श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 561–570

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 561–570

पृष्ठ 561

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 561 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पश्यामि च दिशः सर्वास्तिमिरेणावृता इव । जिन महाबाहु अर्जुनका आश्रय लेकर पाञ्चाल और कुरुवंशके वीर युद्धके लिये उद्यत देवताओंकी सेनाका सामना करनेसे भी भयभीत नहीं होते हैं, जिन महात्माके बाहुबलके भरोसे हम सब लोग युद्धमें अपने शत्रुओंको पराजित और इस पृथ्वीका राज्य अपने अधिकारमें आया हुआ मानते हैं, उन वीरवर अर्जुनके बिना हमें काम्यकवनमें धैर्य नहीं प्राप्त हो रहा है । मुझे सारी दिशाएँ अन्धकारसे आच्छन्न - सी दिखायी देती हैं ॥ २०-२१ || ततोऽब्रवीत् साश्रुकण्ठो नकुलः पाण्डुनन्दनः ॥ २२ ॥

भीमसेनकी यह बात सुनकर पाण्डुनन्दन नकुल अश्रुगद्गदकण्ठसे बोले – ॥ २२ ॥

नकुलउवाच

यस्मिन् दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे ।

देवा अपि युधां श्रेष्ठं तमृते का रतिर्वने ॥ २३ ॥

नकुलने कहा — जिन महावीर अर्जुनके विषयमें रणप्रांगणके भीतर देवताओंके द्वारा भी दिव्य कर्मोंका वर्णन किया जाता है, उन योद्धाओंमें श्रेष्ठ धनंजयके बिना अब इस वनमें हमें क्या प्रसन्नता है? ॥ २३ ॥

उदीचीं यो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् ।

गन्धर्वमुख्याञ्छतशो हयाँल्लेभे महाद्युतिः ॥ २४ ॥

जिन महातेजस्वीने उत्तर दिशामें जाकर महाबली मुख्य- मुख्य गन्धर्वोंको युद्धमें परास्त करके उनसे सैकड़ों घोड़े प्राप्त किये ॥ २४ ॥

राज्ञे तित्तिरिकल्माषाञ्छ्रीमतोऽनिलरंहसः ।

प्रादाद् भ्रात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ ॥ २५ ॥

जिन्होंने महायज्ञ राजसूयमें अपने प्यारे भाई धर्मराज युधिष्ठिरको प्रेमपूर्वक वायुके समान वेगशाली तित्तिरिकल्माष नामक सुन्दर घोड़े भेंट किये थे ॥ २५ ॥

तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने ।

कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम् ॥ २६ ॥

भीमके छोटे भाई उन भयंकर धनुर्धर देवोपम अर्जुनके बिना इस समय मुझे इस काम्यकवनमें रहनेकी इच्छा नहीं होती ॥ २६ ॥

सहदेव उवाच

यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथः ।

आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ ॥ २७ ॥

यः समेतान् मृधे जित्वा यादवानमितद्युतिः ।

सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य सम्मते ॥ २८ ॥

पृष्ठ 562

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 562 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सहदेवने कहा —जिन महारथी वीरने पहले राजसूय महायज्ञके अवसरपर युद्धमें जीतकर बहुत धन और कन्याएँ महाराज युधिष्ठिरको भेंट की थीं, जिन अनन्त तेजस्वी धनंजयने भगवान् श्रीकृष्णकी सम्मतिसे युद्धके लिये एकत्र हुए समस्त यादवोंको अकेले ही जीतकर सुभद्राका हरण कर लिया था ॥ २७-२८ ॥

तस्य जिष्णोर्बृसीं दृष्ट्वा शून्यामिव निवेशने ।

हृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन ॥ २९ ॥

वनादस्माद् विवासं तु रोचयेऽहमरिंदम ।

न हि नस्तमृते वीरं रमणीयमिदं वनम् ॥ ३० ॥

महाराज! उन्हीं विजयी भ्राता धनंजयके आसनको अब अपनी कुटियामें सूना देखकर मेरे हृदयको कभी शान्ति नहीं मिलती । अतः शत्रुदमन! मैं इस वनसे अन्यत्र चलना पसंद करता हूँ । वीरवर अर्जुनके बिना अब यह वन रमणीय नहीं लगता ॥ २ ९ -३० ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अर्जुनानुशोचने अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८० ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें अर्जुनके लिये पाण्डवोंका अनुतापविषयक असीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ८० ॥

