श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 731–740

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 731–740

पृष्ठ 731

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 731 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये अवध्य महादैत्य बलिको भी आपने ही वामनरूप धारण करके त्रिलोकीके राज्यसे वंचित किया ॥ २३ ॥

असुरश्च महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुतः ।

यज्ञक्षोभकरः क्रूरस्त्वयैव विनिपातितः ॥ २४ ॥

'यज्ञोंका नाश करनेवाले क्रूरकर्मा महाधनुर्धर जम्भ नामसे विख्यात असुरको भी आपने ही मार गिराया था ॥ २४ ॥

एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते ।

अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन ॥ २५ ॥

' ऐसे - ऐसे आपके अनेक कर्म हैं, जिनकी कोई संख्या नहीं है । मधुसूदन! हम भयभीत देवताओंके एकमात्र आश्रय आप ही हैं ॥ २५ ॥

तस्मात् त्वां देवदेवेश लोकार्थं ज्ञापयामहे ।

रक्ष लोकांश्च देवांश्च शक्रं च महतो भयात् ॥ २६ ॥

‘ देवदेवेश्वर! इसीलिये लोकहितके उद्देश्यसे हम यह निवेदन कर रहे हैं कि आप सम्पूर्ण जगत्के प्राणियों, देवताओं और इन्द्रकी भी महान् भयसे रक्षा कीजिये ' ॥ २६ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां विष्णुस्तवे द्वयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें विष्णुस्तुतिविषयक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १०२ ॥

पृष्ठ 732

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 732 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्र्यधिकशततमोऽध्यायः भगवान् विष्णुके आदेशसे देवताओंका महर्षि अगस्त्यके आश्रमपर जाकर उनकी स्तुति करना देवा ऊचुः

तव प्रसादाद् वर्धन्ते प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः ।

ता भाविता भावयन्ति हव्यकव्यैर्दिवौकसः ॥ १ ॥

देवता कहते हैं – प्रभो! जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्भिज्ज – इन चार भेदोंवाली सम्पूर्ण प्रजा आपकी कृपासे ही वृद्धिको प्राप्त होती है । अभ्युदयशील होनेपर वे ( मानव ) प्रजाएँ ही हव्य और कव्योंद्वारा देवताओंका भरण- पोषण करती हैं ॥ १ ॥

लोका ह्येवं विवर्धन्ते ह्यन्योन्यं समुपाश्रिताः ।

त्वत्प्रसादान्निरुद्विग्नास्त्वयैव परिरक्षिताः ॥ २ ॥

इदं च समनुप्राप्तं लोकानां भयमुत्तमम् ।

न च जानीम केनेमे रात्रौ वध्यन्ति ब्राह्मणाः ॥ ३ ॥

इसी प्रकार सब लोग एक - दूसरेके सहारे उन्नति करते हैं । आपकी ही कृपासे सब प्राणी उद्वेगरहित जीवन बिताते और आपके द्वारा ही सर्वथा सुरक्षित रहते हैं । भगवन्! मनुष्योंके समक्ष यह बड़ा भारी भय उपस्थित हुआ है । न जाने कौन रातमें आकर इन ब्राह्मणोंका वध कर रहा है ॥ २-३ ॥

क्षीणेषु च ब्राह्मणेषु पृथिवी क्षयमेष्यति ।

ततः पृथिव्यां क्षीणायां त्रिदिवं क्षयमेष्यति ॥ ४ ॥

ब्राह्मणोंके नष्ट होनेपर सारी पृथ्वी नष्ट हो जायगी और पृथ्वीका नाश होनेपर स्वर्ग भी नष्ट हो जायगा ॥ ४ ॥

त्वत्प्रसादान्महाबाहो लोकाः सर्वे जगत्पते ।

विनाशं नाधिगच्छेयुस्त्वया वै परिरक्षिताः ॥ ५ ॥

महाबाहो! जगत्पते! आप ऐसी कृपा करें, जिससे आपके द्वारा सुरक्षित होकर सब लोग विनाशको न प्राप्त हों ॥ ५ ॥

