावत नामक दो महागज वहाँ दौड़े आये । कुमार स्कन्द सूर्यकी कान्तिके समान उद्भासित हो रहे थे । उन दोनों हाथियोंको आते देख उन अग्निकुमारने उन्हें दो हाथोंसे पकड़ लिया तथा एक हाथमें शक्ति और दूसरेमें अरुण शिखासे विभूषित और बलवानोंमें श्रेष्ठ एवं विशाल शरीरवाले एक समीपवर्ती कुक्कुट ( मुर्गे) -को पकड़कर उन महाबाहु कुमारने भयंकर गर्जना की और ( उन हाथी- मुर्गे आदिको लिये हुए) क्रीडा करने लगे ॥ २२–२५ ॥

द्वाभ्यां भुजाभ्यां बलवान् गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम् ।

प्राध्यापयत भूतानां त्रासनं बलिनामपि ॥ २६ ॥

तत्पश्चात् उन बलवान् वीरने दोनों हाथोंमें उत्तम शंख लेकर बजाया, जो बलवान् प्राणियोंको भी भयभीत कर देनेवाला था ॥ २६ ॥

द्वाभ्यां भुजाभ्यामाकाशं बहुशो निजघान ह ।

कीडन् भाति महासेनस्त्रीँल्लोकान् वदनैः पिबन् ॥ २७ ॥

फिर वे दो भुजाओंसे आकाशको बार- बार पीटने लगे । इस प्रकार क्रीडा करते हुए कुमार महासेन ऐसे जान पड़ते थे मानो वे अपने मुखोंसे तीनों लोकोंको पी जायँगे ॥ २७ ॥

पर्वताग्रेऽप्रमेयात्मा रश्मिमानुदये यथा ।

स तस्य पर्वतस्याग्रे निषण्णोऽद्भुतविक्रमः ॥ २८ ॥

व्यलोकयदमेयात्मा मुखैर्नानाविधैर्दिशः ।

स पश्यन् विविधान् भावांश्चकार निनदं पुनः ॥ २ ९ ॥

तस्य तं निनदं श्रुत्वा न्यपतन् बहुधा जनाः ।

भीताश्चोद्विग्नमनसस्तमेव शरणं ययुः ॥ ३० ॥

अपरिमित आत्मबलसे सम्पन्न और अद्भुत पराक्रमी स्कन्द पर्वतके शिखरपर उदयकालमें अंशुमाली सूर्यकी भाँति शोभा पा रहे थे । फिर वे उस पर्वतकी चोटीपर बैठ गये और अपने अनेक मुखोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखने लगे । भाँति - भाँतिकी वस्तुओंको देखकर वे अमेयात्मा स्कन्द पुनः बालोचित कोलाहल करने लगे । उनकी इस

पृष्ठ 1545

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1545 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गर्जनाको सुनकर बहुत - से प्राणी पृथ्वीपर गिर गये । फिर भयभीत और उद्विग्नचित्त होकर उन सबने उन्हींकी शरण ली ॥ २८-३० ॥

ये तु तं संश्रिता देवं नानावर्णास्तदा जनाः ।

तानप्याहुः पारिषदान् ब्राह्मणाः सुमहाबलान् ॥ ३१ ॥

उस समय जिन -जिन नाना वर्णवाले जीवोंने उन स्कन्ददेवकी शरण ली, उन सबको ब्राह्मणोंने उनका महाबलवान् पार्षद बताया है ॥ ३१ ॥

स तूत्थाय महाबाहुरुपसान्त्व्य च तान् जनान् ।

धनुर्विकृष्य व्यसृजद् बाणान् श्वेते महागिरौ ॥ ३२ ॥

उन महाबाहुने उठकर उन सब प्राणियोंको सान्त्वना दी और महापर्वत श्वेतपर खड़े-खड़े धनुष खींचकर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी ॥ ३२ ॥

बिभेद स शरैः शैलं क्रौञ्चं हिमवतः सुतम् ।

तेन हंसाश्च गृध्राश्च मेरुं गच्छन्ति पर्वतम् ॥ ३३ ॥

उन बाणोंद्वारा उन्होंने हिमालयके पुत्र क्रौञ्च पर्वतको विदीर्ण कर दिया । उसी छिद्रमें होकर हंस और गृध्र पक्षी मेरु पर्वतको जाते हैं ॥ ३३ ॥