जिनके मारनेपर मारनेवाला पवित्र हो जाय, ऐसे हिंसक सिंह- व्याघ्रादि पशुओंको पवित्र मृग कहा जाता है ।

पृष्ठ 563

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 563 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकाशीतितमोऽध्यायः युधिष्ठिरके पास देवर्षि नारदका आगमन और तीर्थयात्राके फलके सम्बन्धमें पूछनेपर नारदजीद्वारा भीष्म- पुलस्त्य- संवादकी प्रस्तावना वैशम्पायन उवाच धनंजयोत्सुकानां तु भ्रातॄणां कृष्णया सह श्रुत्वा वाक्यानि विमना धर्मराजोऽप्यजायत ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! धनंजयके लिये उत्सुक द्रौपदीसहित सब भाइयोंके पूर्वोक्त वचन सुनकर धर्मराज युधिष्ठिरका भी मन बहुत उदास हो गया ॥ १ ॥

अथापश्यन्महात्मानं देवर्षिं तत्र नारदम् ।

दीप्यमानं श्रिया ब्राह्मया हुतार्चिषमिवानलम् ॥ २ ॥

इतनेमें ही उन्होंने देखा, महात्मा देवर्षि नारद वहाँ उपस्थित हैं, जो अपने ब्राह्म तेजसे देदीप्यमान हो घीकी आहुतिसे प्रज्वलित हुई अग्निके समान प्रकाशित हो रहे हैं ॥ २ ॥

तमागतमभिप्रेक्ष्य भ्रातृभिः सह धर्मराट् ।

प्रत्युत्थाय यथान्यायं पूजां चक्रे महात्मने ॥ ३ ॥

उन्हें आया देख भाइयोंसहित धर्मराजने उठकर उन महात्माका यथायोग्य सत्कार किया ॥ ३ ॥

स तैः परिवृतः श्रीमान् भ्रातृभिः कुरुसत्तमः ।

विबभावतिदीप्तौजा देवैरिव शतक्रतुः ॥ ४ ॥

अपने भाइयोंसे घिरे हुए अत्यन्त तेजस्वी कुरुश्रेष्ठ श्रीमान् युधिष्ठिर देवताओंसे घिरे हुए देवराज इन्द्रकी भाँति सुशोभित हो रहे थे ॥ ४ ॥

यथा च वेदान् सावित्री याज्ञसेनी तथा पतीन् ।

न जहौ धर्मतः पार्थान् मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ ५ ॥

जैसे गायत्री चारों वेदोंका और सूर्यकी प्रभा मेरु पर्वतका त्याग नहीं करती, उसी प्रकार याज्ञसेनी द्रौपदीने भी धर्मतः अपने पति कुन्तीकुमारोंका परित्याग नहीं किया ॥ ५ ॥

प्रतिगृह्य च तां पूजां नारदो भगवानृषिः ।

आश्वासयद् धर्मसुतं युक्तरूपमिवानघ ॥ ६ ॥

निष्पाप जनमेजय! उनकी वह पूजा ग्रहण करके देवर्षि भगवान् नारदने धर्मपुत्र युधिष्ठिरको उचित सान्त्वना दी ॥ ६ ॥

उवाच च महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।

पृष्ठ 564

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 564 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रूहि धर्मभृतां श्रेष्ठ केनार्थः किं ददानि ते ॥ ७ ॥

तत्पश्चात् वे महात्मा धर्मराज युधिष्ठिरसे इस प्रकार बोले— ' धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ नरेश! बोलो, तुम्हें किस वस्तुकी आवश्यकता है? मैं तुम्हें क्या दूँ? ' ॥ ७ ॥