विष्णुरुवाच

विदितं मे सुराः सर्वं प्रजानां क्षयकारणम् ।

भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः ॥ ६ ॥

भगवान् विष्णु बोले- देवताओ! प्रजाके विनाशका जो कारण उपस्थित हुआ है वह सब मुझे ज्ञात है । मैं तुमलोगों को भी बता रहा हूँ; निश्चिन्त होकर सुनो ॥ ६ ॥

पृष्ठ 733

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 733 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कालेय इति विख्यातो गणः परमदारुणः ।

तैश्च वृत्रं समाश्रित्य जगत् सर्वं प्रमाथितम् ॥ ७ ॥

दैत्योंका एक अत्यन्त भयंकर दल है जो कालेय नामसे विख्यात है । उन दैत्योंने वृत्रासुरका सहारा लेकर सारे संसारमें तहलका मचा दिया था ॥ ७ ॥

ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता ।

जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम् ॥ ८ ॥

परम बुद्धिमान् इन्द्रके द्वारा वृत्रासुरको मारा गया देख वे अपने प्राण बचानेके लिये समुद्रमें जाकर छिप गये हैं ॥ ८ ॥

ते प्रविश्योदधिं घोरं नक्रग्राहसमाकुलम् ।

उत्सादनार्थं लोकानां रात्रौ घ्नन्ति ऋषीनिह ॥ ९ ॥

नाक और ग्राहोंसे भरे हुए भयंकर समुद्रमें घुसकर वे सम्पूर्ण जगत्का संहार करनेके लिये रातमें निकलते तथा यहाँ ऋषियोंकी हत्या करते हैं ॥ ९ ॥

न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्राश्रयगा हि ते ।

समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्भवद्भिः सम्प्रधार्यताम् ॥ १० ॥

उन दानवोंका संहार नहीं किया जा सकता; क्योंकि वे दुर्गम समुद्रके आश्रयमें रहते हैं । अतः तुम- लोगोंको समुद्रको सुखानेका विचार करना चाहिये ॥ १० ॥

अगस्त्येन विना को हि शक्तोऽन्योऽर्णवशोषणे ।

पृष्ठ 734

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 734 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अन्यथा हि न शक्यास्ते विना सागरशोषणम् ॥ ११ ॥

महर्षि अगस्त्यके सिवा दूसरा कौन है जो समुद्रका शोषण करनेमें समर्थ हो । समुद्रको सुखाये बिना वे दानव काबूमें नहीं आ सकते ॥ ११ ॥

एतच्छ्रुत्वा तदा देवा विष्णुना समुदाहृतम् ।

परमेष्ठिनमाज्ञाप्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः ॥ १२ ॥

भगवान् विष्णुकी कही हुई यह बात सुनकर देवता ब्रह्माजीकी आज्ञा ले अगस्त्यके आश्रमपर गये ॥

तत्रापश्यन् महात्मानं वारुणिं दीप्ततेजसम् ।

उपास्यमानमृषिभिर्देवैरिव पितामहम् ॥ १३ ॥

वहाँ उन्होंने मित्रावरुणके पुत्र महात्मा अगस्त्यजीको देखा । उनका तेज उद्भासित हो रहा था । जैसे देवतालोग ब्रह्माजीके पास बैठते हैं, उसी प्रकार बहुत - से ऋषि -मुनि उनके निकट बैठे थे ॥ १३ ॥

तेऽभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिमच्युतम् ।

आश्रमस्थं तपोराशिं कर्मभिः स्वैरभिष्टुवन् ॥ १४ ॥

अपनी महिमासे कभी च्युत न होनेवाले मित्रावरुण नन्दन तपोराशि महात्मा अगस्त्य आश्रममें ही विराजमान थे । देवताओंने समीप जाकर उनके अद्भुत कर्मोंका वर्णन करते हु स्तुति प्रारम्भ की ॥ १४ ॥

देवा ऊचुः

नहुषेणाभितप्तानां त्वं लोकानां गतिः पुरा ।

भ्रंशितश्च सुरैश्वर्यात् स्वर्लोकाल्लोककण्टकः ॥ १५ ॥

देवता बोले — भगवन्! पूर्वकालमें राजा नहुषके अन्यायसे संतप्त हुए लोकोंकी आपने ही रक्षा की थी । आपने ही उस लोककण्टक नरेशको देवेन्द्रपद तथा स्वर्गसे नीचे गिरा दिया था ॥ १५ ॥