स विशीर्णोऽपतच्छैलो भृशमार्तस्वरान् रुवन् ।

तस्मिन् निपतिते त्वन्ये नेदुः शैला भृशं तदा ॥ ३४ ॥

स्कन्दके बाणोंसे छिन्न- भिन्न हो वह क्रौञ्च पर्वत अत्यन्त आर्तनाद करता हुआ गिर पड़ा । उस समय उसके गिरनेपर दूसरे पर्वत भी जोर- जोरसे चीत्कार करने लगे ॥ ३४ ॥

स तं नादं भृशार्तानां श्रुत्वापि बलिनां वरः ।

न प्राच्यवदमेयात्मा शक्तिमुद्यम्य चानदत् ॥ ३५ ॥

बलवानोंमें श्रेष्ठ और अमित आत्मबलसे सम्पन्न कुमार उन अत्यन्त आर्त पर्वतोंके उस चीत्कारको सुनकर भी विचलित नहीं हुए, अपितु हाथसे शक्तिको उठाकर सिंहनाद करने लगे ॥ ३५ ॥

सा तदा विमला शक्तिः क्षिप्ता तेन महात्मना ।

बिभेद शिखरं घोरं श्वेतस्य तरसा गिरेः ॥ ३६ ॥

उन महात्माने उस समय अपनी चमचमाती हुई शक्ति चलायी और उसके द्वारा श्वेत गिरिके भयानक शिखरको बड़े वेगसे विदीर्ण कर डाला ॥ ३६ ॥

स तेनाभिहतो दीर्णो गिरिः श्वेतोऽचलैः सह ।

उत्पपात महीं त्यक्त्वा भीतस्तस्मान्महात्मनः ॥ ३७ ॥

इस प्रकार कार्तिकेयद्वारा शक्तिके आघातसे विदीर्ण होकरश्वेत पर्वत उन महात्माके भयसे डर गया और ( दूसरे ) पर्वतोंके साथ इस पृथ्वीको छोड़कर आकाशमें उड़ गया ॥ ३७ ॥

ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समन्ततः ।

पृष्ठ 1546

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1546 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

आर्ता स्कन्दं समासाद्य पुनर्बलवती बभौ ॥ ३८ ॥

इससे पृथ्वीको बड़ी पीड़ा हुई । वह सब ओरसे फट गयी और पीड़ित हो कार्तिकेयजीकी ही शरणमें जानेपर पुनः बलवती हो शोभा पाने लगी ॥ ३८ ॥

पर्वताश्च नमस्कृत्य तमेव पृथिवीं गताः ।

अथैनमभजल्लोकः स्कन्दं शुक्लस्य पञ्चमीम् ॥ ३ ९ ॥

तत्पश्चात् पर्वतोंने भी उन्हींके चरणोंमें मस्तक झुकाया और वे फिर पृथ्वीपर आ गये । तभीसे लोग प्रत्येक मासके शुक्लपक्षकी पञ्चमीको स्कन्ददेवका पूजन करने लगे ॥ ३ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आंगिरसे कुमारोत्पत्तौ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२५ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें आङ्गिरसोपाख्यानके प्रसंगमें कुमारोत्पत्तिविषयक दो सौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २२५ ॥

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका श्लोक मिलाकर कुल ३ ९ ३ श्लोक हैं)

पृष्ठ 1547

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1547 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षड्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः विश्वामित्रका स्कन्दके जातकर्मादि तेरह संस्कार करना और विश्वामित्रके समझानेपर भी ऋषियोंका अपनी पत्नियोंको स्वीकार न करना तथा अग्निदेव आदिके द्वारा बालक स्कन्दकी रक्षा करना मार्कण्डेय उवाच

तस्मिञ्जाते महासत्त्वे महासेने महाबले ।

समुत्तस्थुर्महोत्पाता घोररूपाः पृथग्विधाः ॥ १ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - राजन्! उन महान् धैर्यशाली और महाबली महासेनके जन्म लेनेपर भाँति - भाँतिके बड़े भयंकर उत्पात प्रकट होने लगे ॥ १ ॥