अथ धर्मसुतो राजा प्रणम्य भ्रातृभिः सह ।

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा नारदं देवसम्मितम् ॥ ८ ॥

तब भाइयोंसहित धर्मनन्दन राजा युधिष्ठिरने देवतुल्य नारदजीको प्रणाम करके हाथ जोड़कर कहा- ॥ ८ ॥

त्वयि तुष्टे महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते ।

कृतमित्येव मन्येऽहं प्रसादात् तव सुव्रत ॥ ९ ॥

‘ महाभाग! उत्तम व्रतका पालन करनेवाले सहर्षे! सम्पूर्ण विश्वके द्वारा पूजित आप महात्माके संतुष्ट होनेपर मैं ऐसा समझता हूँ कि आपकी कृपासे मेरा सब कार्य पूरा हो गया ॥ ९ ॥

यदि त्वहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ।

संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ तत्त्वतश्छेत्तुमर्हसि ॥ १० ॥

‘ निष्पाप मुनिश्रेष्ठ! यदि भाइयोंसहित मैं आपकी कृपाका पात्र होऊँ तो आप मेरे संदेहको सम्यक् प्रकारसे नष्ट कर दीजिये ' ॥ १० ॥

प्रदक्षिणां यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्परः ।

किं फलं तस्य कार्त्स्न्येन तद्भवान् वक्तुमर्हति ॥ ११ ॥

'जो मनुष्य तीर्थयात्रामें तत्पर होकर इस पृथ्वीकी परिक्रमा करता है, उसे क्या फल मिलता है? यह आप पूर्णरूपसे बतानेकी कृपा करें ' ॥ ११ ॥

नारद उवाच

शृणु राजन्नवहितो यथा भीष्मेण धीमता ।

पुलस्त्यस्य सकाशाद् वै सर्वमेतदुपश्रुतम् ॥ १२ ॥

नारदजीने कहा — राजन्! सावधान होकर सुनो, बुद्धिमान् भीष्मजीने महर्षि पुलस्त्यके मुखसे ये सब बातें जिस प्रकार सुनी थीं, वह सब मैं तुम्हें बता रहा हूँ ॥ १२ ॥

पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभृतां वरः ।

पित्र्यं व्रतं समास्थाय न्यवसन्मुनिभिः सह ॥ १३ ॥

शुभे देशे तथा राजन् पुण्ये देवर्षिसेविते ।

गङ्गाद्वारे महाभाग देवगन्धर्वसेविते ॥ १४ ॥

महाभाग! पहलेकी बात है, देवताओं और गन्धर्वोंसे सेवित गंगाद्वार ( हरिद्वार) -तीर्थमें भागीरथीके पवित्र, शुभ एवं देवर्षिसेवित तट- प्रदेशमें श्रेष्ठ धर्मात्मा भीष्मजी पितृसम्बन्धी (श्राद्ध, तर्पण आदि) व्रतका आश्रय ले महर्षियोंके साथ रहते थे ॥ १३-१४ ॥

पृष्ठ 565

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 565 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स पितॄंस्तर्पयामास देवांश्च परमद्युतिः ।

ऋषींश्च तर्पयामास विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १५ ॥

परम तेजस्वी भीष्मजीने वहाँ शास्त्रीय विधिके अनुसार देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंका तर्पण किया ॥ १५ ॥

कस्यचित् त्वथ कालस्य जपन्नेव महायशाः ।

ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ १६ ॥

कुछ समयके बाद जब महायशस्वी भीष्मजी जपमें लगे हुए थे, अपने पास ही उन्होंने अद्भुत तेजस्वी मुनिश्रेष्ठ पुलस्त्यजीको देखा ॥ १६ ॥

स तं दृष्ट्वोग्रतपसं दीप्यमानमिव श्रिया ।

प्रहर्षमतुलं लेभे विस्मयं परमं ययौ ॥ १७ ॥

वे उग्र तपस्वी महर्षि तेजसे देदीप्यमान हो रहे थे । उन्हें देखकर भीष्मजीको अनुपम प्रसन्नता प्राप्त हुई तथा वे बड़े आश्चर्यमें पड़ गये ॥ १७ ॥