क्रोधात् प्रवृद्धः सहसा भास्करस्य नगोत्तमः ।

वचस्तवानतिक्रामन् विन्ध्यः शैलो न वर्धते ॥ १६ ॥

पर्वतोंमें श्रेष्ठ विन्ध्य सूर्यदेवपर क्रोध करके जब सहसा बढ़ने लगा तब आपने ही उसे रोका था । आपकी आज्ञाका उल्लंघन न करते हुए विन्ध्यगिरि आज भी बढ़ नहीं रहा है ॥ १६ ॥

तमसा चावृते लोके मृत्युनाभ्यर्दिताः प्रजाः ।

त्वामेव नाथमासाद्य निर्वृतिं परमां गताः ॥ १७ ॥

विन्ध्यगिरिके बढ़नेसे जब सारे जगत्‌में अन्धकार छा गया और सारी प्रजा मृत्युसे पीड़ित होने लगी । उस समय आपको ही अपना रक्षक पाकर सबने अत्यन्त हर्षका अनुभव

पृष्ठ 735

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 735 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

किया था ॥ १७ ॥

अस्माकं भयभीतानां नित्यशो भगवान् गतिः ।

ततस्त्वार्ताः प्रयाचामो वरं त्वां वरदो ह्यसि ॥ १८ ॥

सदा आप ही हम भयभीत देवताओंके लिये आश्रय होते आये हैं । अतः इस समय भी संकटमें पड़कर हम आपसे वर माँग रहे हैं; क्योंकि आप ही वर देनेके योग्य हैं ॥ १८ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्यमाहात्म्यकथने त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें अगस्त्यमाहात्म्य-वर्णनविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १०३ ॥

पृष्ठ 736

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 736 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुरधिकशततमोऽध्यायः अगस्त्यजीका विन्ध्यपर्वतको बढ़ने से रोकना और देवताओंके साथ सागर - तटपर जाना युधिष्ठिर उवाच

किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्च्छितः ।

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने ॥ १ ॥

युधिष्ठिरने पूछा- महामुने! विन्ध्यपर्वत किसलिये क्रोधसे मूर्छति हो सहसा बढ़ने लगा था? मैं इस प्रसंगको विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ ॥ १ ॥

लोमशउवाच

अद्रिराजं महाशैलं मेरुं कनकपर्वतम् ।

उदयास्तमने भानुः प्रदक्षिणमवर्तत ॥ २ ॥

लोमशजीने कहा- राजन्! सूर्यदेव सुवर्णमय महान् पर्वत गिरिराज मेरुकी उदय और अस्तके समय परिक्रमा किया करते हैं ॥ २ ॥

तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यमथाब्रवीत् ।

यथा हि मेरुर्भवता नित्यशः परिगम्यते ॥ ३ ॥

प्रदक्षिणश्च क्रियते मामेवं कुरु भास्कर ।

एवमुक्तस्ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत ॥ ४ ॥

नाहमात्मेच्छया शैलं करोम्येनं प्रदक्षिणम् ।

एष मार्गः प्रदिष्टो मे यैरिदं निर्मितं जगत् ॥ ५ ॥

उन्हें ऐसा करते देख विन्ध्यगिरिने उनसे कहा-' भास्कर! जैसे आप मेरुकी प्रतिदिन परिक्रमा करते हैं, उसी तरह मेरी भी कीजिये । ' यह सुनकर भगवान् सूर्यने गिरिराज विन्ध्यसे कहा— ‘ गिरिश्रेष्ठ! मैं अपनी इच्छासे मेरुगिरिकी परिक्रमा नहीं करता हूँ । जिन्होंने इस संसारकी सृष्टि की है, उन विधाताने मेरे लिये यही मार्ग निश्चित किया है' ॥ ३–५ ॥

एवमुक्तस्ततः क्रोधात् प्रवृद्धः सहसाचलः ।

सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं रोद्धुमिच्छन् परंतप ॥ ६ ॥