स्त्रीपुंसोर्विपरीतं च तथा द्वन्द्वानि यानि च ।

ग्रहा दीप्ता दिशः खं च ररास च मही भृशम् ॥ २ ॥

स्त्री- पुरुषोंका स्वभाव विपरीत हो गया। सर्दी आदि इन्होंनें भी ( अद्भुत) परिवर्तन दिखायी देने लगा । ग्रह, दिशाएँ और आकाश ये सब जलने लगे और पृथ्वी जोर- जोरसे गर्जना- सी करने लगी ॥ २ ॥

ऋषयश्च महाघोरान् दृष्ट्वोत्पातान् समन्ततः ।

अकुर्वञ्छान्तिमुद्विग्ना लोकानां लोकभावनाः ॥ ३ ॥

लोकहितकी भावना रखनेवाले महर्षि चारों ओर अत्यन्त भयंकर उत्पात देखकर उद्विग्न हो उठे और जगत्में शान्ति बनाये रखनेके लिये शास्त्रीय कर्मोंका अनुष्ठान करने लगे ॥ ३ ॥

निवसन्ति वने ये तु तस्मिंश्चैत्ररथे जनाः ।

तेऽब्रुवन्नेष नोऽनर्थः पावकेनाहितो महान् ॥ ४ ॥

संगम्य षड्भिः पत्नीभिः सप्तर्षीणामिति स्म ह । उस चैत्ररथ नामक वनमें जो लोग निवास करते थे, वे कहने लगे, ‘ अग्निने सप्तर्षियोंकी छः पत्नियोंके साथ समागम करके हमलोगोंपर यह बहुत बड़ा अनर्थ लाद दिया है' ॥ ४३ ॥

अपरे गरुडीमाहुस्त्वयानर्थोऽयमाहृतः ॥ ५ ॥

यैर्दृष्टा सा तदा देवी तस्या रूपेण गच्छती ।

न तु तत् स्वाहा कर्म कृतं जानाति वै जनः ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1548

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1548 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दूसरे लोगोंने उस गरुडी पक्षिणीसे कहा- ' तूने ही यह अनर्थ उपस्थित किया है' । यह उन लोगोंका विचार था, जिन्होंने स्वाहादेवीको गरुडीके रूपमें जाते देखा था । लोग यह नहीं जानते थे कि यह सारा कार्य स्वाहाने किया है ॥ ५-६ ॥

सुपर्णी तु वचः श्रुत्वा ममायं तनयस्त्विति ।

उपगम्य शनैः स्कन्दमाहाहं जननी तव ॥ ७ ॥

गरुडीने लोगोंकी बातें सुनकर कहा-' यह मेरा पुत्र है । ' फिर उसने धीरेसे स्कन्दके पास जाकर कहा — ‘ बेटा! मैं तुम्हें जन्म देनेवाली माता हूँ' ॥ ७ ॥

अथ सप्तर्षयः श्रुत्वा जातं पुत्रं महौजसम् ।

तत्यजुः षट् तदा पत्नीर्विना देवीमरुन्धतीम् ॥ ८ ॥

इधर सप्तर्षियोंने जब यह सुना कि हमारी छः पत्नियोंके रंगसे अग्निदेवके एक महातेजस्वी पुत्र उत्पन्न हुआ है, तब उन्होंने अरुन्धती देवीके सिवा अन्य छः पत्नियोंको त्याग दिया ॥ ८ ॥

षड्भिरेव तदा जातमाहुस्तद्वनवासिनः ।

सप्तर्षीनाह च स्वाहा मम पुत्रोऽयमित्युत ॥ ९ ॥

अहं जाने नैतदेवमिति राजन् पुनः पुनः । क्योंकि उस वनके निवासियोंने उस समय छः पत्नियोंके गर्भसे ही उस बालककी उत्पत्ति बतायी थी । राजन्! यद्यपि स्वाहाने सप्तर्षियोंसे बार- बार कहा कि ' यह मेरा पुत्र है । मैं इसके जन्मका रहस्य जानती हूँ; लोग जैसी बात उड़ा रहे हैं, वैसी नहीं है । ' ( तो भी वे सहसा उसकी बातपर विश्वास न कर सके ) ॥ ९ ३ ॥ विश्वामित्रस्तु कृत्वेष्टिं सप्तर्षीणां महामुनिः ॥ १० ॥