उपस्थितं महाभागं पूजयामास भारत ।

भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठ विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥

भारत! धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भीष्मने वहाँ उपस्थित हुए महाभाग महर्षिका शास्त्रोक्त विधिसे पूजन किया ||

पृष्ठ 566

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 566 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शिरसा चार्घ्यमादाय शुचिः प्रयतमानसः ।

नाम संकीर्तयामास तस्मिन् ब्रह्मर्षिसत्तमे ॥ १९ ॥

उन्होंने पवित्र एवं एकाग्रचित्त होकर ( पुलस्त्यजीके दिये हुए ) अर्घ्यको सिरपर धारण करके उन ब्रह्मर्षिश्रेष्ठ पुलस्त्यजीको अपने नामका इस प्रकार परिचय दिया— ॥ १ ९ ॥

भीष्मोऽहमस्मि भद्रं ते दासोऽस्मि तव सुव्रत ।

तव संदर्शनादेव मुक्तोऽहं सर्वकिल्बिषैः ॥ २० ॥

‘ सुव्रत! आपका भला हो, मैं आपका दास भीष्म हूँ । आपके दर्शनमात्रसे मैं सब पापोंसे मुक्त हो गया ' ॥

एवमुक्त्वा महाराज भीष्मो धर्मभृतां वरः ।

वाग्यतः प्राञ्जलिर्भूत्वा तूष्णीमासीद् युधिष्ठिर ॥ २१ ॥

महाराज युधिष्ठिर! धनुर्धारियोंमें श्रेष्ठ एवं वाणीको संयममें रखनेवाले भीष्म ऐसा कहकर हाथ जोड़े चुप हो गये ॥ २१ ॥

तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायाम्नायकर्शितम् ।

भीष्मं कुरुकुलश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनाभवत् ॥ २२ ॥

कुरुकुलशिरोमणि भीष्मको नियम, स्वाध्याय तथा वेदोक्त कर्मोंके अनुष्ठानसे दुर्बल हुआ देख पुलस्त्य मुनि मन- ही- मन बड़े प्रसन्न हुए ॥ २२ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पार्थनारदसंवादे एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें युधिष्ठिरनारदसंवादविषयक इक्यासीवाँ अध्याय पूराहुआ ॥ ८१ ॥

पृष्ठ 567

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 567 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वयशीतितमोऽध्यायः भीष्मजीके पूछनेपर पुलस्त्यजीका उन्हें विभिन्न तीर्थोंकी यात्राका माहात्म्य बताना पुलस्त्य उवाच

अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च ।

सत्येन च महाभाग तुष्टोऽस्मि तव सुव्रत ॥ १ ॥

पुलस्त्यजीने कहा – धर्मज्ञ! उत्तम व्रतका पालन करनेवाले महाभाग! तुम्हारे इस विनय, इन्द्रियसंयम और सत्यपालनसे मैं बहुत संतुष्ट हूँ ॥ १ ॥

यस्येदृशस्ते धर्मोऽयं पितृभक्त्याश्रितोऽनघ ।

तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश्च परमा त्वयि ॥ २ ॥

निष्पाप वत्स! तुम्हारेद्वारा पितृभक्तिके आश्रित जो ऐसे उत्तम धर्मका पालन हो रहा है, इसीके प्रभावसे तुम मेरा दर्शन कर रहे हो और तुमपर मेरा बहुत प्रेम हो गया है ॥ २ ॥

अमोघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि किं करवाणि ते ।

यद् वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेऽनघ ॥ ३ ॥

निष्पाप कुरुश्रेष्ठ भीष्म! मेरा दर्शन अमोघ है । बोलो, मैं तुम्हारे किस मनोरथकी पूर्ति करूँ? तुम जो माँगोगे, वही दूँगा ॥ ३ ॥