परंतप युधिष्ठिर! सूर्यदेवके ऐसा कहनेपर विन्ध्य पर्वत सहसा कुपित हो सूर्य और चन्द्रमाका मार्ग रोक लेनेकी इच्छासे बढ़ने लगा ॥ ६ ॥

ततो देवाः सहिताः सर्व एव विन्ध्यं समागम्य महाद्रिराजम् । निवारयामासुरुपायतस्तं

पृष्ठ 737

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 737 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

न च स्म तेषां वचनं चकार ॥ ७ ॥

यह देख सब देवता एक साथ मिलकर महान् पर्वतराज विन्ध्यके पास गये और अनेक उपायोंद्वारा उसके क्रोधका निवारण करने लगे; परंतु उसने उनकी बात नहीं मानी ॥ ७ ॥

अथाभिजग्मुर्मुनिमाश्रमस्थं तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम् । अगस्त्यमत्यद्भुतवीर्यवन्तं तं चार्थमूचुः सहिताः सुरास्ते ॥ ८ ॥

तब वे सब देवता मिलकर अपने आश्रमपर विराजमान धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तपस्वी अगस्त्य मुनिके पास गये, जो अद्भुत प्रभावशाली थे । वहाँ जाकर उन्होंने अपना प्रयोजन कह सुनाया ॥ ८ ॥

देवा ऊचुः

सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा ।

शैलराजो वृणोत्येष विन्ध्यः क्रोधवशानुगः ॥ ९ ॥

तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश्चिद् द्विजोत्तम ।

ऋते त्वां हि महाभाग तस्मादेनं निवारय ॥ १० ॥

देवता बोले — द्विजश्रेष्ठ! यह पर्वतराज विन्ध्य क्रोधके वशीभूत होकर सूर्य और चन्द्रमाके मार्ग तथा नक्षत्रोंकी गतिको रोक रहा है । महाभाग! आपके सिवा दूसरा कोई

इसका निवारण नहीं कर सकता । अतः आप चलकर इसे रोकिये ॥ ९ -१० ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलमभ्यगात् ।

सोऽभिगम्याब्रवीद् विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः ॥ ११ ॥

देवताओंकी यह बात सुनकर विप्रवर अगस्त्य अपनी पत्नी लोपामुद्राके साथ विन्ध्यपर्वतके समीप गये और वहाँ उपस्थित हो उससे इस प्रकार बोले- ॥ ११ ॥

पृष्ठ 738

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 738 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम ।

दक्षिणामभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केनचित् ॥ १२ ॥

‘ पर्वतश्रेष्ठ! मैं किसी कार्यसे दक्षिण दिशाको जा रहा हूँ, मेरी इच्छा है, तुम मुझे मार्ग प्रदान करो ॥ १२ ॥

यावदागमनं मह्यं तावत् त्वं प्रतिपालय ।

निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ॥ १३ ॥

'जबतक मैं पुनः लौटकर न आऊँ तबतक मेरी प्रतीक्षा करते रहो । शैलराज! मेरे लौट आनेपर तुम पुनः इच्छानुसार बढ़ते रहना' ॥ १३ ॥

एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन ।

अद्यापि दक्षिणाद्देशाद् वारुणिर्न निवर्तते ॥ १४ ॥

शत्रुसूदन! विन्ध्यके साथ ऐसा नियम करके मित्रावरुणनन्दन अगस्त्यजी चले गये और आजतक दक्षिण प्रदेशसे नहीं लौटे ॥ १४ ॥

एतत् ते सर्वमाख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते ।

अगस्त्यस्य प्रभावेण यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १५ ॥

राजन्! तुम मुझसे जो बात पूछ रहे थे, वह सब प्रसंग मैंने कह दिया । महर्षि अगस्त्यके ही प्रभावसे विन्ध्यपर्वत बढ़ नहीं रहा है ॥ १५ ॥

पृष्ठ 739

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 739 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कालेयास्तु यथा राजन् सुरैः सर्वैर्निषूदिताः ।

अगस्त्याद् वरमासाद्य तन्मे निगदतः शृणु ॥ १६ ॥

राजन्! सब देवताओंने अगस्त्यसे वर पाकर जिस प्रकार कालेय नामक दैत्योंका संहार किया, वह बता रहा हूँ, सुनो - ॥ १६ ॥