पावकं कामसंतप्तमदृष्टः पृष्ठतोऽन्वगात् ।

तत् तेन निखिलं सर्वमवबुद्धं यथातथम् ॥ ११ ॥

महामुनि विश्वामित्र जब सप्तर्षियोंकी इष्टि पूर्ण कर चुके, तब वे भी कामपीड़ित अग्निके पीछे - पीछे गुप्तरूपसे चल दिये थे, उस समय कोई उन्हें देख नहीं पाता था । अतः उन्होंने यह सारा वृत्तान्त यथार्थरूपसे जान लिया ॥ १०-११ ॥

विश्वामित्रस्तु प्रथमं कुमारं शरणं गतः ।

स्तवं दिव्यं सम्प्रचक्रे महासेनस्य चापि सः ॥ १२ ॥

विश्वामित्रजी सबसे पहले कुमार कार्तिकेयकी शरणमें गये तथा उन्होंने महासेनकी दिव्य स्तोत्रोंद्वारा स्तुति भी की ॥ १२ ॥

मङ्गलानि च सर्वाणि कौमाराणि त्रयोदश ।

जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाश्चक्रे महामुनिः ॥ १३ ॥

उन महामुनिने कुमारके सारे मांगलिक कृत्य सम्पन्न किये । जातकर्म आदि तेरह क्रियाओंका भी अनुष्ठान किया ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1549

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1549 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षड्वक्त्रस्य तु माहात्म्यं कुक्कुटस्य तु साधनम् ।

शक्त्या देव्याः साधनं च तथा पारिषदामपि ॥ १४ ॥

विश्वामित्रश्चकारैतत् कर्म लोकहिताय वै ।

तस्मादृषिः कुमारस्य विश्वामित्रोऽभवत् प्रियः ॥ १५ ॥

स्कन्दकी महिमा, उनके द्वारा कुक्कुट पक्षीका धारण, देवीके समान प्रभावशालिनी शक्तिका ग्रहण तथा पार्षदोंका वरण आदि कुमारके सभी कार्योंको विश्वामित्रने लोकहितके लिये आवश्यक सिद्ध किया । अतः विश्वामित्र मुनि कुमारके अधिक प्रिय हो गये ॥ १४-१५ ॥

अन्वजानाच्च स्वाहाया रूपान्यत्वं महामुनिः ।

अब्रवीच्च मुनीन् सर्वान् नापराध्यन्ति वै स्त्रियः ॥ १६ ॥

श्रुत्वा तु तत्त्वतस्तस्मात् ते पत्नीः सर्वतोऽत्यजन् । महामुनि विश्वामित्रने यह जान लिया था कि स्वाहाने अन्य ऋषिपत्नियोंके रूप धारण करके अग्निदेवसे सम्बन्ध स्थापित किया था; इसलिये उन्होंने सब ऋषियोंसे कहा ——आपकी स्त्रियोंका कोई अपराध नहीं है' उनके मुखसे यथार्थ बात जानकर भी ऋषियोंने अपनी पत्नियोंको सर्वथा त्याग ही दिया ॥ १६३ ॥

मार्कण्डेय उवाच स्कन्दं श्रुत्वा तदा देवा वासवं सहिताऽब्रुवन् ॥ १७ ॥

अविषह्यबलं स्कन्दं जहि शक्राशु माचिरम् ।

यदि वा न निहंस्येनं देवेन्द्रोऽयं भविष्यति ॥ १८ ॥

त्रैलोक्यं संनिगृह्यास्मांस्त्वां च शक्र महाबल । मार्कण्डेयजी कहते हैं - राजन्! उस समय स्कन्दके जन्म और बल - पराक्रमका समाचार सुनकर सब देवताओंने एकत्र हो इन्द्रसे कहा — ' देवेश्वर! स्कन्दका बल असह्य है । शीघ्र उन्हें मार डालिये; विलम्ब न कीजिये । महाबली इन्द्र! यदि आप इन्हें अभी नहीं मारते हैं तो ये त्रिलोकीको, हम सबको तथा आपको भी अपने वशमें करके ‘ देवेन्द्र ’ बन बैठेंगे' ॥ १७-१८३ ॥ स तानुवाच व्यथितो बालोऽयं सुमहाबलः ॥ १९ ॥