भीष्म उवाच

प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते ।

कृतमेतावता मन्ये यदहं दृष्टवान् प्रभुम् ॥ ४ ॥

भीष्मजी ने कहा- महाभाग! आप सम्पूर्ण लोकों द्वारा पूजित हैं । आपके प्रसन्न हो जानेपर मुझे क्या नहीं मिला? आप जैसे शक्तिशाली महर्षिका मुझे दर्शन हुआ, इतनेहीसे मैं अपनेको कृतकृत्य मानता हूँ ॥ ४ ॥

यदि त्वहमनुग्राह्यस्तव धर्मभृतां वर ।

संदेहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे त्वं छेत्तुमर्हसि ॥ ५ ॥

धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महर्षे! यदि मैं आपकी कृपाका पात्र हूँ तो मैं आपके सामने अपना

संशय रखता हूँ । आप उसका निवारण करें ॥ ५ ॥

अस्ति मे हृदये कश्चित् तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः ।

तमहं श्रोतुमिच्छामि तद् भवान् वक्तुमर्हति ॥ ६ ॥

मेरे मनमें तीर्थोंसे होनेवाले धर्मके विषयमें कुछ संशय हो गया है, मैं उसीका समाधान सुनना चाहता हूँ; आप बतानेकी कृपा करें ॥ ६ ॥

पृष्ठ 568

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 568 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रदक्षिणां यः पृथिवीं करोत्यमरसंनिभ ।

किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ ७ ॥

देवतुल्य ब्रह्मर्षे! जो ( तीर्थोंके उद्देश्यसे ) सारी पृथ्वीकी परिक्रमा करता है, उसे क्या फल मिलता है? यह निश्चित करके मुझे बताइये ॥ ७ ॥

पुलस्त्य उवाच

हन्त ते कथयिष्यामि यदृषीणां परायणम् ।

तदेकाग्रमनाः पुत्र शृणु तीर्थेषु यत् फलम् ॥ ८ ॥

पुलस्त्यजीने कहा — वत्स! तीर्थयात्रा ऋषियोंके लिये बहुत बड़ा आश्रय है । मैं इसके विषयमें तुम्हें बताऊँगा । तीर्थोंके सेवनसे जो फल होता है, उसे एकाग्र होकर सुनो ॥ ८ ॥

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ।

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ९ ॥

जिसके हाथ, पैर और मन अपने काबूमें हों तथा जो विद्या, तप और कीर्तिसे सम्पन्न हो, वही तीर्थसेवनका फल पाता है ॥ ९ ॥

प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित् ।

अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ १० ॥

जो प्रतिग्रहसे दूर रहे तथा जो कुछ अपने पास हो, उसीसे संतुष्ट रहे और जिसमें अहंकारका अभाव हो, वही तीर्थका फल पाता है ॥ १० ॥

अकल्कको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।

विमुक्तः सर्वपापेभ्य स तीर्थफलमश्नुते ॥ ११ ॥

जो दम्भ आदि दोषोंसे दूर, कर्तृत्वके अहंकारसे शून्य, अल्पाहारी और जितेन्द्रिय हो, वह सब पापोंसे विमुक्त हो तीर्थके वास्तविक फलका भागी होता है ॥ ११ ॥

अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलोदृढव्रतः ।

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते ॥ १२ ॥

राजन्! जिसमें क्रोध न हो, जो सत्यवादी और दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाला हो तथा जो सब प्राणियोंके प्रति आत्मभाव रखता हो, वही तीर्थके फलका भागी होता ॥ १२ ॥

ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवेष्विह यथाक्रमम् ।

फलं चैव यथातथ्यं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥ १३ ॥

ऋषियोंने देवताओंके उद्देश्यसे यथायोग्य यज्ञ बताये हैं और उन यज्ञोंका यथावत् फल भी बताया है, जो इहलोक और परलोकमें भी सर्वथा प्राप्त होता है ॥ १३ ॥

क्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते ।

बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः ॥ १४ ॥

पृष्ठ 569

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 569 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

परंतु भूपाल! दरिद्र मनुष्य उन यज्ञोंका अनुष्ठान नहीं कर सकते; क्योंकि उनमें बहुत-सी सामग्रियोंकी आवश्यकता होती है । नाना प्रकारके साधनोंका संग्रह होनेसे उनमें विस्तार बहुत बढ़ जाता है ॥ १४ ॥