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरुणिरब्रवीत् ।

किमर्थमभियाताः स्थ वरं मत्तः कमिच्छथ ।

एवमुक्तास्ततस्तेन देवता मुनिमब्रुवन् ॥ १७ ॥

( सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा पुरन्दरपुरोगमाः । ) देवताओंकी बात सुनकर मित्रावरुणनन्दन अगस्त्यने पूछा — ' देवताओ! आपलोग किसलिये यहाँ पधारे हैं और मुझसे कौन- सा वर चाहते हैं? ' उनके इस प्रकार पूछनेपर इन्द्रको आगे करके सब देवताओंने हाथ जोड़कर मुनिसे कहा- ॥ १७ ॥

एवं त्वयेच्छाम कृतं हि कार्यं महार्णवं पीयमानं महात्मन् । ततो वधिष्याम सहानुबन्धान् कालेयसंज्ञान् सुरविद्विषस्तान् ॥ १८ ॥

'महात्मन्! हम आपके द्वारा यह कार्य सम्पन्न कराना चाहते हैं कि आप सारे महासागरके जलको पी जायँ । तदनन्तर हमलोग देवद्रोही कालेय नामक दानवोंका उनके बन्धु - बान्धवोंसहित वध कर डालेंगे ' ॥ १८ ॥

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा तथेति मुनिरब्रवीत् ।

करिष्ये भवतां कामं लोकानां च महत् सुखम् ॥ १ ९ ॥

देवताओंका यह कथन सुनकर महर्षि अगस्त्यने कहा- ' बहुत अच्छा ' मैं आपलोगोंका मनोरथ पूर्ण करूँगा । इससे सम्पूर्ण लोकोंको महान् सुख प्राप्त होगा ॥ १ ९ ॥

एवमुक्त्वा ततोऽगच्छत् समुद्रं सरितां पतिम् ।

ऋषिभिश्च तपःसिद्धैः सार्धं देवैश्च सुव्रत ॥ २० ॥

सुव्रत! ऐसा कहकर अगस्त्यजी देवताओं तथा तपःसिद्ध ऋषियोंके साथ नदीपति समुद्रके तटपर गये ॥

मनुष्योरगगन्धर्वयक्षकिंपुरुषास्तथा ।

अनुजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ २१ ॥

उस समय मनुष्य, नाग, गन्धर्व, यक्ष और किन्नर सभी उस अद्भुत दृश्यको देखनेके लिये उन महात्माके पीछे चल दिये ॥ २१ ॥

ततोऽभ्यगच्छन् सहिताः समुद्रं भीमनिःस्वनम् ।

नृत्यन्तमिव चोर्मीभिर्वल्गन्तमिव वायुना ॥ २२ ॥

पृष्ठ 740

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 740 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

फिर वे सब लोग एक साथ भयंकर गर्जना करनेवाले समुद्रके समीप गये, जो अपने उत्ताल तरंगोंद्वारा मानो नृत्य कर रहा था; और वायुके द्वारा उछलता--कूदता- सा जान पड़ता था ॥ २२ ॥

हसन्तमिव फेनौघैः स्खलन्तं कन्दरेषु च ।

नानाग्राहसमाकीर्णं नानाद्विजगणान्वितम् ॥ २३ ॥

वह फेनोंके समुदायद्वारा मानो अपनी हास्यछटा बिखेर रहा था; और कन्दराओंसे टकराता- सा जान पड़ता था । उसमें नाना प्रकारके ग्राह आदि जलजन्तु भरे हुए थे, तथा बहुत - से पक्षी निवास करते थे ॥ २३ ॥

अगस्त्यसहिता देवाः सगन्धर्वमहोरगाः ।

ऋषयश्च महाभागाः समासेदुर्महोदधिम् ॥ २४ ॥

अगस्त्यजीके साथ देवता, गन्धर्व, बड़े -बड़े नाग और महाभाग ऋषिगण सभी महासागरके तटपर जा पहुँचे ॥ २४ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्योदधिगमने चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०४ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें अगस्त्यका समुद्रतटपर गमनविषयक एक सौचारवाँअध्याय पूराहुआ ॥ १०४ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठका श्लोक मिलाकर कुल २४३ श्लोक हैं )