स्रष्टारमपि लोकानां युधि विक्रम्य नाशयेत् ।

न बालमुत्सहे हन्तुमिति शक्रः प्रभाषते ॥ २० ॥

तब इन्द्रने व्यथित होकर उन देवताओंसे कहा- ' देवताओ! यह बालक बड़ा बलवान् है । यह लोकस्रष्टा ब्रह्माको भी युद्धमें पराक्रम करके मार सकता है । अतः मुझमें इस

बालकको मारनेका साहस नहीं है । ' इन्द्र बार- बार यही बात दुहराने लगे ॥ १ ९-२० ॥

तेऽब्रुवन् नास्ति ते वीर्यं यत एवं प्रभाषसे ।

पृष्ठ 1550

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1550 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सर्वास्त्वद्याभिगच्छन्तु स्कन्दं लोकस्य मातरः ॥ २१ ॥

कामवीर्या घ्नन्तु चैनं तथेत्युक्त्वा च ता ययुः । यह सुनकर देवता बोले- ' आपमें अब बल और पराक्रम नहीं रह गया है, इसीलिये ऐसी बातें कहते हैं । हमारी राय है कि सम्पूर्ण लोकमातृकाएँ स्कन्दके पास जायँ । ये इच्छानुसार पराक्रम प्रकट कर सकती हैं; अतः स्कन्दको मार डालें । ' तब ' बहुत अच्छा ’ कहकर वे मातृकाएँ वहाँसे चल दीं ॥ २१ ॥

तमप्रतिबलं दृष्ट्वा विषण्णवदनास्तु ताः ॥ २२ ॥

अशक्योऽयं विचिन्त्यैवं तमेव शरणं ययुः ।

ऊचुश्चैनं त्वमस्माकं पुत्रो भव महाबल ॥ २३ ॥

परंतु स्कन्दका अप्रतिम बल देखकर उनके मुखपर उदासी छा गयी । वे सोचने लगीं ——इस वीरको पराजित करना असम्भव है । ' ऐसा निश्चय होनेपर वे उन्हींकी शरणमें गयीं और बोलीं – ‘ महाबली कुमार! तुम हमारे पुत्र हो जाओ, हमें माता मान लो ॥ २२-२३ ॥

अभिनन्दस्व नः सर्वाः प्रस्नुताः स्नेहविक्लवाः ।

तासां तद् वचनं श्रुत्वा पातुकामः स्तानान् प्रभुः ॥ २४ ॥

'देखो, हम पुत्र- स्नेहसे विकल हो रही हैं, हमारे स्तनोंसे दूध झर रहा है इसे पीकर हम सबको सम्मानित और आनन्दित करो । ' मातृकाओंकी यह बात सुनकर समर्थ स्कन्दके मनमें उनके स्तनपानकी इच्छा जाग्रत हो गयी ॥ २४ ॥

ताः सम्पूज्य महासेनः कामांश्चासां प्रदाय सः ।

अपश्यदग्निमायान्तं पितरं बलिनां बली ॥ २५ ॥

फिर महासेनने उन सबका समादर करके उनकी मनोवाञ्छा पूर्ण की । तदनन्तर बलवानोंमें बलिष्ठ वीर स्कन्दने अपने पिता अग्निदेवको आते देखा ॥ २५ ॥

स तु सम्पूजितस्तेन सह मातृगणेन ह ।

परिवार्य महासेनं रक्षमाणः स्थितः शिवः ॥ २६ ॥

कुमार महासेनके द्वारा पूजित हो मंगलकारी अग्निदेव मातृकागणोंके साथ उन्हें घेरकर खड़े हो गये और उनकी रक्षा करने लगे ॥ २६ ॥

सर्वासां या तु मातॄणां नारी क्रोधसमुद्भवा ।

धात्री स्वपुत्रवत् स्कन्दं शूलहस्ताभ्यरक्षत ॥ २७ ॥

उस समय सम्पूर्ण मातृकाओंके क्रोधसे जो एक नारीमूर्ति प्रकट हुई थी, वह हाथमें त्रिशूल ले धायकी भाँति अपने पुत्रके समान प्रिय स्कन्दकी सब ओरसे रक्षा करने लगी ॥ २७ ॥

लोहितस्योदधेः कन्या क्रूरा लोहितभोजना ।

परिष्वज्य महासेनं पुत्रवत् पर्यरक्षत ॥ २८ ॥