प्राप्यन्ते पार्थिवैरेते समृद्धैर्वा नरैः क्वचित् ।

नार्थन्यूनैर्नावगणैरेकात्मभिरसाधनैः ॥ १५ ॥

अतः राजालोग अथवा कहीं - कहीं कुछ समृद्धिशाली मनुष्य ही यज्ञोंका अनुष्ठान कर सकते हैं । जिनके पास धनकी कमी और सहायकोंका अभाव है, जो अकेले और साधनशून्य हैं, उनके द्वारा यज्ञोंका अनुष्ठान नहीं हो सकता ॥ १५ ॥

यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर ।

तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तं निबोध युधां वर ॥ १६ ॥

योद्धाओंमें श्रेष्ठ नरेश्वर! जो सत्कर्म दरिद्रलोग भी कर सकें और जो अपने पुण्योद्वारा यज्ञोंके समान फलप्रद हो सके, उसे बताता हूँ, सुनो ॥ १६ ॥

ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम ।

तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ १७ ॥

भरतश्रेष्ठ! यह ऋषियोंका परम गोपनीय रहस्य है । तीर्थयात्रा बड़ा पवित्र सत्कर्म है । वह यज्ञोंसे भी बढ़कर है ॥ १७ ॥

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च ।

अदत्त्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते ॥ १८ ॥

मनुष्य इसीलिये दरिद्र होता है कि वह ( तीर्थोंमें ) तीन राततक उपवास नहीं करता, तीर्थोंकी यात्रा नहीं करता और सुवर्णदान और गोदान नहीं करता ॥ १८ ॥

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ।

न तत् फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ १ ९ ॥

मनुष्य तीर्थयात्रासे जिस फलको पाता है, उसे प्रचुर दक्षिणावाले अग्निष्टोम आदि यज्ञोंद्वारा यजन करके भी नहीं पा सकता ॥ १ ९ ॥

नृलोके देवदेवस्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

पुष्करं नाम विख्यातं महाभागः समाविशेत् ॥ २० ॥

मनुष्यलोकमें देवाधिदेव ब्रह्माजीका त्रिलोक- विख्यात तीर्थ है, जो ' पुष्कर ' नामसे प्रसिद्ध है । उसमें कोई बड़भागी मनुष्य ही प्रवेश कर पाता है ॥ २० ॥

दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महामते ।

सांनिध्यं पुष्करे येषां त्रिसंध्यं कुरुनन्दन ॥ २१ ॥

महामते कुरुनन्दन! पुष्करमें तीनों समय दस सहस्र कोटि ( दस अरब ) तीर्थोंका निवास रहता है ॥ आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः ।

पृष्ठ 570

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 570 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नित्यं संनिहिता विभो ॥ २२ ॥

विभो! वहाँ आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, मरुद्गण, गन्धर्व और अप्सराओंकी भी नित्य संनिधि रहती है ॥

यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा ।

दिव्ययोगा महाराज पुण्येन महतान्विताः ॥ २३ ॥

महाराज! वहाँ तप करके देवता, दैत्य और ब्रह्मर्षि महान् पुण्यसे सम्पन्न दिव्य योगसे युक्त होते हैं ॥ २३ ॥

मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ।

पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते ॥ २४ ॥

जो मनस्वी पुरुष मनसे भी पुष्कर तीर्थमें जानेकी इच्छा करता है, उसके स्वर्गके प्रतिबन्धक सारे पाप मिट जाते हैं और वह स्वर्गलोकमें पूजित होता है ॥

तस्मिंस्तीर्थे महाराज नित्यमेव पितामहः ।

उवास परमप्रीतो भगवान् कमलासनः ॥ २५ ॥

महाराज! उस तीर्थमें कमलासन भगवान् ब्रह्माजी नित्य ही बड़ी प्रसन्नताके साथ निवास करते हैं ॥ २५ ॥

पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्षिगणाः पुरा ।